Кіріспе

Латрия немесе латрея (кейде латреутикалық құлшылық деп те аталады) – католик және шығыс православие теологиясында тек қана Қасиетті Үштікке арналған құлшылықты білдіретін теологиялық термин (латынша Latrīa, грекше λατρεία, latreia). Латрия құлшылықтың сыртқы рәсімдерінен гөрі ішкі мәніне көбірек назар аударады.

Дюлия мен гипердулияға қарсы

Латрия құрбандық сипатында болады және тек Құдайға ғана ұсынылуы мүмкін. Католик және православие христиандары Қасиетті Марияға және басқа да әулиелерге құрмет көрсетудің басқа да деңгейлерін көрсетеді; құрбандық емес, осы құрмет түрлері сәйкесінше гипердулия және дулия деп аталады. Ағылшын тілінде дулияны «венерция» деп те атайды. Гипердулия – бұл, негізінен, тек Қасиетті Марияға көрсетілетін дулияның жоғарылатылған деңгейі. Бұл айырмашылық Августин Гиппо және Иероним жазғаннан ертерек кезде айтылған, ал Томас Аквинский өзінің «Summa Theologiae» еңбегінде (1270 ж.) оны толықрақ түсіндірген: «Құрмет Құдайға Оның ұлылығына байланысты тиіс, ол белгілі бір жаратылыстарға тең емес, пропорционалдық өлшеммен беріледі; сондықтан біз Құдайға көрсеткен құрмет, латрияға жатады, ал белгілі бір тамаша жаратылыстарға көрсеткен құрметтен ерекшеленеді; бұл дулияға жатады, және біз осы туралы кейін әрі сөйлесеміз (103)»; келесі мақалада Томас Аквинский былай деп жазады: «Осылайша, дулия, адам иесіне тиісті қызмет көрсету, латриядан өзгеше ізгілік, ол Құдай Иесіне тиісті қызмет көрсету. Бұл – құлшыныстың бір түрі, себебі біз құлшыныс арқылы барлық құрметті жандарды құрметтейміз, ал дулия – құлдардың өздерінің қожайындарына деген құрметі, дулия грек тілінде «құлдық» деген мағынаны білдіреді».

Протестанттық дулияны сынға алу

Жаңа Келісімнің ғалымы Джеймс Данн католиктік дулия дәстүрін Августин мен Аквинскийдің еңбектері арқылы талқылайды, сонымен қатар Жаңа Келісімде δουλεία (дулия деп айтылады) сөзінің әрқашан теріс мағынада қолданылатынын атап көрсетеді. Ол былай дейді: "Дулея тек 'құлдық, бағыну' мағынасында ғана қолданылады және әрқашан теріс контексте – дене бітіміне құлдық (Римдіктерге 8:21), заңға бағыну (Ғалаттықтарға 5:1), өлім қорқынышына құлдық (Еврейлерге 2:15)." Билл Моунс δουλεία сөзінің Жаңа Келісімдегі қолданылуын келесі кесте арқылы қарастырады:

Римдіктерге 8:15 – Өйткені сіздер қорқынышқа әкелетін құлдық рухын (douleias | δουλείας | gen sg fem) емес, қабылдау рухын алмадыңыз. Ол арқылы біз: «Абба, Әке! Әке!» деп айқайлаймыз.

Римдіктерге 8:21 – Жаратılıс өзі де шіруге бағынғандықтан азат болады және Құдайдың балаларының кемелдігіне ие болады.

Ғалаттықтарға 4:24 – Бұл мәселені бейнелі түрде түсіндіруге болады, өйткені осы әйелдер екі өсиетті білдіреді. Бірі – Синай тауынан, құл болуға арналған ұлдарды туатын (douleian | δουλείαν | acc sg fem); ол – Ажар.

Ғалаттықтарға 5:1 – Мәсіх бізді азат ету үшін азаттық берді. Сондықтан, берік тұрыңыз және құлдық игіне қайта бағынбаңыз (douleias | δουλείας | gen sg fem).

Еврейлерге 2:15 – Ол өмір бойы өлім қорқынышына бағынғандарды (douleias | δουλείας | gen sg fem) құлдықтан (douleias | δουλείας | gen sg fem) азат ету үшін келді.

Ағылшын тіліндегі тілдік айырмашылықтар

Құрбандық сөзі Батыс Саксон диалектісіндегі "weorðscipe" деген сөзден шыққан, мағынасы – "қадірлі болу жағдайы". Бұл сөз "weorð" ("қадірлі") және "scipe" ("кеме") деген сөздердің қосындысынан тұрады. Құрбандық сөзі Құдайға қатысты күшті мағынада (латрия) қолданылады, бірақ адамға қатысты әлсіз мағынада да қолданылуы мүмкін: мысалы, "Оның құрметті қала әкімі", немесе сотта судьяға айтылғанда "Сіздің құрметіңіз", немесе Құдайға бағынудан өзгеше қасиеттілерге құрбандық шалу (дулия). Құрмет көрсету – латрияның нақты және түсінікті, демек, жақсы аудармасы, және тек Құдайға ғана тиесілі абсолютті құрбандық құрметін білдіреді. "Құдайдың шақыруымен туындап, тек Оған ғана бағышталған құрбандық грек тілінде "latreia" (латын тілінде – "latria") деп аталады. Біздің тіліміздегі ең жақсы аудармасы – "Құрмет көрсету". Құрмет көрсету басқа құрбандық түрлерінен, мысалы, жалбау, күнәні мойындау сияқты әрекеттерден өзгеше, себебі ол шексіз Құдайдың алдында өзін-өзі төмендетуден және Оның жоғары мәртебесін құлшыныспен мойындаудан тұрады". Рим-католик және Шығыс Православие христиандары діни қызметтерінде, яғни Әуежайда (Mass) немесе Құдайға арналған ғибадатта (Divine Liturgy) латрия арқылы құрмет көрсетеді. Католиктер өздерін Кальвария табанындағы құрбандыққа тікелей қатысқан деп есептейді, яғни Мәсіх бір рет берген құрбандық "құдайлық мәңгілікке" қатысады, ал Методистер қасиетті тамашаны (Holy Communion) Мәсіхтің Құдайға шалынған құрбанының символы ретінде қарастырады. Эвхаристияға қатысты, АҚШ Католик Епископтары кеңесі (USCCB) былай деп мәлімдейді: "Методистер мен католиктер Эвхаристиялық тойдағы құрбандық тілі 'Мәсіхтің барлық уақытта шалынған құрбанына', 'біздің осы құрбандықты осы уақытта тілеуімізге', 'мақтау мен алғыс айту құрбанымызды ұсынуымызға' және 'Мәсіхтің Өзін Әкесіне ұсынған одақтастығындағы өзіміздің құрбанымызға' сілтеме жасайды деп келіседі."