Омандағы Ибадия ағымының басымдығы

Кіріспе

Оманның басым ислам мектебі – Ибади қозғалысы немесе Ибадизм (الإباضية, ). Оны кейбір адамдар исламның үшінші тармағы деп атайды, сунниттік ислам мен шииттік исламмен қатар. Ибадизмді ұстанатындар ибадилер деп аталады. Ибадизм 632 жылы Мұхаммед пайғамбардың қайтысынан кейін шамамен 60 жыл өткен соң Хауариж қозғалысының орташалық мектебі ретінде пайда болды, алайда қазіргі замандағы ибадилер харижиттер деп жіктелуіне қарсы шығады. Ибадилер өздерін исламның ең ежелгі және нағыз сектасы деп есептейді. Қазіргі уақытта Ибадизм Оманның екінші ірі мұсылмандық діні болып табылады, халықтың үштен бірінен астамы осы дінді ұстанады, сондай-ақ Алжирде (Мзаб), Тунисте (Джерба), Ливияда (Нафуса) және Танзанияда (Занзибар) да аз дәрежеде таралған. Ислам тарихы бойы, әсіресе Омейядтар мен Альморавидтер кезеңінде және одан кейінгі заманда ибадилер мұсылман әлемінде діни қуғын-сүргінге ұшырады.

Өмірбаян

Ибадилер харижиттердің, исламдық ағымның, орташа мектебі ретінде пайда болды. Харижиттер Мұхакима (محكمة) және әл-Харурия (الحرورية) тобынан шыққан. Мұхакима мен әл-Харурия бірінші фетна кезінде Әлиді қолдағандар болды, бірақ 657 жылы Сиффин шайқасында Әли мен Муавия I арасындағы төрешілікті қабылдамағаннан кейін оның ісінен бас тартты.

Харижит бөлінісі

Ибади хариджиттер мектебінің бастауы 683 жылы Мекке қоршауынан кейін басталған. Абд Алла ибн Ибад Басра хариджиттерінің бірі болды, ол Нафи ибн әл-Азрақ басшылығымен екінші мұсылман азаматтық соғысының алғашқы кезеңдерінде Омейяларға қарсы күрескен Мекке қаласын қорғаушыларға қосылды. Қоршау алынғаннан кейін, хариджиттер Меккедегі халифа Абдалла ибн әл-Зубайрдің қайтыс болған халифа Османды айыптаудан бас тартуына көңілі тоймады және Басраға оралды. Басраға оралғаннан кейін оларды Омейя әкімі Убайд Алла ибн Зияд тұтқындады. Басра хариджиттерінің тұтқындары 683 жылдың соңында немесе 684 жылдың басында бәсекелес халифа Абдалла ибн әл-Зубайрді қолдап, қала Омейя билігін құлатқаннан кейін босатылды. Бостандыққа шыққаннан кейін Ибн әл-Азрақ көптеген хариджиттерді Хузестанның Ахваз қаласына алып барды. Олар Басралықтарды Ибн әл-Зубайрді қолдағандары үшін айыптап, оларды "көпқұдайшылар" деп атады. Ибн Ибад Басрада қалды және басқа хариджиттерді де қорғап жазды, олар да сонда қалуды жөн көрген. Басралықтарды көпқұдайшылыққа қарсы қорғап, оларды "нақұрайлықпен" айыптап, Ибн Ибад нағыз мұсылмандардың олардың арасында өмір сүруін ақтады. 774 жылы қайтыс болған Әбу Михнафтың сөзіне сенсек, Ибн Ибад өміріне қатысты алғашқы дереккөз, ол Хариджиттердің суфри бағытының негізін қалаушы Абд Алла ибн әл-Сафардың орташа ұстанымына қарсы жазған. Әл-Мадаинидің айтуынша, Ибн Ибадқа Ибн әл-Азраққа жақын болған Баязийя хариджит бағытының негізін қалаушы Абу Байхас та қарсылық көрсеткен. Ибн Зайдтың Мұхаммедтің сахабаларының хабарларына жасаған сын-пікірлері Ибадилердің ислам құқығын түсіндіруінің негізін құрады. Ибади имамының лауазымы сүннилер мен шиилердің династиялық мұрагерлігінен өзгеше, сайланды және жеке қауымдар өздерінің имамын сайлауға шақырылды. Бұл имамдар саяси, рухани және әскери функцияларды атқарды. 745 жылы Абд Алла ибн Яхья әл-Кинди Хадрамаутта алғашқы Ибади мемлекетін құрды және 746 жылы Йеменді Омейя халифатынан басып алды. Ибади көтерілісі Хижаз аймағына тарады, Әбу Хамза Мухтар ибн Аус әл-Азди Мекке мен Мединені жаулап алды. Омейя халифасы Марван II 4 мыңдық әскерді бастап, Ибадилерді алдымен Меккеде, содан кейін Йемендегі Санада жеңіп, 748 жылы Батыс Хадрамауттағы Шибамда қоршап алды, Әбу Хамза мен Ибн Яхьяны өлтіріп, алғашқы Ибади мемлекетін жойды. Омейялардың Сириядағы қиындықтары оларды Ибадилермен бейбіт келісімге қол қоюға мәжбүр етті, олар Шибамдағы қауымдастығын сақтауға рұқсат алды.

The Ibadi school of Kharijites traces its origins to the aftermath of the siege of Mecca in 683 CE. Abd Allāh ibn Ibāḍ was one of a group of Basran Kharijites who, under the leadership of Nafi ibn al Azraq, joined the defenders of the city of Mecca fighting against the Umayyads in the early stages of the second Muslim civil war. After the siege was lifted, the Kharijites were disappointed by the Mecca based Caliph Abd Allah ibn al Zubayr's refusal to denounce the late Caliph Uthmān and returned to Basra. Once back in Basra, they were imprisoned by the Umayyad governor Ubayd Allah ibn Ziyad. The Kharijite prisoners of Basra were freed after the city overthrew Umayyad rule in support of the rival Caliph Abd Allah ibn al Zubayr in late 683 or early 684. After being freed, Ibn al Azraq led many of the Kharijites to the city of Ahvaz in Khuzestan, denouncing the Basrans for their support of Ibn al Zubayr and accusing them of being "polytheists". Ibn Ibāḍ remained in Basra and wrote a defence of other Kharijites who had also chosen to stay behind. By defending the Basrans against the charge of polytheism and accusing them of no more than "ingratitude", Ibn Ibāḍ justified the decision of true Muslims to live among them. According to Abū Mikhnaf, who died in 774 and is the earliest source on Ibn Ibāḍ's life, Ibn Ibāḍ also wrote against the intermediate position of ʿAbd Allāh ibn al Ṣaffār, founder of the Sufri sect of Kharijites. According to al Madāʾinī, Ibn Ibāḍ also received opposition from Abū Bayhas, founder of the Bayhasiyya Kharijite sect, who took a position closer to Ibn al Azraq's. Ibn Zayd's criticisms of the narrations of Muhammad's companions formed the corpus of the Ibadi interpretation of Islamic law. The position of Ibadi Imam was elected, unlike the dynastic succession of the Sunnis and Shi'as, and was not exclusive, with individual communities encouraged to elect their Imam. These imams exercised political, spiritual and military functions. In 745, Abd Allah ibn Yahya al Kindi established the first Ibadi state in Hadhramaut and succeeded in capturing Yemen in 746 from the Umayyad Caliphate. The Ibadi insurrection then spread to the Hejaz region, with Abu Hamza Mukhtar ibn Aws al Azdi conquering Mecca and Medina. In response, Umayyad Caliph Marwan II led a 4,000 strong army and routed the Ibadis first in Mecca, then in Sana'a in Yemen, and finally surrounded them in Shibam in western Hadhramaut in 748, defeating and killing Abu Hamza and Ibn Yahya and destroying the first Ibadi state. Problems back in their heartland of Syria led the Umayyads to sign a peace accord with the Ibadis, who were allowed to retain a community in Shibam.

Көзқарастар

Ибадилер өздерінің мектебінің негізгі ислам мектептерінен бұрын пайда болғанын айтады, және кейбір батыс авторлары осымен келіседі. Атап айтқанда, Дональд Хоули Ибадизмді исламның ерте және жоғары ортодоксалды түсіндіруі деп қарастыру қажет деп есептеді. Оман дәстүрінде, ислам құқығы ғылымдарын жетік білген имам "күшті" (qawī) деп есептеледі, ал әскери дағдылары ғалымдық білімінен басым болған имам "әлсіз" (ḍaʻīf) деп есептеледі. Күшті имамнан өзгеше, әлсіз имам кез келген үкім шығару алдында ғалымдар қауымына, яғни уламаларға кеңесуге міндетті. Ибадилердің сенімдері сырттан, яғни мұсылман емес және басқа мұсылмандықтар тарапынан жеткілікті зерттелмеген. Ибадилер сүннилер мен шииттердің еңбектерін оқыса да, олардың білімді ғалымдары Ибади еңбектерін оқымаған және Ибадизм тақырыбын тиісті зерттеулерсіз талқылағанда мифтер мен жалған ақпаратты жиі қайталайды деп мәлімдейді.

Теологиялық көзқарастар

Ибади теологиясының дамуы осы қауымның ғалымдары мен имамдарының еңбектерінің арқасында болды, олардың тарихы, өмірі және тұлғасы ислам тарихының бір бөлігін құрайды. Ибади теологиясын Ибн Ибад, Жәбір бин Зайд, Әбу Ұбайда, Рабиғ бин Хабиб және Әбу Суфян сияқты ғалымдардың еңбектері арқылы түсінуге болады. Басра – Ибади қауымының негізі. Оман, Солтүстік Африка және Шығыс Африкадағы негіздерімен Оңтүстік Арабияда әртүрлі Ибади қауымдастықтары құрылды. Сунни мұсылмандары сияқты, олар да Құрандағы Құдайға қатысты антропоморфты сипаттамаларды сөзбе-сөз емес, метафоралық тұрғыдан түсіндіреді. Сондықтан, Құдайды адамдық сезімдермен қабылдау мүмкін емес болғандықтан, Оның қолы, беті, тақты немесе басқа да денелік атрибуттары жоқ. Олар мұсылмандардың Қиямет күні Құдайды көрмейтініне сенеді, бұл сенім шиғалармен ортақ, бірақ суннилерде жоқ. Сол сияқты, ибадилер Құдайдың адамның амалдарын бағалайтын таразысы – метафора екенін айтады, себебі амалдарды өлшеуге болмайды. Бірақ мутазиладан айырмашылығы, ибадилер әшъарилердің кездейсоқтық (occasionalism) ұстанымын ұстанады, ол барлық оқиғалар тікелей Құдай тарапынан туындайды дейді және от түтін шығарады сияқты себеп-салдарлық заңдар деп саналатындардың бәрі Құдайдың отты жасауын, содан кейін түтінді жасауын қалауының нәтижесі болып табылады. Бір ибади ғалымы тіпті осы бір ғана айырмашылықтың мутазилаларды суннилерге қарағанда одан да адасқандықтарын білдіретінін айтқан.

Ибади заңдары

Ибадилердің фикхы немесе заңгерлік ілімі сүнни және шиит заңгерлік дәстүрлері сияқты негізгі қағидаларға негізделген, бірақ ибадилер тақлидті немесе басқа біреудің пікіріне сүйенуді қабылдамайды және ижтихадтың, яғни тәуелсіз ойлаудың маңыздылығын баса көрсетеді. Қазіргі заманғы ибадилер, егер дұрыс пікірге жету үшін тырысқаннан кейін, ижтихад арқылы алынған дұрыс емес пікірлерге сенетін болса, оларға ереуге рұқсат етіледі деп санайды; бірақ бұрынғы уақытта жойылған кейбір ибади секталары дұрыс емес пікірлері бар адамдардың мүмін емес деп есептеген. Көптеген ертедегі ибадилер қиясты, яғни дедуктивті аналогтық ойлауды заңгерлік негіз ретінде қабылдамады, бірақ аналогиялардың маңыздылығы қазір ибади заңгерлері арасында кеңінен қабылданады. Ибадилер имам әл-китманның кезеңі Мұхаммед пайғамбардың Меккедегі өміріне сәйкес келеді деп санайды, ол кезде ислами заңдарды қолдана алатын тәуелсіз мұсылман қауымы болған жоқ. Сондықтан, имам әл-китманның басшылығымен хадуд жазалары тоқтатылады, бірақ діннен бас тарту, құдайға қарсы сөйлеу және кісі өлтіру жазалары орындалады. Ибадилер заңды имам болмаған жағдайда жұма намазын оқымайды. Шииттер сияқты, бірақ сүнниттер сияқты емес, олар зина (заңсыз жыныстық қатынас) жасаған ер адам мен әйелдің бір-біріне үйленуіне рұқсат бермейді. Рамазан айтындағы ораза кезінде, егер қажет болса, ибадилер сол күні ораза бастамас бұрын гусль, яғни толық дене тазаруын міндетті деп санайды, әйтпесе сол күнгі ораза жарамсыз болады. Олар ауыр күнә жасаудың оразаны бұзудың бір түрі екенін айтады. Рамазан айы аяқталғаннан кейін, қаза қылған күндерді өтеу кезінде ибадилер қаза оразасы қатарынан ұсталуы керек деп санайды, ал сүнниттер мен шииттер мұсылмандардың қаза қылған күндерді кез келген уақытта, қатарынан немесе үзіліспен ораза ұстап өтеуге болатынына сендіреді. Ибадилер, шииттер және кейбір малики сүнниттері сияқты, дұға жасағанда қолдарын біріктірудің орнына денелеріне жақын ұстайды. Түскі және кешкі намаздар кезінде ибадилер тек Құранның бірінші тарауы – әл-Фатиханы оқиды, ал басқа мұсылмандар оған қосымша басқа да Құран аяттарын оқи алады. Сондай-ақ, олар әл-Фатиханы оқығаннан кейін «әмин» демейді. Ибадилер шетелде тұрғанда намаздарын қысқартады – тіпті олар оны тұрақты түрде жасаса да – егер олар елді жаңа отаны ретінде қабылдамаса; сүнниттер әдетте сенушілер үйден тыс белгілі бір күн өткеннен кейін толық намазға оралуы керек деп санайды.

The fiqh or jurisprudence of Ibadis is based on the same fundamental principles as Sunni and Shi'a juristic traditions, but the Ibadis reject taqlid or deference and stress the importance of ijtihad, or independent reasoning. Contemporary Ibadis hold that believers are allowed to follow incorrect opinions derived through ijtihad as long as they believe it to be true after having made an effort to arrive at the correct opinion; certain now extinct Ibadi sects once held that those with incorrect opinions were disbelievers. Many early Ibadis rejected qiyas or deductive analogical reasoning as a basis for jurisprudence, but the importance of analogies is now widely accepted by Ibadi jurists. Ibadis believe that the stage of the imām al kitmān corresponds to Muhammad's life in Mecca before the Hijrah, when no independent Muslim community existed that could enforce Islamic laws. Therefore, ḥudūd punishments are suspended under an imām al kitmān, except the punishments for apostasy, blasphemy, and murder. Ibadis also do not hold Friday prayers in the absence of a legitimate ruling imam. Like the Shi'a but not the Sunni, they do not allow a couple who has committed zināʾ (unlawful sex) to marry each other. During the Ramadan fast, Ibadis require ghusl or full body ablution to be undertaken prior to the beginning of the fast on that day if it is necessitated, otherwise the fast for that day is invalid. They hold that committing grave sins is a form of breaking the fast. When making up for missed days of fasting after Ramadan has ended, the Ibadis believe that the atonement fast must be consecutive, whereas both Sunnis and Shi'as believe that Muslims may atone for missed days by fasting for the required amount at any time, whether consecutive or nonconsecutive. Like the Shi'a and some Maliki Sunnis, the Ibadis keep their arms at their sides rather than clasping the hands during prayer. During the noon and afternoon prayers, Ibadis recite solely al Fātiḥah, the first chapter of the Quran, whereas other Muslims may recite other Quranic verses in addition. They also do not say ʾāmīn after the recitation of al Fātiḥah. Ibadis shorten prayers when staying in foreign territory—even if they do so on a permanent basis—unless they choose to adopt the country as their new homeland; Sunnis generally hold that believers should return to the full prayer after a given number of days outside of home.

Ибади хадисі

Ибадилердің хадистер жинағы, яғни Мұхаммед пайғамбарға (с.ғ.с.) есептелген дәстүрлер мен сөздері – 12 ғасырдағы «Тартиб әл-Муснад» жинағы, онда 1005 хадис бар. «Тартиб» төрт кітапқа бөлінген. Бірінші екі кітап – Мұхаммедтің (с.ғ.с.) әйелі Айшаның шәкірті Жәбір ибн Зейдтің муттасил баяндамалары. Үшінші кітапқа 8-шы ғасыр харижит ғалымы әл-Раби бин Хабиб әл-Фарахидидің хадистері кіреді, олар «Жами Сахих» жинағында сақталған, көбінесе Жәбір ибн Зейдтен алынған. Төртінші кітап – кейінгі ғалымдар мен имамдардың сөздері мен әңгімелерінен тұратын қосымша. Олар қабірлерге табынудан бас тартады. Тарихи тұрғыдан алғанда, суфилердің көзқарастары Ибади әдебиетінде жақсы қабылданбаған.

Дегенмен, сунниттік суфизмді еске түсіретін мистикалық амалдарды кейбір Ибади ғалымдары дәстүрлі түрде орындап келген, оларға кейде кереметтер де жатқызылған. Қазіргі Ибадилер бұл амалдардың Ибади дінінде орындылығы туралы келіспейді: кейбіреулері оларды Ибади емес ықпал деп санайды, ал енді біреулері оларды орындауды және үйретуді жалғастырады.

Ерте ислам тарихы туралы пікірлер

Ибадилер Әбу Бәкір мен Омар ибн әл-Хаттабты дұрыс жолмен басқарған халифалар деп есептейтін сүннилермен келіседі.

Мәтіндер

Ибадилердің Құтб әл-Рудуд және сира (хаттар) сияқты ерте жазбаларының мерзіміне қатысты зерттеулер Салим әл-Харити сияқты сарапшыларды Ибадизмді исламдағы ең ежелгі ағым деп мәлімдеуге алып келді. Дегенмен, басқалары Ибадизм тек Рустамид имаматы құлаған кезде ғана сектаның және толыққанды мадхабтың белгілерін қабылдады деген пікірде.

Терминология

Вахби термині негізінен Абдулла ибн Вахб әл-Расибидің үйретіктеріне сілтеме ретінде туындаған. Вахби термині бастапқыда артық деп есептелгенімен, Ибадизм көбінесе біртекті болғандықтан, Нуккари тобының бөлінуінен кейін вахбилерді басқа Ибадилерден ажырату үшін оның қолданылуы артты. Вахби Ибади дінбасылары өз жандарын қолдануға кеңес берген ең көп таралған атау – тура жолдағылар деген мағына беретін ahl al-istiqama термині. Олар Ахл әс-Сунна терминін қолданудан бас тартты, себебі ертеде бұл термин Муавияның мінбарлардан Әли ибн Әби Талибты қарғауымен байланысты сунна дәстүрін білдірген, бірақ Омейя кезеңінде бұл мағына өзгерді.

Демография

Оман – ең көп ибади тұратын ел; ибадилер мен сүнниттер мұсылмандардың тең санын құрайды (әрқайсысы 45%), ал шииттер Оман халқының шамамен 5% құрайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Алжирдегі ерте ортағасырлық Рустамид әулеті ибади болған, ал оның астанасы Тиареттен келген босқындар Солтүстік Африкадағы ибади қауымдастықтарын құрды, олар әлі күнге дейін М’забта сақталып қалған. М’заб аңғарындағы бербер этносы – мозабиттер ибади дінін ұстанады. Ибадизм Африканың басқа да аймақтарында, әсіресе Танзаниядағы Занзибарда және Ливиядағы Нафуса тауларында таралған. Олар, сондай-ақ, басым көпшілігі сүннит аймақтарында, мысалы, Уаргла қаласы мен Джерба аралында азшылық құрайды. Ибадизмнің басты бағыты – вахби, ал басқаларының ішінде Нукар және Аззабас сияқты маңызды заманауи ағымдар да бар.