Кіріспе
Американдық құқық ғалымы (1954 жылы туған)
Гари Лоуренс Франсионе (1954 жылдың мамырында туған) – құқық және философия салаларындағы американдық ғалым. Ол Нью-Джерси штатындағы Рутгерс университетінің Заң және философия кафедрасының профессоры және Катценбах атындағы ғылымгер. Сонымен қатар, ол Ұлыбританиядағы Линкольн университетінің философия кафедрасының қонақ профессоры және Шығыс Англия университетінің құрметті философия профессоры. Ол жануарлар этикасы бойынша көптеген кітаптар мен мақалалардың авторы.
Өмірбаян
Франсионе Рочестер университетінің философия мамандығы бойынша бакалаврді бітірді, онда ол Phi Beta Kappa O'Hearn стипендиясын алды, бұл оған Ұлыбританияда философия бойынша аспирантураны оқуға мүмкіндік берді. Ол Вирджиния университетінде философиядан магистр және заң докторы (JD) дәрежелерін алды, сондай-ақ Вирджиния құқық журналының мақалалар редакторы болды. Бітіргеннен кейін ол Бесінші апелляциялық сот судьясы Альберт Тейт кішісінің және АҚШ Жоғарғы сотының судьясы Сандра Дей О'Коннордың кеңсесінде стажировкадан өтті. Нью-Йорктегі Cravath, Swaine & Moore фирмасында заңгерлік тәжірибеден кейін, 1984 жылы Пенсильвания университетінің құқық мектебінің профессоры болып кірді және 1987 жылы тұрақты профессор атағын алды. 1985 жылы ол заң курсының бөлігі ретінде жануарлар құқықтары теориясын оқытуды бастады. 1989 жылы ол Ратгерс университетінің профессоры болып тағайындалды, ал 1990 жылы әріптесі Анна Э. Чарлтонмен бірге Ратгерс жануарлар құқықтары заң жобасын құрды, онда студенттер жануарларға қатысты нақты істермен жұмыс істегені үшін академиялық кредит алатын болды. Франсионе мен Чарлтон 2000 жылы жобаны жапты, бірақ жануарлар құқықтары теориясы, жануарлар мен заң, адам құқықтары мен жануарлар құқықтары бойынша курстарды оқытуды жалғастырды. Франсионе сонымен қатар қылмыстық құқық, қылмыстық процессуалдық құқық және заң философиясын оқытады. Франсионе 1995 жылдан бері Ратгерс университетінде профессор болып жұмыс істеп келеді. Осы жылы The New York Times газеті АҚШ-тағы жалғыз Ратгерс жануарлар құқығын қорғау орталығы аптасына 200-ге жуық қоңырау алатынын және Франсионе клиника ашқан істердің жартысынан астамын ұтып ала алмайтынын хабарлады, себебі олар қатаң жоюшылық көзқарасын ұстанатын.
Жануарлар құқықтары теориясы
Франсионе жануарлар құқықтары теориясы бойынша жұмыстарымен танымал, және 1989 жылы американдық құқық мектебінде оқытқан алғашқы ғалым болды. Оның еңбектері үш мәселеге қатысты: жануарлардың меншік статусы, жануарлар құқықтары мен жануарлардың әл-ауқаты арасындағы айырмашылықтар, және тек сезінуге негізделген, басқа ешқандай танымдық ерекшеліктерге емес, жануарлар құқықтарының теориясы. Ол жануарлар құқықтарын жою теориясының негізін қалаушы, жануарлардың әл-ауқатын реттеудің теориялық және практикалық тұрғыдан дұрыс еместігін, ол тек жануарлардың меншік статусын ұзартуға қызмет ететінін, себебі бұл қоғамға оларды пайдалануда жайлы сезінуге мүмкіндік береді деп санайды. Ол адам емес жануарларға тек бір құқық қажет екенін, ол – меншік ретінде қарастырылмау құқығы, ал вегандық – жануарларды қарапайым ресурс ретінде пайдаланудан бас тарту – жануарлар құқықтары қозғалысының моральдық негізі болып табылады деп мәлімдейді. Ол барлық түрдегі зорлық-зомбылықты жоққа шығарады, жануарлар құқықтары қозғалысының бейбітшілік қозғалысының логикалық жалғасы екенін, адам мен адам емес жануарлар арасындағы қақтығыстарды тоқтату және жануарларды өздерінің мақсаты ретінде қарау арқылы оны бір қадам алға жылжытуға тырысады. Франсионе жануарлар құқықтары туралы бірнеше кітаптың авторы немесе тең авторы, соның ішінде «Жануарлар, меншік және заң» (1995), «Күн нөсерсіз жаңбыр: Жануарлар құқықтары қозғалысының идеологиясы» (1996), «Жануарлар тұлға ретінде» (2008) және «Жануарлар құқықтары жөніндегі пікірталас: жою ма, реттеу ме?» (2010, Роберт Гарнермен бірге). «Ол сонымен қатар авторлық құқық, патенттік құқық және заң мен ғылым салаларында да жазған».
Жануарлардың мүліктік жағдайы
Жануарлар, мүлік және заң (1995) еңбегінде Франсионе жануарлар адамның меншігі болғандықтан, оларға "адамгершілікпен" қарауды талап ететін және "артық" зиян келтіруді тыйым салатын заңдар жануарлардың мүдделерін тиесілі деңгейде қорғамайды деп мәлімдейді. Көбінесе, бұл заңдар мен ережелер жануарларды адам мүлігі ретінде пайдалану үшін қажетті қорғаныс деңгейін ғана талап етеді. Жануарлардың құндылығы тек тауар ретінде ғана, ал олардың мүдделері моральдық тұрғыдан ешқандай маңызға ие емес. Осының салдарынан, жануарларды қорғауға бағытталған заңдар болғанымен, Франсионе біздің жануарларға адамдар қолданғанда азаптау деп есептелерлік жағдайларда қарайтынымызды айтады. Ол, тіпті жануарлар біздің меншігімізде болса да, оларды қорғау деңгейін арттыруға болатынын, бірақ бұл бізге тым қымбатқа түсетін жағдайға дейін ғана мүмкін екенін көрсетеді. Заң, әлеуметтік және экономикалық факторлар адамдарға экономикалық пайда келмесе, жануарлардың мүдделерін мойындауға күшті қарсылық көрсетеді.
Жануарлардың құқықтары мен жануарлардың әл-ауқатын салыстыру
"Жұмғырсыз жаңбыр: Жануарлар құқығын қорғау қозғалысының идеологиясы" (1996) еңбегінде Франсионе жануарларды пайдалануды тоқтатуды талап ететін жануарлар құқықтары мен жануарлардың әл-ауқатын жақсарту арасындағы маңызды теориялық және практикалық айырмашылықтар бар екенін көрсетеді. Франсионе бұл екі көзқарастың теориялық айырмашылығы айқын деп санайды. Аболиционистік ұстаным бойынша, жануарларға қаншалықты "адамгершілікпен" қарасақ та, адам емес жандарды пайдалануды ақтау мүмкін емес; ал реттеуші ұстаным бойынша, жануарларды пайдалану қабылданды және тек оларға қатысты қарым-қатынас мәселелері маңызды. Франсионе жануарлар құқықтарын қолдайтынын айтқанмен, жануарлардың әл-ауқатын реттеуді адам емес жандардың табиғи құндылығын біртіндеп мойындаудың басты жолы деп санайтындарды "жаңа әл-ауқаттықтар" деп сипаттайды. Оның пікірінше, бұл көзқарасқа нақты дәлелдер жоқ, себебі ережелер көбінесе жануарларды тек сыртқы құндылығы бар экономикалық тауар ретінде қараудан аса алмайды, және ережелер жануарларға "адамгершілікпен" қарауды жақсартқан деген қабылдау, халықты жануар өнімдерін тұтынуға көбірек сенімділікпен қарауға ынталандырып, одан әрі оларды пайдалануды жеңілдетеді. Франсионе философиясының басты қағидасы – аболиционистік бағыттағы ең маңызды өзгеріс – вегандыққа көшу. Франсионе сондай-ақ жануарлар құқығын қорғау қозғалысының бейбітшілік қозғалысының логикалық жалғасы екенін және зорлықсыз әдістерді қабылдау керектігін ұзақ жылдар бойы айтып келген. Ол аболиционистік/вегандық қозғалыстың шынайы радикалды екенін және зорлық-зомбылықтың кері реакция екенін мәлімдейді.
Сезімталдықтың маңыздылығы
Оның "Жануарлардың құқықтары туралы: Сіздің балаңыз ба, әлде итіңіз бе?" (2000) еңбегінде Франсионе жою теориясы жануарлардың сезіну қабілетінен өзге ешқандай танымдық ерекшелікке ие болмаса да, моральдық қоғамның толыққанды мүшелері болуға және адамдардың меншігі болмаудың негізгі, заңға дейінгі құқығына ие болуға құқылы екенін айтады. Ол жануарлардың адам ресурстары ретінде пайдаланылмау құқығына ие болуы үшін, өзін-өзі тану, тілдік қабілет немесе басымдық автономиясы сияқты адамға тән танымдық ерекшеліктерге ие болуы керек деген пікірді қабылдамайды. Франсионе бұл құқықты тең қарау принципінен тудырады, себебі жануарлар меншік болған жағдайда, олардың мүдделері тең қарастырыла алмайды деп санайды. Осы талқылау аясында Франсионе адам емес жандарға қатысты біздің "адамгершілік шизофрениямызды" анықтайды. Бір жағынан, біз жануарлардың мүдделерін маңызды деп санаймыз. Франсионе көптеген адамдардың тіпті отбасының мүшелері ретінде қарастыратын, олардың жеке тұлғалық – ішкі моральдық құндылығы бар екендігіне еш күмәнданбайтын адам емес серіктестермен бірге өмір сүретініне назар салады. Екінші жағынан, жануарлар меншік болғандықтан, олар тек біз оларға тағайындаған құндылыққа ғана ие заттар болып қалады және біз олардың мүдделерін тек экономикалық пайда келген жағдайда ғана қорғаймыз. Франсионе пікірінше, егер жануарлар зат емес, моральдық мәнге ие болса, онда оларды меншік ретінде қарастыруға болмайды. Франсионе Колумбия университетінің баспасөз қызметі ұйымдастырған пікірсайыста Майкл Мардермен өсімдіктердің сезіну қабілеті туралы пікір алмасты.
Жануарлар құқығын қорғау қозғалысы
2008 жылы Франсионе Калифорния штатының 2-ұсынысына қарсы шықты, ол белгілі бір шаруашылық жануарларын еркін айналуға, жатуға, тұруға және мүшелерін толықтай созуға мүмкіндік бермейтін жағдайда ұстауды тыйымдайтын дауыс беру арқылы қабылданған заң жобасы болды. Франсионе жануарлар құқықтары үшін күрес барысында зорлық-зомбылыққа қарсы. Франсионе трансгендерлік құқықтарды қолдайтын белсенділермен (ТРА) байланысты идеологияның жануарлар құқықтарын жоюға бағытталған алты қағидасының бесінші қағидасын бұзатынын айтады; ол ТРА идеологиясын христиан дінінің "аса радикалды фанатизмімен" салыстырады. Оның пікірінше, трансгендерлік идеология әйелдерге, геилерге және лесбияндарға қатысты кемсітушілікке алып келеді және балалардың қауіпсіздігіне төндіреді. 2015 жылы Гэри Франсионе Ішкі кіріс қызметімен (IRS) көп миллиондық салық дауына қатысты. 2017 жылға қарай ол алты итпен бірге тұрып, оларды "адам емес босқындар" деп атайды, олар оның үйін бөліседі – олардың төртеуі бұрынғы иелерінен зорлық-зомбылық көрген.