Кіріспе
Лаваш (; نان لواش) – әдетте ашытқы қосылып пісірілетін, дәстүрлі түрде тандырда (тонирде немесе таноорда) немесе саджақта пісірілетін, Оңтүстік Кавказ, Батыс Азия және Каспий теңізі маңындағы аймақтардың асханаларында кең таралған нан. Лаваш Армения, Иран және Түркияда ең көп таралған нан түрлерінің бірі. Дәстүрлі рецептін тонирдің орнына таба немесе вок пайдалану арқылы қазіргі заманғы ас үйге бейімдеуге болады. 2014 жылы «Лаваш – Армениядағы дәстүрлі нанның дайындалуы, мағынасы және мәдениеттің көрінісі ретіндегі бейнесі» ЮНЕСКО-ның Адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасының тізіміне енгізілді. 2016 жылы Әзірбайжан, Иран, Қазақстан, Қырғызстан және Түркия қауымдастықтарында жалпақ нан (лаваш, қатырма, жұпқа немесе юфка) пісіру және бөлісу де тізімге енгізілді. Лаваш юфкаға ұқсас, бірақ түрік асханасында лаваш (lavaş) ашытқылы қамырдан дайындалса, юфка көбінесе ашытқысыз пісіріледі.
the flatbread
Lavash (; نان لواش) is a thin flatbread usually leavened, traditionally baked in a tandoor (tonir or tanoor) or on a sajj, and common to the cuisines of South Caucasus, West Asia, and the areas surrounding the Caspian Sea. Lavash is one of the most widespread types of bread in Armenia, Iran and Turkey. The traditional recipe can be adapted to the modern kitchen by using a griddle or wok instead of the tonir. In 2014, "Lavash, the preparation, meaning and appearance of traditional bread as an expression of culture in Armenia" was inscribed in the UNESCO Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity. In 2016, making and sharing flatbread (lavash, katyrma, jupka or yufka) in communities of Azerbaijan, Iran, Kazakhstan, Kyrgyzstan and Turkey was inscribed on the list as well. Lavash is similar to yufka, but in Turkish cuisine lavash (lavaş) is prepared with a yeast dough while yufka is typically unleavened.
Этимология
Храч Мартиросян әрмендік լավաշ сөзін диалектілік լափ lapʿ, լուփ lupʿ, լովազ lovaz 'алақан, қолының кезеңі', լափուկ lapʿuk, լեփուկ lepʿuk 'жазық, жылтыратылған ойнау тасы', լավազ lavaz 'өте жұқа' сөздерімен байланыстырып, оның прото-әрмен тіліндегі law 'жазық' түбірінен шыққан деп санайды. Оның пікірінше, мұндай семантикалық байланыс мүмкін, себебі бұл нан өте жазық және жұқа болып келеді. Севан Нишанян лаваш сөзінің парсы түбірін арамей тіліндегі לושׁ lwš түбірімен, яғни 'қамыр илеу' мағынасымен байланыстырады және 1451 жылғы әл-Фараж бад аш Шидда еңбектерін түрік тілінде бұл сөздің қолданылуының ең ерте мысалы деп көрсетеді. Әсіресе, ассириялық нео-арамей тіліндегі ܠܵܘܵܫܵܐ lawasha, яғни жұқа нанның қаптамасымен салыстырыңыз.
Тарих
Гил Маркс лаваштың тарихын терракоталық жармаларда жұқа, жалпақ нан пісірудің алғашқы инновацияларына дейін жетеді. Нанның ең алғашқы түрлері қыздырылған тастарда немесе көмірде торт сияқты пісірілген, бірақ жармалар қолданыла бастағанда, нан толық пісуі үшін, Әулие кітапта сипатталған ракик наны сияқты күйіп қалмауы үшін жұқарақ жасау қажет болды. Алғашқы пештердің пайда болуымен қалыңдау нан жасау мүмкін болды. 2014 жылы лаваш адамзаттың материалдық емес мәдени мұрасы ретінде "әрмен мәдениетінің бір көрінісі" деп танылды. Бұл шешім Әзірбайжан, Иран, Қырғызстан және Қазақстанда наразылық тудырды, себебі тағамды "әрмендік" емес, "аймақтық" деп қарастыру талап етілді. Лаваштың шығу тегі көбінесе Армения немесе Иранмен байланыстырылады. Тағам тарихшысы Гил Маркс оның шығу тегін жалпы Түрік елдері деп санайды. Пісіру алдында кейде қуырылған күнкөй және/немесе мак себіледі. Дәстүр бойынша қамыр жұқалап жайылып, ыстық қыш пештің қабырғасына жабыстырылады, бірақ қазіргі рецепттер вок немесе тавада пісіруге бейімделуі мүмкін.
Қолданылуы
Лаваш жас кезде өте иілгіш болса да, тез кеуіп, сынғыш және қатты болады. Жұмсақ түрі орама сэндвичтер жасағанда қолдануға ыңғайлы. Армения ауылдарында кептірілген лавашты кейін қолдану үшін қабаттап сақтайды. Кептірілген нан хаш (խաշ) дайындау үшін бөлінеді, ал жаңа лаваш армян хоровацын (խորոված) орауға, сондай-ақ шөптер мен ірімшік қосылған орамалар жасауға қолданылады. Иран, Түркия және Таяу Шығыстың кейбір елдерінде лаваш кебаптармен бірге дюрюм орамаларын, мысалы тантуни жасау үшін пайдаланылады. Иранда қалған лавашты сумен, маймен немесе ірімшікпен ылғалдап, жылдам тағамдар дайындауға қолданады. Түрік асханасында лаваш тәтті тағамдарға да қолданылады және кейбір дәстүрлі түрік десерттерімен бірге беріледі, мысалы қаусефе, хасуде, пестил қавурмасы ('құрғатылған жеміс былғарысы'), ағуз және дәндік халва. Кашмир асханасында лаваш дәстүрлі түрде таңғы шаймен, сондай-ақ Noon Chai немесе Sheer Chai деп аталатын шаймен бірге ішіледі. Заманауи рецептерде лаваш пицца қамыры ретінде қолданылуы мүмкін.
Дәстүрлер мен әдет-ғұрыптар
Арменияда күйеудің анасы жас жұпқа бақ, шаруаға береке және тәтті өмір тілеу үшін лаваш пен бал сыйлайды. Кептірілген лавашты ұзақ сақтауға болады (шамамен бір жылға дейін) және Армения Апостолдық шіркеуінің қасиетті Евхаристия дәстүрінде ашытқылы нанның орнына қолданылады. Әзірбайжанның Сабирабад ауданында үйленген соң, келін жаңа үйіне келгенде, қайнанасы оның иығына лаваш салып: "Бай үйге кел, аяғың бұйыртты болсын" дейді. Новхани поселкесінде жаназадан кейін адамдар көбінесе лавашқа оралған халвадан дайындалатын кюльчя дайындайды.
Өнер саласында
Лаваш пісіретін әйелдер – армян суретшілерін шабыттандырған кең таралған тақырып. Осындай бір сурет, атақты кеңес дәуіріндегі суретші Минас Минасянның туындысы, Еревандағы Ұлттық өнер мұражайында қойылған. Армян-американдық суретші Мануэль Толегианның "Армян қыздары лаваш пісіріп жатыр" картинасының көшірмесін АҚШ президенті Джеральд Форд Ақ үйдің 200 жылдық коллекциясына ілу үшін таңдаған. Ереван қаласының орталық бөлігіндегі демалыс күндері ашық ауадағы қолөнер және өнер базарында лавашқа қатысты көптеген суреттер мен қолдан жасалған бұйымдар ұсынылады, лаваш пісіріп жатқан қуанған әйелдердің бейнесі көз тартарлықтай жиі кездеседі.