Кіріспе

Метафизикалық теория
постмодерн өнер қозғалысы

Метафизикада концептуализм – нақтылықтардың жалпылығын ойлау процесінде қалыптасқан ұғымдық құрылымдар ретінде түсіндіретін теория.

Ортағасырлық философия

Кейінгі схоластикалық терминологияның эволюциясы бұрын номиналистік деп саналған ілімдерден туындаған концептуализмнің пайда болуына әкелді. Терминологиялық ерекшелеу жалпыға ортақ саналық актілер жалпыға ортақ мақсатты объектілермен сәйкес келеді деген пікір мен санадан тыс жалпылықтардың бар екенін жоққа шығарған көзқарас арасындағы айырмашылықты көрсету үшін жасалды. Объективті жалпылықты қабылдамаудың бұрынғы көзқарасы нақты концептуализм ретінде анықталды. Питер Абеляр ортағасырлық ойшыл, оның еңбектері қазіргі таңда концептуализмнің тамырын бейнелеуде ең жоғары потенциалды деп есептеледі. Абелярдің пікірінде заттардың ішінде нақты жалпылықтар жоқ. Бірақ бұл орден тез арада Франсиско Суарездің реалистік философиясына оралды, алайда бұл иезуиттердің идеялары жаңа заман философиясына зор әсер етті.

Қазіргі философия

Концептуализмді Рене Декарт, Джон Локк, Барух Спиноза, Готфрид Вильгельм Лейбниц, Джордж Беркли және Дэвид Юм сияқты ертедегі заманауи ойшылдардың көпшілігі ашық немесе жасырын түрде қабылдады – көбінесе бұл қабылдау, күрделі схоластикалық теориялармен салыстырғанда, өте қарапайым түрінде болды. Кейде бұл термин тіпті Иммануил Канттың түбегейлі түрде өзгеше философиясына да қолданылады, ол универсалиялардың өздерінің мәніндегі нәрселермен байланысы жоқ деп санайды, себебі олар (универсалиялар) біздің априорлық саналық құрылымдарымыз бен функцияларымызбен ғана туындайды, тіпті категориялар тәжірибелік нысандар үшін объективті жарамдылыққа ие болса да (яғни, құбылыстар). Кейінгі заманауи философияда концептуалистік көзқарастарды Г. В. Ф. Гегель ұстанды.

Қазіргі философия

Қазіргі заманда Эдмунд Гуссерлдің математика философиясы концептуализмнің бір түрі ретінде қарастырылады. Көркем өнер саласында мыналарға қараңыз: Кристоф Метцгердің концептуализмдері, Музыкадағы концептуализмдер, «Күнст және фильм», Берлин, 2003, Академия тапсырысы бойынша. Концептуалистік реализм (Дэвид Виггинс 1980 жылы ұсынған көзқарас) біздің түсінік жүйеміз шындықты бейнелейді деп мәлімдейді. Универсалдар мәртебесі туралы тарихи пікірталасқа қарамастан, Джон Макдауэллдің 1994 жылы жарық көрген «Ақыл мен әлем» еңбегінен кейін тәжірибе табиғатының түсініктік сипаты туралы маңызды пікірталас жүрді. Макдауэллдің баға жеткісіз өлшемі – Уилфрид Селларстың «Берілген миф» деп атаған нәрсеге берген атақты қарсылығы, яғни барлық эмпирикалық білім белгілі бір болжамдарға немесе сезім деректері сияқты «берілген» нәрселерге негізделген деген идея. Осылайша, «Берілген мифті» қабылдамау арқылы Макдауэлл түсініктік концептуализмді қорғайды, оған сәйкес қабылдау мазмұны «негізінен» түсініктік болып табылады, яғни барлық қабылдау тәжірибесі түсініктік тәжірибе нысаны. Макдауэллдің негіздеме философиясы фундаментализмнің бір түрі саналады: ол кейбір пікірлерді тәжірибемен негіздеуге мүмкіндік беретіндіктен және тәжірибе өздігінен түсініктік болғандықтан, осы көзқарастың дәйекті түрі болып табылады. Қазіргі заманғы концептуализмнің анық себебі – адамдар сияқты ұтымды жаратылыстардың қабылдауының ерекшелігі оның түсініктік сипатында. Макдауэлл өз ұстанымын былай түсіндіреді:

Біздің әлемге қабылдау қатынасымыз, қабылдау қабілеттерімізге әсеріне дейін түсініктік болып табылады деп дәлелдедім. Мен атап көрсеткен түсініктік идеяны рационалдық идеясымен тығыз байланыста қарастыру керек, дәлірек айтқанда, ересек адамдарды, ақылды жануарлар ретінде, жануарлар әлемінің қалған бөлігінен ажыратудағы мағынасында. Түсініктік қабілеттер – субъектінің рационалдығына жататын қабілеттер. Сондықтан менің пікірімді тағы бір жолмен айтсам, біздің қабылдау тәжірибеміз рационалдықпен толы дей аламын. Мен сондай-ақ, біздің іс-әрекетімізге қатысты да осыған ұқсас нәрсе айтуға болады деп ұсындым. Макдауэллдің концептуализмі, концептуализмнің пайда болуынан (философиялық және тарихи тұрғысынан) ерекшеленсе де, универсалдардың ақыл-ойының шеңберінен тыс қабылдауда «берілмейтіні» деген көзқарасты бөліседі. Нақты объектілер рационалды субъектінің өздігінен туындайтын түсініктікпен бірге қабылданады. Канттың қабылдау философиясына «қабылдау концептуализмі» терминін ретроспективті қолдану мәселелі. Роберт Ханна Канттың еңбегінің бәсекелес түсіндіруін ұсынды, оны қабылдау концептуализмі емес деп атады.