Кіріспе
ADA генінің мутацияларынан туындайтын метаболизмілік бұзылу. Аденозин деаминазаның жетіспеушілігі (ADA жетіспеушілігі) – иммунодефицитке әкелетін метаболизмілік бұзылу. Ол ADA генінің мутацияларынан пайда болады. Бұл ауру, туысқандар арасындағы шаруашылықтан туындаған бұзылыстарды есептемегенде, ауыр біріккен иммунодефициттің (SCID) аутосомдық рецессивті түрлерінің барлық жағдайларының шамамен 10–20% құрайды. ADA жетіспеушілігі нәрестелік, балалық, жасөспірімдік немесе ересек жаста көрініс беруі мүмкін. Аурудың басталу жасы және ауырлығы осы бұзылыспен байланысты 29 белгілі генотипке байланысты. Әлем бойынша 100 000 тірі туған баланың бірінен кемде кездеседі.
Adenosine deaminase deficiency (ADA deficiency) is a metabolic disorder that causes immunodeficiency. It is caused by mutations in the ADA gene. It accounts for about 10–20% of all cases of autosomal recessive forms of severe combined immunodeficiency (SCID) after excluding disorders related to inbreeding. ADA deficiency can present in infancy, childhood, adolescence, or adulthood. Age of onset and severity is related to some 29 known genotypes associated with the disorder. It occurs in fewer than one in 100,000 live births worldwide.
Белгілері мен симптомдары
АДА тапшылығының негізгі белгілері пневмония, созылмалы диарея, кең таралған тері бөртпесі, сары ауру (бауыр инфекциясынан), ауыз және қықыш ішегінің кандидозы болып табылады. Ауруға шалдыққан балалар дені сау балаларға қарағанда өте баяу өседі, бұл көбінесе "дамудан қалу" деп аталады, және бұл басқа да даму кешігулеріне алып келуі мүмкін. Бұл симптомдар фермент тапшылығының өзінен емес, вирустар, бактериялар және белгілі бір саңырауқұлақтар тудырған жиі және ауыр инфекциялардың салдарынан пайда болады. АДА тапшылығы бар адамдардың көпшілігі өмірінің алғашқы 6 айында SCID диагнозын алады. АДА тапшылығының көп бөлігі балалар шағында анықталып, диагноз қойылады. Дегенмен, шамалы бөлігі аурудың жеңілірек түрімен ауырады және балалық, жасөспірімдік немесе ересек жасқа дейін диагноз қойылмайды.
Генетика
Аденозин деаминаза ферменті 20-шы хромосомадағы ADA генімен кодталған. Аурудың басталу жасы және ауырлығы шамамен 29 белгілі генотипке байланысты, олар бұл аурумен қатысты. Бұл барлық жасушаларда dATP-ның жиналуына алып келеді, ол рибонуклеотид редуктазасын тежейді және ДНК синтезін болдырмайды, сондықтан жасушалар бөліне алмайды. Дамып келе жатқан T-жасушалары мен B-жасушалары ең көп митоздық белсенділікке ие жасушалардың бірі болғандықтан, олар осы жағдайға өте осал. Аденозин деаминаза ферменті пурин құтқару жолында маңызды рөл атқаратындықтан S-аденозилгомоцистеин деңгейінің артуы байқалады; екі зат та нашар жетілген лимфоциттерге зиянды, осылайша олар толыққанды жетіле алмайды. T-жасушаларының, B-жасушаларының және NK-жасушаларының толық немесе дерлік толық жоқтығы. Соның салдарынан иммундық жүйе нашарлайды немесе мүлдем болмайды.
A buildup of dATP in all cells, which inhibits ribonucleotide reductase and prevents DNA synthesis, so cells are unable to divide. Since developing T cells and B cells are some of the most mitotically active cells, they are highly susceptible to this condition. An increase in S adenosylhomocysteine since the enzyme adenosine deaminase is important in the purine salvage pathway; both substances are toxic to immature lymphocytes, which thus fail to mature. Complete or near complete absence of T cells, B cells, and NK cells. As a result, the immune system is severely compromised or completely lacking.
Диагностика
Дамыған елдерде диагноз көбінесе жаңа туған нәрестелерге жасалатын стандартты скринингтік тестілер арқылы, туа біткен аурулардың спектрін, соның ішінде АДА тапшылығын анықтау жолымен қойылады. SCID-ке шалдыққан жаңа туған нәрестелердің көпшілігі, АДА тапшылығы осы аурудың түпкі себебі болған жағдайларда да, ауыр инфекциялардың басталуына дейін Т-клетка рецепторларының жойылған шеңберлерінің (TREC) деңгейі төмендегеніне байланысты анықталады. TREC – Т-клеткалардың қалыпты даму өнімі, ал олардың жетіспеуі лимфоциттердің жетілуімен байланысты мәселелердің бар екенін көрсетеді. Антибиотиктермен қатар, мүмкіндігі болған жағдайда, интравеноздық иммуноглобулин (IVIG) терапиясы да қолданылады. Бұл емдеу салауатты плазма донорларынан алынған гуморальды иммунитет қабатын қамтамасыз етеді.
Көздік жасушаларды трансплантациялау
Аденосин дезаминаза (ADA) тапшылығының ұзақ мерзімді, түпкілікті емдеуі көбінесе үйлесімді отбасы мүшесінен, әсіресе бауырдан алынған гематопоэтикалық дің жасушаларын трансплантациялау арқылы жүзеге асырылады. Трансплантация алдында, донор мен трансплантацияны қабылдаушының адам лейкоциттік антигені (HLA) сипаттамалары сәйкес келедінiң жоқ екенiн анықтау үшін тексерулер жүргізілуі қажет, трансплантацияның қабылдамауына жол бермеу үшін. 2016 жылдың сәуір айында Еуропалық дәрілік заттар агенттігінің адамға арналған дәрілік заттар жөніндегі комитеті, сүйек миы доноры жоқ ADA SCID-ке шалдырған балаларға арналған Strimvelis деп аталатын дің клеткалық гендік терапияны мақұлдап, бекітуге ұсынды.
Тарих
ADA тапшылығы 1972 жылы Вашингтон университетінің профессоры Элоиз Гиллетт тарапынан анықталды. ADA гені сүйек миы трансплантациясы үшін маркер ретінде пайдаланылды. Гиллетт иммундық қабілеті төмендеген трансплантацияға үміткерде ADA активтілігінің болмауын анықтады. Иммундық қабілеті төмендеген науқаста ADA тапшылығының екінші жағдайы табылғаннан кейін, ADA тапшылығы алғашқы иммунодефицит ауруы ретінде мойындалды.