Кіріспе

Пумбедита академиясының Гаоны Хай бен Шерира (ивритше: האיי בר שרירא), Хай Гаон (ивритше: האיי גאון) деп әйгілі, ортағасырлық еврей теологы, раввин және ғалымы, 11-ші ғасырдың басында Пумбедита Талмуд академиясының Гаоны болды. Ол 939 жылы туып, 1038 жылдың 28 наурызында қайтыс болды. Талмуд білімін әкесі Шерира бен Ханинадан алды және жас кезінде оның оқыту ісінде көмекшісі болды. Қырық төрт жасқа келгенде әкесімен бірге "ав бейт дин" қызметін атқарып, көптеген бірлескен шешімдер қабылдады. Раввин Ибраһим бен Давидтің (Равад) "Сефер Хакабала" кітабында айтылғандай, ол Геонимнің соңғысы болды.

Гаон қызметіне тағайындалу

Қарсыластарының жала жапқандарының салдарынан Хай мен оның әкесі бірге түрмеге қамалды және 997 жылы Аббасид халифасы әл-Қадыр олардың мүлкін тәркіледі. Түрмеде қалуы қысқа болды, бірақ көп ұзамай (998 жылы) қарт және дені әлсіз Шерира өз ұлын гаон лауазымына тағайындады. Хайдың тағайындалуын еврей халқы зор қуанышпен қарсы алды. Ескі дәстүр бойынша, Шерира қайтыс болғаннан кейінгі сенбі күні апталық үлестің соңында Мұсаның қабілетті ізбасар сұраған сөзі Хайдың құрметіне оқылды. Содан кейін, хафтара ретінде Сүлейменнің таққа отыруы туралы оқиға оқылды, соңғы аят былай өзгертілді: «Ал Хай әкесі Шерираның орнына отырды, және оның үкімділігі берік орнады». Хай 1038 жылы қайтыс болғанға дейін гаон қызметін атқарды. Оны испан ақыны Соломон ибн Габирол және Самуил ибн Нагрилла мақтап атады.

Жауап

Хай бен Шерираның танымалдылығының басты себебі – оның көптеген жауаптарындағы шешімдері, олар диаспораның әлеуметтік және діни өміріне әсер етеді. Оған Германия, Франция, Иберия, Анатолия, Магриб, тіпті Үндістан мен Эфиопиядан сұрақтар келіп түсті. Оның 800-нен астам жауабы азаматтық құқық, әсіресе әйелдерге қатысты заңдар, діни ғұрыптар, мерекелер және басқа да мәселелерді қамтиды. Олардың көптегені белгілі бір халахоттар, аггадоттар мен Талмудқа қатысты түсіндірмелерді ұшқындырады. Халахикалық шешімдерінде ол Иерусалим Талмудынан цитаталар келтіреді, бірақ оған ешқандай құқықтық мән бермейді. Оның көптеген жауаптары араб тілінде жазылған болуы мүмкін, бірақ олардың тек бір бөлігі ғана сақталған.

Мишнаға түсініктемелер

Хай бен Шерираның филологиялық қабілеттері Мишнаны түсіндіруге бағытталған; осы еңбектің тек Седер Тохоротқа арналған бөлігі ғана сақталған; оны Т. Розенберг «Qobetz Ma'aseh» (Берлин, 1856) жинағында жариялаған. Бұл түсіндірмеде ерекше қызықты тілдік ескертпелер бар, араб және арамей тілдері көбінесе салыстыру үшін пайдаланылады. Автор Мишнадан, екі Талмудтан, Тосефтадан, Сифрадан, Онкелос және Йонатанның Таргумдарынан, Септуагинтадан, Саадия Гаонның еңбектерінен, Сифра Рефуадан және басқа да анонимді көздерден цитаталар келтіреді. Ол сондай-ақ өзінің «Зераим» (34-бет) және «Баба Батра» (43-бет) еңбектеріне жасаған түсіндірмелерін де келтіреді. Бұл цитаталар және Арухтың келтірген көптеген басқа цитаталары, түсіндірме бүкіл Мишнаны қамтығандығын, оның ішінде тарихи және археологиялық ескертпелер де болғандығын көрсетеді. Альфази мен Хананел Йомада, ал Соломон ибн Адрет өзінің «Хиддушим» еңбегінде осы түсіндірменің кейбір бөлімдерін келтіреді. Әбу әл-Валид ибн Джанах жиі Хайдың Шаббатқа арналған түсіндірмесіне сілтеме жасайды.

Басқа жұмыстар

Хай Киелі кітаптың толығымен немесе оның жекелеген бөлімдеріне араб тілінде түсініктемелер жазғаны белгісіз. Бірақ Ибрахим ибн Езра Әйүп кітабына жазған түсініктемесінде оның бірнеше түсіндірмелерін келтіреді. Хай сонымен қатар Киелі кітап, Таргум және Талмудта кездесетін ерекше қиын сөздерді қамтитын, "әл-Хави" деп аталатын сөздік құрастырды. Ыбырайым ибн Езра өзінің "Мознаим" еңбегінде бұл атауды "Ха Меассеф" деп аударды, ал Әбу Букраттың "Ха Колель" және Мұса Ботарелдің "Ха Кемица" аудармалары кеңінен танылмады. Осы сөздіктің фрагменттерін Харкави тауып, жариялады; бұл еңбек әр топтағы үш дауыссыз дыбысқа сәйкес әліпбилік фонетикалық жоспар бойынша құрылғанын көрсетті; мысалы, s. v. אהל сөзіне қатысты ол אהל, אלה, הלא, האל, לאה тіркестерін келтіреді. Яһуда ибн Балағам осы сөздікті тікелей сілтемелеген ең ерте еврей авторы. Мұса ибн Езра және он екінші-он үшінші ғасырлардағы Солтүстік Африка раввиндерінің кейбіреулері де оны еске алады.

Талапқа қарсы шығармалар

Хайдың поэзиялық жазбаларының сирек бөлігі сақталған, тіпті олардың түпнұсқа екендігіне күмән туады. "Мусар Хаскел" дидактикалық поэмасы көбінесе нақты деп есептеледі, бірақ Герцог оның түпнұсқалығына күмән келтірді, себебі әл-Харизи және ибн Тиббон сияқты көне еврей авторлары оны есімдерінде атамайды; сондай-ақ Штейншнайдер оны күмәнді деп санады. Алғашқы басылымы шамамен 1505 жылы жарық көрді (Фаноға қараңыз); ал басқалары Константинопольде (1531), Парижде (1559) және басқа да жерлерде жарияланды. Қазіргі заманғы басылымдары: Герцог, Ehrensäulen, 96-бет; Grätz, Blumenlese, 27-бет; Штейншнайдер, Мусар Хаскел, Берлин, 1860; Вайс, Liqquṭe Qadmonim, Варшава, 1893; Филипп, Sämmtliche Gedichte des R. Хай Гаон, Лемберг, 1881; Жан Мерсье жасаған латынша аудармасы, Cantica Eruditionis Intellectus Auctore per Celebri R. Хай, Париж, 1561; Каспар Сейдельдің тағы бір аудармасы, Carmen Morale ΣτροφορυΘμον Elegantissimum R. Chai және т.б., Лейпциг, 1638. "Мусар Хаскел" 189 жұп өлеңнен тұрады, араб метрі "раджаз" деп аталады, сондықтан ол "Аржуза" деген атқа ие болды. Егер бұл шынымен Хайға тиесілі болса, ол белгілі болғандай, еврей поэзиясында араб метрін қолданған алғашқы шығыс жазушысы болды. Әр шумақ өз алдына толық және бұрынғы шумақтан тәуелсіз. Кейбір пийютимдер оған жатқызылады, мысалы, "Шема' қоли" сөздерімен басталатын пийют, Йом Кипур кешінде Сефард діни рәсімдерінде сақталған. Көптеген жалған жазбалар Хайға таңылған, әсіресе кейінгі кабалистер тарапынан. Олардың арасында – Sefer kol ha Shem ba Koah; Pitron Halomot, Феррара, 1552; Sefer Refafot, сонда; Perush me 'Alenu; Teshubah, Р. Исмаилдың он үш ережесі және Он Сефирот туралы; Африканың дін қызметкерлеріне жолданған хат. Оған жатқызылған кейбір жауаптар тікелей жалғандықтар. Ал басқалары кейінірек қосылған және түзетілген материалдармен бұрмаланған немесе бүлінген, мысалы, Аристотель мен оның философиясына шабуыл жасайтын жазба.

Сипаттамалары

Хай еврейлердің ғибралық білімінің ғана шебері емес, сонымен қатар Құран мен Хадис, Платон, Аристотель, Аль-Фараби, грамматик әл-Халил, Септуагинта, грек күнтізбесі, грек тарихы және парсы тіліндегі «Калила және Димна» аудармасымен таныс болды. Ол тіпті Ассирия христиандарының католикосына Забур 141:5-ті түсіндіруде туындаған қиындықтар бойынша кеңес сұрудан тартынбады, өйткені сицилиялық даян Матзлиях ибн әл-Басак Хайдың өмірбаянында баяндағандай. Хай бұрынғы ғалымдардың басқа сенімдегілерден түсініктеме алудан тартынбағанын айтып, өз әрекетін ақтады. Ол өз заманының діни ағымдарын жақсы білді, олардың ішінде ортодоксалды Ашария оған ең қызықты болды. Мұса ибн Эзра өзінің «Поэтикасында» (fol. 1196 ж.) оны тіпті Мутакалам деп атады. Сондай-ақ, ол мұсылман дінтанушыларымен пікір таластыруға қабілетті болды және кейде олардың талас-тартыс әдістерін қабылдады. Хай дәстүрге қатысты ортодоксалды болды және минхагты толыққанды сақтады. Ол Талмуд шешім бермеген жағдайларда дәстүрлі әдет-ғұрыптарды ұстану қажет екенін қағида ретінде бекітті. Ол тіпті заңға қайшы келмейтін барлық әдет-ғұрыптарды сақтауды ұсынды. Ол өзінің жауаптарының көптеген бөлімдерінде, тіпті оның бастапқы мағынасы жоғалған жағдайда да, әдет-ғұрыптан ауытқудан сақтандыруды ескертті, мысалы, Текуфот кезінде су ішпеу салты. Бірақ бұл оған сол заманда кең таралған теріс әрекеттерге қарсы тұруға кедергі болмады. Осылайша ол алдағы жылға жасалатын барлық анттар мен уәделерді жарамсыз деп жариялау салтына және қауымнан шығарылған адамдар мен олардың туыстарына лайықты жерлеуден бас тартуға қарсылық білдірді. Хайдың консервативті көзқарасы эзотерикалық ғылымдарды зерттеудің діни өмірге қауіп төндіретінін және Заңды зерттеуге кедергі келтіретінін түсіндірді. Ол тіпті философияны зерттеуден аулақ болуды ескертті, тіпті оның мақсаты Құдайды жақсырақ тану болған жағдайда да. Оның діни-философиялық мәселелерге қатысты көзқарастары тек Киелі кітаптағы антропоморфизмдерге қатысты (Р. Исмаилдің белгілі сөзіне сілтеме жасауда: «Тора адамдар тілімен сөйледі») және тағы бір-екі мәселе Ибн Балағамның Ишая кітабына берген түсіндірмесі жарияланғанға дейін белгілі болды. Бұл түсіндірмеде Хайдың берген жауабынан оның Құдайдың алдын ала білуі және адам өмірінің белгіленген ұзақтығы туралы пікірін білеміз. Оның айтуынша, Құдайдың алдын ала білуі – бұл болжамды және нақты оқиғаларды алдын ала білу қабілеті. Бұл Садияның ықпалын көрсетеді. Оның каббалаға деген көзқарасы оның консервативті көзқарасымен анықталды. Оның элементтері Талмудқа қатысты болған жағдайда, ол оларды шындық деп есептеді. Фез тұрғындары Құдайдың пропорциялары туралы сұрағанда, ол жауап ретінде, Құдай кез келген денелік сипаттамадан жоғары тұрады және Талмуд осы мәселелерді ашық талқылауға тыйым салады деді. Оның төрт адам жұмаққа кіргені туралы Талмуд дәстүрін түсіндіруге қатысты сұраққа берген жауабы қызығушылық тудырды және көп талқылауға себеп болды. Ол әртүрлі ғалымдардың пікірін келтірді, олардың пікірінше, ерекше құрметке ие болған адамдар, жазалау және псалмдарды оқу арқылы, олар шынымен сол залдарға кіргендей, аспан залдарына («хейхалот») экстаздық күйде көруге жете алады. Оның қайын атасы, Сура академиясының гаоны Самуэль бен Хофниге қарамастан, ол бұрынғы ғалымдардың пікірін қабылдап, Құдай осы экстаздық күйде тақуаларға аспанның ғажайыптарын ашуы мүмкін деп санайды. Бірақ Талмуд дәстүрінде табылмайтын кейінгі каббаланың барлық элементтерін, мысалы, Құдайдың есімдерімен кереметтер жасауға болатын сенімді ол ақылға сыймайтын ақымақтық деп атады. Хайдың ең жақсы сипаттамасын Штайншнайдер берді: «Оған кейбір каббалалық шығармалар жатқызылды; бірақ шындығында ол мистик емес еді, әдеттегі мағынасында. Шындығында ол ырым-жырымға қарсы күресті. Ол жалпы мәдениеті бар, бірақ терең философиялық зерттеулерге қарсы болған ортодоксалды яһуди еді».

Мұра

Хайдың шәкірттерінің ішінде Раббину Хананел және Қайрауан академиясының басшысы Рав Нисим болды.