Кіріспе
1184–1202 жылдар аралығында Норвегия королі болған Сверре Сигурдссон (шамамен 1145/1151 – 9 наурыз 1202) – Норвегия королі. Оны көптеген адамдар норвегия тарихындағы ең маңызды билеушілердің бірі санайды. 1177 жылы патша Магнус Эрлингссонға қарсы күрес кезінде «Биркебейнерлер» деп аталатын көтерілісшілдер партиясының басшысы ретінде билікке келді. 1184 жылы Магнус Фимрейте шайқасында жеңілгеннен кейін Сверре Норвегияның жалғыз патшасы болды. Бірақ шіркеумен туған келіспеушіліктер 1194 жылы оның қауымнан қуылғандығына әкелді. Сверре 1202 жылы қайтыс болғаннан кейін де шіркеу тарапынан қолдау алған «Баглерлерге» қарсы тағы бір азамат соғысы басталды. Сверренің өмірі туралы ең маңызды тарихи дереккөз – оның өмірбаяны, «Сверри сагасы», оның бір бөлігі Сверре тірі кезінде жазылған. Саганың объективтілігі күмәнді болуы мүмкін, себебі кіріспеде оның бір бөлігі Сверренің тікелей қолдауымен жазылғаны айтылған. Шіркеу мәселелері бойынша баламалы дерек көзі ретінде Рим папасы мен норвегия епископтарының арасындағы хат алмасуды пайдалануға болады. Сага мен хаттар көбінесе нақты фактілер бойынша келіседі. Айтуынша, король Сверре бойы аласа болғандықтан, шайқастар кезінде әскерін көбінесе аттан басқарған. Бұл дәстүрлі викінг соғысшыларының идеалдарына қайшы келеді, онда король майданның алдыңғы қатарында әскерін жетектеуі күтілген. Сверре саяси және әскери істерде шебер импровизатор болды. Оның инновациялық тактикасы көбінесе «Биркебейнерлерге» консервативті қарсыластарына қарсы көмектесті. Ол шайқас кезінде әскерін кішігірім топтарға бөліп жіберді, ал бұрын қалқан қабырғасы сияқты тактикалар қолданылған. Бұл «Биркебейнерлерді» мобильдірек және бейімделгіш етті.
Sverre Sigurdsson (c. 1145/1151 – 9 March 1202) was the king of Norway from 1184 to 1202. Many consider him one of the most important rulers in Norwegian history. He assumed power as the leader of the rebel party known as the Birkebeiner in 1177, during their struggle against King Magnus Erlingsson. After Magnus fell at the Battle of Fimreite in 1184, Sverre ruled as sole king of Norway. Differences with the Church, however, led to his excommunication in 1194. Another civil war began against the church supported Baglers, which lasted beyond Sverre's death in 1202. The most important historical source on Sverre's life is his biography, the Sverris saga, in part written while Sverre was alive. This saga is likely biased, since the foreword states that part was written under Sverre's direct sponsorship. Correspondence between the pope and the Norwegian bishops can be used as an alternate source when it comes to church affairs. The saga and the letters mostly agree about the hard facts. Supposedly, King Sverre was short, so he usually directed his troops from horseback during battles. The contrast is great to the traditional Norse warrior ideals where the king was expected to lead his men from the front of the battle line. Sverre was a talented improviser, both in political and military life. His innovative tactics often helped the Birkebeiners against more tradition bound opponents. During battle he had his men operate in smaller groups, while previously tactics similar to the shield wall had been preferred. This made the Birkebeiners more mobile and adaptable.
Ерте өмір
Сага бойынша, Сверре 1151 жылы Гуннхильд пен оның күйеуі Унастың ұлы ретінде дүниеге келді, Унас Фарер аралдарынан шыққан шана жасаушы еді. Сверре бес жасқа толғанда, отбасы Фарер аралдарына көшіп, Сверре Киркюбюрдағы Киркюбёргардта Унастың інісі Роудың, Фарер аралдарының епископының үйінде өсті. Осы жерде Сверре дін қызметкері болу үшін оқыды және оған дін қызметкері атағы берілді. Кейін Сверре өте білімді адам ретінде сипатталғандықтан, Киркюбюрдің діни мектебі жоғары деңгейде болған болуы керек. Аңыз бойынша, ол ауылға жақын жердегі үңгірде жасырылған. Бұл үңгір шын мәнінде бар және Стреймойдың оңтүстік ұшындағы Сверрихола (303 м, "Сверре үңгірі") тауына атын берді. Дегенмен, Сверре дін қызметкері болуға жарамайтын еді. Сагада ол бірнеше түс көргендігі айтылады, оларды ол өзінен үлкен нәрселер күтіліп отырғанының белгісі деп түсіндірді. 1175 жылы анасы Сверренің шын мәнінде король Сигурд Мунның ұлы екенін айтты. Келесі жылы Сверре өзінің тағдырын іздеу үшін Норвегияға сапарлады.
Аталық
Сверре сағасында айтылған оқиға – ресми нұсқа. Тарихшылар оның растығына, әсіресе Сверренің тегін анықтауға қатысты күмән келтірді. Кейбір тарихшылар оның король Сигурдтың ұлы екендігі туралы талабын, көптеген замандастары сияқты, жалған деп есептейді. Басқалары оның әкесі туралы мәлімдемесін шындық деп санайды, ал көптеген тарихшылар осы мәселеге нақты жауап беру мүмкін емес деп санайды. Магнус батыс Норвегияны Бергендегі орнынан басқарғандықтан, Сверреге әскерін азық-түлікпен қамтамасыз ету қиынға соқты. Сверре әскерін оңтүстікке, Хеклунгтардың бекінісі Викенге жетеледі. Осылайша ол оларға мұнда тонауға рұқсат берді, бұл оның ісіне көп зиян келтірмеді. Бірақ Магнус Сверренің болмауын тиімді пайдаланды. Қарашада ол Трёнделагқа шабуыл жасап, Биркебейнер флотын тартып алып, өртеп жіберді. Сверре қайтып оралуға мәжбүр болды, әйтпесе оның жалғыз бекінісінен айырылып қалу қаупі туды. 1182 жылдың жазында Магнус Нидаросты қоршауға алды, бірақ Биркебейндер түнгі шабуыл жасап, оны ауыр үлкен шығындармен кері қайтарды. Сверре енді кеме жасау бағдарламасын бастады. Флотсыз оның оңтүстікке ықпалын кеңейтуге үміті болмады. 1183 жылдың көктемінде Сверре өзінің жаңа флотының бір бөлігімен Бергенге шабуыл жасады. Жаудың барлаушыларынан жасырынып, ол Хеклунгтарды күтпеген жерден ұстап алып, олардың бүкіл флотын басып алды. Магнус Данияға қашып кетіп, тәжін және скипетрін қалдырды. Ортағасырлық Скандинавиядағы теңіз шайқастарында ең үлкен және ең биік кемелері бар тарап көбінесе артықшылыққа ие болды, себебі бұл экипажға жауды жоғарыдан снарядтармен және басқа да қарулармен шабуылдауға мүмкіндік берді. Сверре сол кездегі ең үлкен кеме – Мариасуданы салды. Оның үлкендігіне байланысты Мариасуданың теңізге жарамдылығы нашар болды және ол тек тар фьордтарда ғана тиімді болатын. Сәттілік немесе стратегиялық шешімнің арқасында мұндай жағдай осыдан кейін туды. 1184 жылдың көктемінде Магнус Даниядан Викенге жаңа кемелермен оралды. Сәуірде ол солтүстікке қарай Бергенге бет алды. Шамамен сол уақытта Сверре Согнга жергілікті көтерілісті басу үшін барған және Магнус маусым айында Бергенге келген кезде әлі де сол жерде болды. Біркебейндердің қалдықтарын қуып шығарғаннан кейін, Магнус Сверренің қазіргі орны туралы хабар алды және қайтадан теңізге шықты. Екі флот 15 маусымда Согнефьордтың ұзын және тар бөлігіндегі Фимрейтеде кездесті. Фимрейте шайқасы Биркебейндер мен Хеклунгтар арасындағы соңғы күрес болды. Магнустың бірнеше үлкен кемелері болды, бірақ олардың ешқайсысы Мариасуда сияқты үлкен емес еді. Мариасуда жау флотының жартысын ұстап тұрғанда, қалғандары шеттегі жау кемелеріне шабуыл жасады. Хеклунгтар үлкен кемелерге мініп қашуға тырысқанда үрей туды. Бірақ кемелер тез арада жүкпен толып, суға батып кетті. Жарақат алған және шаршаған көптеген сарбаздар су бетінде ұстай алмады және батып кетті, соның ішінде король Магнус та. Осы шайқаста Хеклунг басшылығының көп бөлігі және екі тараптан көптеген сарбаздар қаза тапты. Басшысыз қалған Хеклунгтар саяси күш ретінде талқандалды. Алты жылдық күреснен кейін Сверре Норвегияның жалғыз және даусыз патшасы екенін жариялады.
Қиындықтарға толы билік
Қазір наразы дін қызметкері мен оның сарандар мен шеттенушілер тобы Норвегияның патшасы және билеушілері болғаннан кейін, Сверре өзінің билігін бекіту үшін жұмыс істеді. Ол өзінің адал адамын патшалықтың барлық аймақтарындағы жоғары лауазымдарға (sysselmann) орналастырды және ескі және жаңа ақсүйектер арасында неке одақтарын жасасты. Сверре Швеция королі Кнут Эрикссонның қарындасы, әйгілі Эрик Қасиеттінің қызы – швед ханшайымы Маргаретқа үйленді. Норвегияда бұрынғы онжылдықтарда бірнеше қақтығыстар болғанмен, жеңімпаз өзінің қарсыластарымен келісімге келді. Алайда, Сверре үшін келісімге келу қиынға соқты. Бұл бұрынғы қақтығыстардан гөрі көбірек құрбанды талап еткен, ұзақ соғыс болды. Көне ақсүйек әулеттерінің көпшілігі адамдарын жоғалтып, кек алуға шұғыл түрде ұмтылды. Сонымен қатар, көптеген қарапайым текті адамдардың ақсүйек мәртебесіне көтерілуі көптеуге қабылданбады. Бірақ бұл бейбітшілік ұзаққа созылмады.
Кувлунг және Ойскжеген
1185 жылдың күзінде Викенде Кувлунгтар (Kuvlungene) көтеріліс жасады. Олардың басшысы Джон Кувлунг – бұрынғы монах, және ол Инге Дөңгелектың ұлы деп есептелді. Бұл топ көп жағынан Хеклунгтардың тікелей жалғасы болды, мүшелерінің көпшілігі бұрынғы Хеклунг әулеттерінен шыққан. Кувлунгтар көп ұзамай Шығыс және Батыс Норвегияны, Хеклунгтардың ежелгі бекіністерін бақылауға алды. 1186 жылдың күзінде Кувлунгтар Нидаросты шабуылға алды. Бұл шабуыл Сверреге күтпеген соққы болды, ол жақында салынған тас қамал Сионға тығылды. Қаланы жаулап ала алмаған Кувлунгтар кері шегінуге мәжбүр болды. 1188 жылы Сверре үлкен флотпен оңтүстікке беттеді. Олар алғаш рет Тонсбергте кездесті, бірақ екі тарап та шайқасқа түсуге батыл болмады. Кувлунгтар Бергенге қашып құтылды. Сверре Рождествоға дейін Бергенге шабуыл жасады. Джон Кувлунг қаза тапты, осымен Кувлунг көтерілісі аяқталды. Кейбір ұсақ көтерілістер болды, бірақ олар қарақшылықтан аспады және жергілікті деңгейде басылды. Келесі күрделі қауіп 1193 жылы Øyskjeggene (Аралдық сақалдар) арқылы келді. Бұл топтың таққа талапкері – Сигурд, Магнус Эрлингсонның заңсыз ұлы деп есептелетін бала. Нағыз басшысы – Магнустың жекжаттысы Холкелл Йонссон. Оркни графы Харальд Маддадссонмен сөз байласып, Холкелл көптеген адамын Оркни және Шетланд аралдарына жинады, содан топтың аты осылай аталуы мүмкін. Викенде бекінгеннен кейін Øyskjeggene Бергенге қарай жүзіп кетті. Олар қаланың өзін және айналасындағы аймақтарды басып алғанмен, Биркебейндердің күші Сверресборг қамалында тұрып қалды. 1194 жылдың көктемінде Сверре Øyskjeggene-мен шайқасу үшін оңтүстікке жүзіп кетті. Екі флот 3 сәуірде Флорваг шайқасында (slaget ved Florvåg) кездесті. Осы шайқаста Биркебейндердің тәжірибелі сарбаздарының шешуші рөлі болды. Холкелл көптеген адамымен бірге қаза тапты.
Сверре мен шіркеу
Норвегия шіркеуі 1152 жылы Нидарос архиепископтығының қарамағында құрылған. 1161 жылы архиепископ болған Эйстейн Эрлендссон Магнус Эрлингсонның негізгі қолдаушыларының бірі болды. Ал шіркеу өз бетімен тәуелсіз институт ретінде бекініп, бірнеше артықшылықтарға ие болды. 1183 жылы Нидаросқа Англиядан оралған Эйстейннің соңғы жылдары шіркеу мен король арасында бітім орнады. 1188 жылдың 26 қаңтарында Эйстейн қайтыс болғаннан кейін, оның орнына Ставангер епископы Эрик Иварссон сайланды. Сверре енді шіркеумен қарым-қатынасын жақсартуға үміттенді. Сондықтан ол Эрикке тәж кигізуді сұрап, жақындады – бұл мойындаудың нақты дәлелі. Алайда, Эрик үшін Сверре патша өлтірген узурпатор ғана еді. Бұл жағдай ашық жарылысқа ұласты, себебі Сверре Норвегия шіркеуінің дәстүрлі негізін қалаушы Әулие Олаф жасаған шіркеу заңына қайшы келетін артықшылықтар тізімін жасауға кірісті. Эрик король мен оның жақтастарын сынап, Папаға шағымдану хаттарын жіберді, бірақ қысқа мерзімде оның шабуыл құралдары шектеулі болды. 1190 жылы Сверре архиепископты бағынуға мәжбүрлеуге тырысты, Эрик заңды бұзғанын, өзінің 90 қарулы күзшісі болғанын мәлімдеді. Заң бойынша архиепископтың күзетші жасағы 30 адамнан аспауы керек еді. Корольдің қалауын орындамай, Эрик Лундқа қашып кетті, онда Дания архиепископы отырды. Ол Рим папасынан кеңес сұрап, өкілдерін жіберді. Архиепископтың болмауынан Сверре епископтарға, әсіресе Николас Арнессонға ықпалын күшейтті. Николас Инге Крокригтің жартылай бауыры болды және 1190 жылы Сверренің қарсылығына қарамастан Осло епископы болды. Флорвагтағы Øyskjeggs-тің талқандалғаннан кейін Сверре Николаспен кездесу ұйымдастырды, онда епископ Øyskjeggs-пен сөз байласыпты деген дәлелдері бар екенін мәлімдеді. Король Николасты сатқындықпен айыптап, қатаң жазалаумен қорқытты. Николас мойынсұнып, 29 маусымда басқа епископтармен бірге Сверреге тәж кигізді. Сверренің үй шаруасымен айналысатын дін қызметкері Берген епископы болып сайланды. Осы уақытта архиепископ Эрик Римнен жауап алды. 1194 жылдың 15 маусымындағы хатында Папа Селестин III Норвегия шіркеуінің негізгі құқықтарын баяндап, Эрикті толық қолдады. Осы хаттың күшімен Эрик Сверрені қауымнан шығарып, Норвегия епископтарын Даниядағы оның қасындағы жерсіздікке шақыруға батылдық танытты. Келесі көктемде Сверре Хамар епископы Торені Римге жіберіп, Папаға өтініш жасады. Сага бойынша, ол 1197 жылдың басында Сверренің қауымнан шығарылуын жойған Папаның хатын алып оралды. Данияда Торе ауырып, күмәнді жағдайда қайтыс болды, бірақ Папаның хатын кепілге бергеннен кейін емес. Содан кейін кепілге алғандар Норвегияға барып, Сверреге тапсырды, ол оны барлық мүмкіндігінше пайдаланды. Бұл оқиғаны басқа да көздер растамайды және көптеген тарихшылар хаттың жалған екеніне келіседі. 1198 жылдың қаңтарында Папа Селестин қайтыс болғаннан кейін, жаңа Папа Иннокентий III жағдайды зерттегенге дейін қақтығыс қысқа уақытқа тоқтады, бірақ содан кейін жағдай одан әрі ушықты. Қазан айында Иннокентий III Норвегияға тыйым салып, Эрикке жіберген хаттарында Сверрені жалғандықпен айыптады. Сондай-ақ, ол көрші елдердің корольдеріне Сверрені жерінен қууға ескерту хаттарын жіберді. Олар керісінше істеді: Швеция Биркебейндерді белсенді түрде қолдады, ал Англияның Иоанны Сверреге көмектесу үшін жалдамалы әскерлерді жіберді. 1200 жылы Иннокентий Кентербери архиепископын Сверреден әрі сыйлықтарды қабылдамауға ескертті. Осы шақта Сверреге жақын адам "En tale mot biskopene" атты епископтарға қарсы сөз жазды. Бұл еңбекте белгісіз автор король мен шіркеу арасындағы қарым-қатынасты талқылады. Автор Decretum Gratiani және Августин Гиппоның жазбаларына сілтеме жасап, Сверреге тыйым салу әділетсіз екенін және міндетті емес екенін дәлелдеуге тырысты. Автор сондай-ақ Сверренің епископтарды тағайындау құқығын қорғауға тырысты. Бұл пікірді қолдау үшін ол Норвегия заңын түсіндіруге мәжбүр болды, өйткені шіркеу ұзақ уақыттан бері мұны симония деп есептеген. Осы уақытқа дейін Сверре шіркеу қолдаған Баглердің көтерілісімен айналысып, шіркеумен тікелей күрес оның жеке өмірі үшін екінші деңгейге түсті.
Баглер соғысы
1196 жылдың көктемінде Даниядағы Халор қаласында Сверреге қарсы Баглер партиясы құрылды. Олардың басшылары – Николас Арнесон, Викендегі дворян Рейдар Сендеман және Эрлинг Скаккеңнің заңды емес ұлы Сигурд Ярлссон. Архиепископ Эрик те қолдау көрсетті. Олар өздерінің патшасы ретінде Магнус Эрлингссонның ұлы, Инге Магнуссонды сайлады. Содан кейін Норвегияға қайтып келді. Сверре Викенде болды, және екі күш тез арада кездесті, бірақ ірі шайқастар болған жоқ. Сверре өзі салған баллистаны күзетуді үлкен ұлы Сигурд Лавардқа тапсырды. Бірақ Баглерлер күтпеген түнгі шабуыл жасады, баллистаны жойылды, ал Сигурд пен оның адамдары қашқанға мәжбүр болды. Сверре ашуланып, енді ұлына ешқандай бұйрық бермеді. Бірнеше шешілмейтін шайқастардан кейін Сверре солтүстікке, Тронхеймге бет бұрды, онда қысты өткізді. Баглерлер Ингеді Боргартингте патша деп жариялады және көп ұзамай Ослодағы негізгі орталықтарымен Викен аймағын нығайтып алды. 1197 жылдың көктемінде Сверре елдің солтүстік және батыс бөлігінен лиддангты шақырып алды, ал мамыр айында 7000-нан астам әскермен оңтүстікке, Викенге беттеді – бұл үлкен күш болды. Біркебейндер 26 шілдеде Ослоға шабуыл жасады, екі тараптан да көп шығын болғаннан кейін Баглерлер ішкі аймаққа шегінді. Сверре аймақты соғыс арқылы салыққа тартты, бірақ лидданг әскерлері бүлікке жақын болғандықтан, Сверре қысты өткізбек болып шешкен Бергенге қайтты. Бұл қателік болды. Баглерлер сол уақытта Трёнделагқа жер арқылы жетіп, Нидаросты аз қарсылықпен басып алды. Сверресборгтағы гарнизон біраз уақыт тұрып берді, бірақ олардың қолбасшысы Торстейн Кугад жақындығын өзгертті және Баглерлерді қамалға кіргізді. Баглерлер Сверресборгты толығымен бұзды. Сверренің туған жері енді жау қолында болды. 1198 жыл Сверре үшін ең қиын жыл болды. Мамыр айында Сверре Трёнделагты қайтарып алуға тырысты. Бұл жолы Сверре күтпеген шабуыл жасауға үлкермеді, ал Біркебейнер флоты көбінесе кішкентай кемелерден тұрды. Соңынан болған теңіз шайқасында Біркебейндер жеңіліске ұшырады. Осы шайқастан кейін Баглерлер Трёнделагтағы билігін нығайтты және көптеген адамдар жеңіске жеткен жаққа өтті. Жеңіліске ұшырағаннан кейін Сверре Бергенге қайтып келді. Ұзақтан соң Николас Арнесон мен Халлвард Сэстад басқаратын, сандық артықшылыққа ие Баглер әскері оны қуып жетеді. Сверре Бергенхус бекінісін ұстап тұруын жалғастырды. Бұл қамал басып алуға келмейтін болды, Біркебейндерге қауіпсіз базаны қамтамасыз етті. Келесі жазды «Берген жазы» деп атады, ол Берген ауданындағы шешілмейтін шайқастармен ерекшеленді. 11 тамызда Баглерлер Бергенді өртеп жіберді. Бәрі дерлік қирады, тіпті шіркеулер де өртенді. Аштыққа тап болған Сверре көптеген әскерлерімен Трёнделагқа қашып кетті. Трёнделаг тұрғындарының көпшілігі әлі де Сверреге адал болды, ал Баглерлерге қосылғандардың көпшілігі енді қайтадан жақындығын өзгертті. Сверре Бергендегі Баглерлердің қатыгездігін де пайдаланды. Трёнделагтар Сверреге жаңа флот беруге уәде берді, барлығы 8 ірі кеме салынды және бірнеше көлік кемелері қайта жаңартылды. Баглерлер маусымның басында Трёнхеймсфьордқа кірді. 1199 жылдың 18 маусымында екі флот Стриндафьорд шайқасында кездесті. Бұл жерде Сверре күшті жеңіске жетті, ал аман қалған Баглерлер Данияға қашып кетті. Сверре енді Викенді бақылауға алып, Ослода қысты өткізуге дайындалды, бірақ ауылдық жерлерде жағдай шиеленісіп тұрды. Келесі жылдың басында, көптеген адамдар Ослоға қарай Біркебейндерді қуып шығару үшін ағылып келгенде, спонтанды көтеріліс болды. Бұл шаруалар әскері жаттығусыз, ұйымдастырылмаған және соғысқа дайын Біркебейндерге қарсы тұра алмады. 1200 жылдың 6 наурызындағы шайқаста шаруалар бірте-бірте жеңіліске ұшырады. Алайда, Біркебейндердің аймақтағы билігі әлі де әлсіз болды, сондықтан Сверре Бергенге қайтуға шешім қабылдады. Сверре кеткеннен кейін Баглерлер Даниядан күшпен оралды және көп ұзамай Шығыс Норвегиядағы билігін қайта орнатты. Екі тарап бір жыл бойы бір-бірінің аумағын шапты, ешқайсысы да тұрақты пайда таппады, бірақ Біркебейндер теңізде басымдыққа ие болды. 1201 жылдың көктемінде Сверре өзінің соңғы науқанында үлкен лидданг күштерімен Бергеннен шықты. Осы әскермен ол жаз бойы Ослофьордтың екі жағында да қарсылықсыз соғыс салығын талап ете алды. Қыркүйекте ол Тенсбергте лагерь құрды және Рейдар Сендеман мен оның адамдары гарнизондық қызмет атқаратын Тенсберг бекінісін қоршауға алды. Қоршау ұзаққа созылды, өйткені басқа Баглер басшылары көмек күші жіберуге батыл болмады, ал гарнизон Сверренің ешқандай әрекетіне ілікпеді. Соңында, 25 қаңтарда Рейдар мен оның адамдары бас берді, ал Сверре Бергенге қайтуға шешім қабылдады. Қайтып келе жатқанда Сверре ауыр сырқатқа шалдықты, ал Бергенге жеткен кезде патша өліп бара жатты. Өлім төсегінде Сверре жалғыз тірі ұлы Хаконды мұрагері етіп тағайындады және шіркеумен келісуге кеңес берді. Сверре 1202 жылдың 9 наурызында қайтыс болды. Ол 1591 жылы қиратылған Бергендегі Христиан шіркеуіне жерленді.