Кіріспе

Көкке жаратушы жауапты тұлға

Жаратушы құдай немесе жаратушы қасиетті күш – адамзат діні мен мифологиясында Жер, әлем және ғаламды жаратуға жауапты құдай. Монотеизмде жалғыз Құдай көбінесе жаратушы болып есептеледі. Көптеген монолатристік дәстүрлер бірінші қадамдағы жоғары тұрған күштен екінші қадамдағы жаратушыны ажыратады.

Атенизм

Бұл бастаманы ежелгі Мысыр тарихындағы Жаңа патшалық кезеңінде, шамамен 1330 ж.б.д. перғауын Ахнатон мен патшайым Нефертити бастады. Олар өздері үшін және олардың жалғыз құдайларына табынушылар үшін шөлейт жерде толығымен жаңа астана (Ахетатон) салды. Оның әкесі бұрын Атонға, сондай-ақ олардың көпқұдай дінінің басқа да құдайларына табынатын. Атон, әкесінің заманына дейін ұзақ уақыт бойы Мысырдағы көптеген құдайлар мен құдайшалардың бірі ретінде құрметтелген. Кейінірек перғауын Тутанхамон Атонизмді жойды, бұл туралы қалпына келтіру стеласы артефактісінде жазылған. Әртүрлі пікірлерге қарамастан, кейбір ғалымдар Атонизмді адамзат тарихындағы монотеизмнің алғашқы қадамдарының бірі деп санайды.

Иудаизм

Жаратылыс кітабындағы жаратылыс туралы әңгіме – яһуди және христиан діндерінің жаратылыс мифы. Бұл әңгіме екі бөліктен тұрады, олар шамамен Жаратылыс кітабының алғашқы екі тарауымен сәйкес келеді. Біріншісінде, Элохим (Құдай деген еврей тіліндегі жалпы атау) алты күнде аспан мен жерді, жануарларды және адамзатты жаратады, содан кейін жетінші күні (яғни Киелі кітаптағы сенбі күні) демалады, бата береді және киелейді. Екінші әңгімеде Құдай, енді Яхве жеке есімімен аталады, алғашқы адам Адамды топырақтан жасайды және оны Еден бағына орналастырады, онда оған жануарларға билік беріледі. Алғашқы әйел Хауа Адамнан жаратылған және оның серігі болады. Бұл әңгімеде Месопотамия мифологиясындағыдай тақырыптар көтеріледі, бірақ Израиль халқының бір Құдайға сенуіне баса назар аударылады. Пентатеухтің (Жаратылыс кітабынан басталып, Есімдер кітабымен аяқталатын бес кітаптан тұратын жинақ) алғашқы толық жобасы б.з.д. 7-ші немесе 6-шы ғасырдың соңында (Яхвистік көзі) жасалған, кейін басқа авторлар (Діни көз) оны бүгінгі Жаратылыс кітабына ұқсас күйге жеткізді. Жаратылыс әңгімесінде екі көзді анықтауға болады: Діни және Яхвистік. Біріктірілген әңгіме Месопотамияның жаратылыс теологиясын сынап, монотеизмді бекітеді және политеизмді жоққа шығарады. Роберт Альтер біріктірілген әңгімені «архетиптік сипатымен және мифті монотеистік мақсаттарға бейімдеуімен әсерлі» деп сипаттады.

Христиандық

Ыбырайымның жаратылыс туралы баяны екі оқиғадан тұрады, бұл Жаратылыс кітабының алғашқы екі тарауымен шамамен сәйкес келеді. Бірінші есепте (1:1–2:3) Құдайдың әмірі мен оның орындалуы қайталап келтіріледі, содан кейін әрбір алты жаратылыс күні үшін «Кеш келді, таң болды – [бірінші] күн» деп айтылады. Бірінші күні қараңғылықтан жарық, екінші күні «жоғарыдағы сулардан» және «төмендегі сулардан», үшінші күні теңізден және құрлықтан ажыратылады. Келесі үш күні бұл бөлінгендерге жандану сыйланады: төртінші күні қараңғылық пен жарыққа күн, ай және жұлдыздар қосылады; бесінші күні теңіздер мен аспандар балықтар мен құстармен толады; соңында, құрлықтағы жандар мен адамзат жерді мекендейді. Біріншісі (парыздар тарихы) жаратылыстың ғарыштық жоспарымен айналысса, екіншісі (Яхвистік оқиға) адамның қоршаған ортасын өңдеуші және моральдық жауапкершілігі бар жаратылыс ретіндегі рөліне назар аударады. Екінші есеп, Жаратылыс кітабының 1-таравындағы жеті күндік схемадан өзгеше, қарапайым, үздірілмейтін баяндау стилін қолданады, ол Құдайдың бірінші адамды жасауынан бастап, Еден бағы арқылы бірінші әйелді жаратуға және неке институтын орнатуға дейін жалғасады. Жаратылыс кітабының 1-таравындағы құдіретті Құдай адамзатты өзіне ұқсас жаратса, Жаратылыс кітабының 2-таравындағы Құдай сәттілікке де, сәтсіздікке де ұшырауы мүмкін. Ол жаратқан адамзат Құдайға ұқсамайды, бірақ олардың Құдайға ұқсауға әкелетін істері үшін жазаланады (Жаратылыс 3:1–24), сондай-ақ жаратылыстың тәртібі мен әдісі де өзгеше. «Бұл параллельдік сипаттама мен қарама-қарсы белгілердің үйлесімі Жаратылыс 1:1 мен 2:4 тармақтарындағы материалдардың әртүрлі тегін көрсетеді, бірақ олар қазір қаншалықты шеберлікпен біріктірілсе де, солай». Грек философиясының еврей Киелі кітабындағы оқиғалармен ерте байланысы Александриялық Филонға (б.з. дейінгі 50 ж.) дейін жетеді, ол Эллинистік яһудилік аясында жазған. Филон еврейлердің Жахве құдайын Аристотельдің бірінші себебі – қозғалмайтын қозғалтқышымен теңестірді, гректерге қарағанда еврейлердің монотеистік көзқарасы бұрыннан бар екенін дәлелдеу үшін. Ұқсас теориялық ұсынысты Тома Аквинский көрсетті, ол Аристотель философиясын христиан дінімен байланыстырып, Құдай – Бірінші Зат, Бірінші Қозғалтқыш және Таза Әрекет екенін айтты. Деутероканондық 2-Маккавейлерде екі маңызды үзінді бар. 7-тарауда яһуди шейітінің анасы ұлына былай дейді: «Балам, көзіңді аспан мен жерге, және олардағының бәріне тік, содан кейін Құдай оларды да, адамзатты да ешнен жаратқанын ойла». 1-тарауда Жонатан, Нехемия және Израильдің діни қызметкері Құдайға құрбандық шалып, мадақтау айтқандағы дұғасы келтіріледі: «Ием, Ием, Құдай, барлық нәрсені жаратқан, қорқынышты, күшті, тура, инабатты, жалғыз және кеңпейілді Патша». Жаһаннаның Ізгі хабарының кіріспесі былай басталады: «Бастапқыда Сөз болды, Сөз Құдаймен бірге болды, Сөз Құдай еді. 2 Ол бастапқыда Құдаймен бірге болды. 3 Барлық нәрсе Оның арқылы жаратылды, Олсыз ешнәрсе жаратылмады». Христиан діні Апостолдар Символында («Мен Құдайға, құдіретті Әкеге, аспан мен жерді жаратқанға сенемін», б.з. 1-ғасыры) және Никеялық Символында (4-ғасыр) көрсетілгендей, ерте заманнан бері Құдайдың жаратылысын мойындайды. Қазіргі теологтар Киелі кітаптың өзі Құдайдың жоқтан жаратуын үйретеді ме деп пікірталас жүргізеді. Дәстүрлі түсіндірушілердің пікірінше, бұл Жаратылыс 1:1-дің грамматикалық және синтаксистік мағынасы, ол әдетте былай аударылады: «Бастапқыда Құдай аспан мен жерді жаратты». Алайда, басқа түсіндірушілер жоқтан жаратуды 2-ғасырдағы теологиялық даму ретінде қарастырады. Бұл көзқарас бойынша, шіркеу әкелері христиандыққа дейінгі жаратылыс мифтерінде және гностицизмдегі түсініктерге қарсы болды – материяның бастапқы күйінен демиург арқылы жаратылу (дінтануда грек терминінен кейін Гесиодтың «Теогониясында» қолданылған «хаос» ретінде белгілі). Яһуди ойшылдары бұл идеяны қабылдады, ол яһуди діні үшін маңызды болды.

Ислам діні

Ислам дінінде Алла деп аталатын Құдай – құдіреті шексіз, барлығын білетін Жаратушы, Күтімші, Өкімші және Әлемнің Соткері. Жаратылыс – Құдайдың таңдауы мен рақымының нәтижесі, зор мақсаты бар іс: «Біз аспан мен жерді және олардың арасындағысын бекер жаратқан жоқпыз». Адамзаттың мақсаты – сынақтан өту: «Өлім мен тіршілікті жаратқан кім? Сіздердің амалдарыңыздың қайсысы жақсы екенін сынау үшін». Ал Құдай – Ең Үлы, Кешірімді. Сынақтан өткендер жұмақпен сыйланады: «Шын мәнінде, ізгілерге – қалауларының орындалуы».

Исламдық ұғым бойынша, Құдай – көктері мен жаратылыстың үстінде. Құранда айтылады: «Ол – сендер үшін жер бетіндегінің бәрін жаратқан. Содан кейін Ол аспанға қарай көтеріліп, жеті көк жасады. Ол – барлығын білуші». Сонымен қатар, Құдай жаратылыстағы ешбір нәрсеге ұқсамайды: «Оған теңдес ешбір нәрсе жоқ, Ол – Естіп, Көруші». Ешкім Құдайды толыққанды түсіне алмайды: «Көз Оны көре алмайды, бірақ Ол барлық көзді көреді. Ол – Жұмсақ, Жақсы білуші». Исламдағы Құдай – тек қана ұлылық пен билік емес, сонымен қатар жеке Құдай: «Шындығында, Біз адамды жараттық және оның бойындағы ойларын білеміз. Біз оған жүрек тамырынан да жақынбыз». Аллаға сенушілер Оны үнемі еске алуға («Сенімділер! Алланы көп еске алыңыз») және Оған ғана дұға етуге («Егер Алладан басқа, ешқандай дәлелі жоқ басқа құдайға дұға ететін болса, оның есебі тек оның Раббысымен») шақырады. Ислам Құранда айтылған Алланың жалғыз Құдай екенін және христиандық пен иудаизм сияқты басқа да Ыбырайым діндерінің өкілдері табынатын Құдайға тең екенін үйретеді.

Сикхизм

Сикх дініндегі ең маңызды міндеттердің бірі – пішінсіз, уақыттан тыс және көрінбейтін, яғни Ниранкар, Акал және Алакх Ниранжан деп аталатын "Жаратушы" ретінде Құдайға құлшылық ету. Дін, негізінен, "Барлыққа Бір Құдай" немесе Ик Онкар сеніміне негіделген.

Бахаи діні

Бахаи дінінде Құдай – мәңгілік, жаратылмаған, барлық жаратылыстың бастауы. Ол «тануға келмейтін, қолжетімсіз, барлық аянның бастауы, мәңгі, толық білімді, кеңістікте бар және құдіретті» деп сипатталады. Құдай жоғары тұрғандықтан, тікелей тану мүмкін болмаса да, Оның сыпаты жаратылыста көрініс береді. Жаратылыстың мақсаты – жаратылғандардың Оны танып, сүю қабілетіне ие болуы.

Мандайлық

Мандайлықтарда Хайи Рабби (әдеби мағынасы – "Ұлы Өмір"), немесе "Ұлы Тірі Құдай" – барлық нәрсенің бастауы болған жоғары Құдай. Ол сондай-ақ "Бірінші Өмір" деп аталады, себебі материалдық әлемді жарату кезінде Юшамин Хайи Раббиден "Екінші Өмір" ретінде шықты. "Мандей дінінің негізгі қағидалары: бір ғана ұлы Құдай, Хайи Рабби бар екендігіне сенім, Оған барлық абсолютті қасиеттер тән; Ол барлық әлемдерді жаратты, Өзінің күшімен жанды қалыптастырды және оны періштелер арқылы адам денесіне орналастырды. Сөйтіп, Ол Адам мен Хауа – алғашқы ер және әйелді жаратты". Мандейлер Құдайды мәңгілік, барлық жаратылыстың жаратушысы, жалғыз және бірінші билеуші деп мойындайды, Оның серігі жоқ.

Монолатризм

Монолатристік дәстүрлер екінші жаратушыны бастапқы трансценденттік болмыстан, оны бастапқы жаратушы ретінде таниды. Вишну – бастапқы жаратушы. Вайшнавтар сенімі бойынша Вишну негізгі ғаламдық қабықты жасайды, барлық шикізатты қамтамасыз етеді, сондай-ақ тірі жандарды материалдық әлемге орналастырады, олардың дербес еркіне қарай. Брахма Вишну ұсынған материалдармен жұмыс істейді, Пураниялық терминологияда планеталар деп аталатын дүниелерді жасайды және олардың халқын қадағалайды.

Монизм

Монизм – өзінің негізгі қағидасы ретінде бірлікті бекітетін философия, ол мәңгілік және барлық өмірден бөлек Құдай бар деген теистік екіұстанымға қарсы келеді. Монизмнің екі түрі бар: барлық рухани жайлылықтың біртұтас екенін айтатын рухани монизм және барлық нәрсе, соның ішінде барлық материалдық жайлылық та бір және бірдей екенін көрсететін материалдық монизм.

Буддизм

Буддизм жоққа шығарады жаратушы құдай бар екенін және Махабрахма сияқты жалған құдайлардың жаратушы деп қате түсінілгенін айтады.

Джайнизм

Джайнизм Жаратушы құдайға сенуді қолдамайды. Джайнизм ілімі бойынша, ғалам мен оның құрамдас бөліктері – жан, материя, кеңістік, уақыт және қозғалыс принциптері әрқашан болған (эпикурейшілдікке және тұрақты күйдегі космологиялық модельге ұқсас, өзгермейтін ғалам). Барлық құрамдас бөліктер мен әрекеттер жалпыға ортақ табиғи заңдармен басқарылады. Материяны ешнәрседен жасау мүмкін емес, сондықтан ғаламдағы материяның жалпы көлемі өзгермейді (масса сақталу заңына ұқсас). Сол сияқты, әрбір тірі жанның жаны бірегей, жаратылмаған және бастан-аяғы болмаған уақыттан бері бар. Джайнизмнің себеп-салдар теориясы себеп пен оның салдарының табиғатында әрқашан бірдей екенін айтады, сондықтан саналы және материалдық емес Құдай сияқты бір нәрсе ғалам сияқты материалдық нәрсені жарата алмайды. Сонымен қатар, джайнизмнің құдайлық туралы түсінігіне сәйкес, кез келген жан өз кармаларын және тілектерін жойса, азаттыққа жетеді. Барлық құштарлықтары мен тілектерін жойған жанның ғаламның жұмысына араласуға ниеті болмайды. Моральдық сыйлықтар мен құлшынулар құдайлық болмыстың емес, ғаламдағы туа біткен моральдық тәртіптің нәтижесі болып табылады; бұл жеке адамның өз іс-әрекеттерінің жемісін карма арқылы жинайтын өзін-өзі реттеу механизмі. Ғасырлар бойы джайни философтары Жаратушы және құдіретті Құдай тұжырымын қатаң түрде қабылдамай, оған қарсылық көрсетті, нәтижесінде джайнизм бәсекелес діни философиялар тарапынан настика дарсана, яғни атеистік философия деп танылды. Жаратылыс концепциясының болмауы, құдіретті Құдай мен илаһи рақымның жоқтығы тақырыбы джайнизмнің барлық философиялық аспектілерінде, оның ішінде космология, карма, мокса және оның моральдық кодексінде берік орын алған. Джайнизм құдай идеясы болмаса да, діни және ізгі өмір сүруге болатынын мәлімдейді.

Платондық демиург

Платон өзінің «Тимей» диалогында демиург (δημιουργός "шебер") деп аталатын жаратылыс мифін сипаттайды. Неоплатонизм мен гностицизм осы ұғымды одан әрі дамытты. Неоплатонизмде демиург монадтан кейінгі екінші принцип немесе диаданы көрсетеді. Гностикалық дуализмде демиург – толық емес рух, тіпті зұлым күш болуы мүмкін, ол құдайлық Толықтықтан (Плерома) жоғары тұрады. Ыбырайым діндерінің Құдайынан өзгеше, Платонның демиургісі ешнәрседен жаратуға шамасы жетпейді.

Индуизм

Индуизм – монотеизм, политеизм, панентеизм, пантеизм, пандеизм, монизм және атеизм сияқты әртүрлі сенімдерді қамтитын ой жүйесі; ал оның жаратушы құдай туралы түсінігі күрделі және әр адамның, дәстүрдің және философияның таңдауына байланысты. Индуизм кейде генотеистік деп аталады (яғни, басқалардың бар екенін мойындап, бір құдайға табыну), бірақ мұндай анықтама – тым жалпылау. Ригведаның Насадия Суктасы (Жаратылыс әні) – ғаламды не жаратқаны, құдай(лар) және Бірлік туралы «метафизикалық ой-толғамдарды» көрсететін ең ерте мәтіндердің бірі. Ригведа түрлі құдайларды мақтайды, олардың ешқайсысы бірінен артық немесе кем емес, генотеистік сипатта. Әндерде Бір Шындық және Бір Реальность туралы қайта-қайта айтылады. Веда әдебиетінің «Бір Шындығы» қазіргі заманғы зерттеулерде монотеизм, монизм, сондай-ақ табиғаттың үлкен құбылыстары мен процестерінің артындағы құпия принциптер ретінде түсіндіріледі. Индуизмнің Ведадан кейінгі мәтіндері космогонияның бірнеше теориясын ұсынады, олардың көпшілігі Брахмамен байланысты. Оларға Сарга (ғаламның бастапқы жаратылысы) және Висарга (екіншілік жаратылыс) кіреді, бұл үнділік ой-пікірде шындықтың екі деңгейі бар екенін көрсетеді: біріншісі – өзгермейтін (метафизикалық), екіншісі – үнемі өзгеріп отыратын (эмпирикалық), және соңғысының барлық байқалатын шындығы – өмірдің шексіз қайталану циклінде, біз көретін ғалам мен өмір үнемі жаратылып, дамып, жойылып, қайта жаратылады. Бастапқы жаратушы Ведалық космогонияларда кеңінен талқыланады, Брахман, Пуруша немесе Деви – бастапқы жаратушыны білдіретін атаулардың қатарында. Ведалық және Ведадан кейінгі мәтіндер түрлі құдайлар мен құдайшаларды екінші деңгейдегі жаратушылар ретінде атайды (көбінесе Ведадан кейінгі мәтіндерде Брахма), ал кейбір жағдайларда әрбір ғаламдық циклдің (калпа, эон) басында басқа құдай немесе құдайша екінші деңгейдегі жаратушы болып табылады. Вишнудың құрсағынан шыққан лотостан туған Брахма ғаламдағы барлық формаларды жасайды, бірақ бастапқы ғаламды емес. Ал Шиваға бағытталған Пураналарда Брахма мен Вишну Ардханаришвара – жартысы Шива, жартысы Парвати – арқылы жаратылғандығы айтылады; немесе Брахма Рудрадан туған, немесе Вишну, Шива және Брахма әр түрлі эондарда (калпа) бір-бірін циклдық түрде жаратып отырады. Жаратылыстың басқа нұсқаларында жаратушы құдай – индуизмдегі метафизикалық шындық Брахманмен тең. Вайшнавизмде Вишну Брахманы жаратып, оған бүкіл ғаламды басқаруды тапсырады. Шиваизмде Шива жаратушы ретінде қарастырылады. Шактизмде Ұлы Құдайша Тримуртиді жасайды.

Конго діні

Баконго халқы дәстүрлі түрде Нзамби Мпунгуға, Жаратушы Құдайға сенеді, оны португалдықтар отарлау кезінде христиан Құдайымен салыстырды. Олар сондай-ақ оның әйел серігі Нзамбициге, ата-бабаларға (бакулу) және Лемба, басимби, бакиси және бакита сияқты қорғаушы рухтарға сенуде. Әңгімелеу арқылы жеткен дәстүр бойынша, бастапқыда өмір болмаған, дөңгелек бос кеңістік (мбунги) ғана болған. Нзамби Мпунгу оттың ұшқынын (Калунга) шақырды, ол мбунгиді толтырғанша өсті. Калунга тым үлкен болып өскенде, энергияның зор күшіне айналды және кеңістікке қызған элементтерді таратып, күн, жұлдыздар, планеталар және т.б. бар ғаламды құрады. Нзамби екі әлемді де жаратқан деседі. Калунга мбунгиді толтырғанда, шеңберді екіге бөлетін көрінбейтін сызық пайда болды.

Қытайдың дәстүрлі космологиясы

Пангуды тағы бір жаратушы құдай ретінде түсіндіруге болады. Басында ғаламда формасыз хаостан басқа ештеңе болған жоқ. Алайда, бұл хаос он сегіз мың жыл бойы ғаламдық жұмыртқаға біріктіріле бастады. Оның ішінде инь мен янның мүлдем қарама-қарсы принциптері теңестіріліп, Пангу жұмыртқадан пайда болды (немесе оянды). Пангу әдетте шашы бар, басында мүйіздері бар және терісі бар ерте заманауи алып ретінде суреттеледі. Пангу әлемді құру міндетін қолға алды: ол өзінің алып балтасының соққысымен Инь мен Янды бөліп, Жерді (тұманды Инь) және Аспанды (ашық Ян) жасады. Оларды бір-бірінен ажырату үшін Пангу олардың арасында тұрып, Аспанды жоғары қарай итеріп жіберді. Бұл тапсырма он сегіз мың жыл бойы жасалды, күн сайын аспан он футқа жоғары, Жер он футқа кең, ал Пангу он футқа биік болды. Кейбір нұсқаларда Пангуға төрт ең ірі жануар – Тасбақа, Қилин, Феникс және Аждаһа көмектеседі. Он сегіз мың жыл өткен соң Пангу демалды. Оның тынысы желге айналды, дауысы – күн күркіріне, сол көзі – күнге, оң көзі – айға, денесі – таулар мен әлемнің шеттеріне, қаны – өзендерге, бұлшық еттері – құнарлы жерлерге, бетіндегі шашы – жұлдыздар мен Күн жолына, жүні – бұталар мен ормандарға, сүйектері – құнды минералдарға, сүйек кемігі – қасиетті алмастарға, тері жаңбыр болып төгілді, ал жүніндегі бітелер желмен таралып, бүкіл әлемде адамдарға айналды. Пангу туралы аңызды алғаш жазған жазушы – Сюй Чжэн, Үш патшалық дәуірінде. Шанди – бұл тағы бір жаратушы құдай, мүмкін Пангудан бұрынғы; Ыбырайымдық діндерге ұқсас ұғымдарды бөліседі.

Қазақ тілі

Қазақтың халық ертегілерінде Жасаған әлемді жаратқан.