Кіріспе

Азаматтық пен тең қорғанысты анықтайтын АҚШ заңы 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң (, 1866 жылдың 9 сәуірінде қабылданған, 1870 жылы қайта қабылданған) – азаматтықты анықтайтын және барлық азаматтар заң алдында тең қорғалатынын бекіткен алғашқы АҚШ федералды заңы. Бұл заң негізінен Америка Азамат соғысынан кейін Америка Құрама Штаттарында туған немесе әкелінген африкалық текті адамдардың азаматтық құқықтарын қорғау мақсатында қабылданды. Заң 1866 жылы Конгресс тарапынан қабылданды, бірақ АҚШ Президенті Эндрю Джонсон оған вето қойды. 1866 жылдың сәуірінде Конгресс он үшінші түзетуді қолдау мақсатында заң жобасын қайтадан қабылдады, бірақ Джонсон тағы да вето салды. Алайда, екі палатаның үштен екі көпшілігі ветоны жоққа шығарды, бұл заңның президенттің қолтаңбасысыз күшіне енуіне мүмкіндік берді. Джон Бингем және басқа конгрессмендер Конгрестің бұл заңды қабылдауға жеткілікті конституциялық құқығы жоқ екенін айтты. 1868 жылы он төртінші түзету қабылданғаннан кейін, Конгресс 1870 жылы 1866 жылғы заңды ратификациялады.

Негізгі мақсаттар, енгізу және өзгерту

Заң африкалық американдықтарды АҚШ қоғамына интеграциялаудың үш негізгі мақсатын көздеді, Азамат соғысынан кейін: 1) американдық азаматтығының анықтамасы, 2) осы азаматтыққа байланысты құқықтар және 3) «тегі, түсі, бұрынғы құлдық немесе міндетті еңбек ету жағдайы» негізінде кез келген адамды азаматтық құқықтарынан айырудың заңсыздығы. Бұл заң осы үш негізгі мақсатқа қол жеткізді. Конгрессмен Джеймс Ф. Уилсон заң жобасын Өкілдер палатасында ұсынғанда, заңның мақсатын былай түсіндірді: Ол АҚШ азаматтарының «азаматтық құқықтар мен иммунитеттерді» пайдаланудағы теңдігін қамтамасыз етеді. Бұл терминдер нені білдіреді? Олар барлық азаматтық, әлеуметтік, саяси мәселелерде нәсілге, түске қарамастан барлық азаматтар тең болады дегенді білдіре ме? Мүлде олай емес. Олар барлық азаматтар әр штаттан сайлауға қатысады дегенді білдіре ме? Жоқ, өйткені сайлау құқығы – әртүрлі штаттардың бақылауындағы саяси құқық, ол тек республикалық үкімет формасын сақтау қажет болған жағдайда ғана Конгрестің араласуына жатады. Олар барлық азаматтар сотқа қазылар құрамына кіретінін немесе олардың балалары бірдей мектептерде оқитынын білдірмейді. «Азаматтық құқықтар» терминіне берілген анықтама Бувье заң сөздігінде өте айқын және беделді органмен қолдалады: «Азаматтық құқықтар – үкіметтің құрылуына, қолдауына немесе басқаруына қатысы жоқ құқықтар». Заңдық процестің барысында келесі маңызды ереже алынып тасталды: «АҚШ-тың кез келген штатының немесе аумағының тұрғындары арасында нәсіліне, түсіне немесе бұрынғы құлдық жағдайына байланысты азаматтық құқықтар мен иммунитеттерде ешқандай кемсітушілік болмайды». Джон Бингем бұл түзетуді қолдады, себебі соттар «азаматтық құқықтар» терминін Уилсон сияқты адамдар түсінгеннен әлдеқайда кеңірек түсіндіруі мүмкін еді. Бірнеше аптадан кейін сенатор Трамбулл заң жобасының күшін былай сипаттады: Бұл заң жобасы ешбір штаттың жеке және мүліктік құқықтарын қорғайтын қағидаларына кедергі келтірмейді. Ол Массачусетс, Нью-Йорк, Иллинойс және Одақтың көптеген штаттарында күшін жоймайды. 1866 жылдың 5 сәуірінде Сенат президент Эндрю Джонсонның ветосын қабылдамады. Бұл АҚШ Конгресінің маңызды заңға президенттің ветосын қабылдамауының алғашқы жағдайы болды.

Заң шығару, конституциялану және қайта құру

Сенатор Лайман Трамбулл 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның Сенаттағы қолдаушысы болды және Конгрестің он үшінші түзетуде тыйым салынған дискриминациялық "құлдық белгісін" жою мақсатында оны қабылдауға құқылы екенін айтты. Конгрессмен Джон Бингем, он төртінші түзетудің бірінші бөлімінің негізгі авторы, 1866 жылғы заңды қабылдауға Конгрестің өкілеттігі жоқ деп ойлаған республикашылардың бірі болды. 20-ғасырда АҚШ Жоғарғы Соты ақыры Трамбуллдың он үшінші түзетуге сүйенген ұстанымын қабылдады, бұл Конгреске штаттар мен жеке тұлғалар тарапынан жасалған нәсілдік дискриминацияны тыюға құқық береді, өйткені он үшінші түзету мемлекеттік органның араласуын талап етпейді. Дегенмен, қазіргі уақытта 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның тілі ақ азаматтарға қандай да бір құқықтық пайда әкелетіні туралы бірлік жоқ. Өкіл Сэмюэл Шеллабаргер олай емес деді. 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заң президенттік ветоны еңсеріп қабылданғаннан кейін, Конгрестің кейбір мүшелері 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның конституциялықтығына күмәндіктерді жою үшін немесе болашақта Конгресс осы заңның негізгі қағидаларын жоймауы немесе өзгерте алмайтынына көз жеткізу үшін он төртінші түзетуді қолдады. Осылайша, он төртінші түзетудегі азаматтық туралы ереже 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңдағы азаматтық туралы тілмен, ал тең қорғау туралы ереже 1866 жылғы заңдағы кемсітуге қарсы тілмен сәйкес келеді; он төртінші түзетудегі басқа ережелер 1866 жылғы Азаматтық құқықтар туралы заңның элементтерін қаншалықты қамтиды деген мәселе әлі де талқыланып жатыр. Он төртінші түзету 1868 жылы ратификацияланды, ал 1866 жылғы заң 1870 жылғы Аткару туралы заңтың 18-бабы ретінде 2 жылдан кейін қайта қабылданды.

Кейінгі оқиғалар мен салдары

Джонсонның ветосы еңсерілгеннен кейін бұл шара заңға айналды. Осы жеңіске қарамастан, тіпті Азаматтық құқықтар туралы заңның мақсаттарын қолдаған кейбір республикашылар Конгрестің осы мақсаттарды заңға айналдыруға конституциялық құқығы бар екендігіне күмәндана бастады. Осы тәжірибе радикалды және орташа республикашыларды уақытша саяси көпшілікке сүйенудің орнына афроамерикандықтардың құқықтары үшін конституциялық кепілдіктерді іздеуге итермеледі. Ку-клукс-клан (ККК) сияқты ұйымдардың әрекеттері заңның күшін әлсіретті, нәтижесінде афроамерикандықтардың азаматтық құқықтары дереу қамтамасыз етілмеді. АҚШ-та 1866 жылдан бері жұмысқа орналасу және тұрғын үй салаларында нәсілдік дискриминация заңмен тыйымдалғанмен, федералдық жазалар тек 20 ғасырдың екінші жартысында енгізілді (азаматтық құқықтар туралы тиісті заңнама қабылданған кезде), бұл ретте зардап шеккендерге құқық қорғау шаралары жүктелді: дискриминацияға ұшыраған адамдардың заңдық көмекке қол жеткізуі шектеулі болғандықтан, көптеген құрбандар әділет табу мүмкіндігінен айырылды. 20 ғасырдың екінші жартысынан бері осы заң бойынша қарастырылған түзетулердің саны артып келеді, оның ішінде 1968 жылғы Джонс v. Майер және Салливан v. Little Hunting Park, Inc. сот шешімдері бар.

Негізгі дереккөздер

Самито, Кристиан Г., ред. Азамат соғысы мен Қайта құру кезеңінде заң және қоғамдағы өзгерістер: Құқықтық тарихқа арналған құжаттар жинағы (SIU Press, 2009).