Кіріспе

1999 жылғы Эррол Морристің фильмі. "Mr. Death: The Rise and Fall of Fred A. Leuchter, Jr." – Эррол Моррис түсірген 1999 жылғы американдық деректі фильмі, ол өлім жазасын орындау техникасымен айналысқан Фред А. Лөхтердің өмірі мен құлдырауы туралы.

Қысқаша мазмұны

Америка түрмелерінде түсірілген фильмдерді қолданып, Лейхтер өзінің әкесі түзету мекемесінде қызметкер болған кезінде өскендігі туралы айтады. Отбасылық байланыстары арқылы жас Лейхтер электр орындығында атқарылған жазаны куәлік еткенін мәлімдейді. Лейхтердің оқиғадан алған әсері – американдық түрмелерде қолданылатын электр орындықтары қауіпсіз емес және көбінесе тиімсіз болған. Осы оқиға оны көптеген американдық штаттар қабылдаған құрылғыға өзгерістер енгізуге итермеледі. Лейхтер басқа американдық түрмелерге шақырылып, олардың электр орындықтарын тексеру және жаңа жобалау үшін келгенін айтады. Ол тиісті ресми білім мен тәжірибесіз болса да, оған осындай біліктіліктері бар адамдар өлім жазасына қатысты пікірлеріне байланысты, жазалаудан қорқуы немесе осы тақырыпқа немқұрайлылығы себепті кеңес бермейтінін айтқан. Лейхтердің мансабы басқа штаттық түрмелерде де жалғасты, онда олар электр тоғымен жазалаудан өзге атқару орындары туралы кеңес сұрады, мысалы, газ камералары, асылу және улағыш инъекция. Лейхтер бастапқыда басқа жазалау әдістерін білмейтінін мойындаса да, кеңес сұраған билік оған одан да білікті адамдар көмектесуден бас тартқанын еске салды. Лейхтер өзі осы жазалау әдістерін үйреніп, қауіпсіздік пен тиімділікті арттыру үшін билікке кеңес бергенін мәлімдейді. Оның құлдырауы Лейхтердің Эрнст Зундльді қорғау үшін куәгер ретінде іздестірілгенін айтқан кезде басталды, ол Канададағы R v Zundel ісінде "жалған ақпарат тарату" үшін Холокостты жоққа шығаратын материалдарды жариялап, шетелге жіберген. Лейхтерден қорғаушылар Польшаға барып, Аушвицке сапар шегіп, лагерьде жазалау үшін газ камералары жұмыс істеген-жұрмағанын тексеруі сұралды. Алғашқы тексеруде Лейхтер ғимараттың ішкі және сыртқы дизайны қазіргі күйіндегі ғимараттың ішінде де, сыртында да барлық адамның өліміне себеп болар деп ойлады. Фильмде Польшада Лейхтер ғимараттардан кірпіш үлгілерін алып, оларды АҚШ-тың криминалистикалық зертханаларына жіберіп, материалда улағыш газдың іздері бар-жоғын анықтау үшін түсірілген видеожазбалар көрсетілді. Бұл үлгілердің қайдан алынғаны анықталмады. Лейхтердің сөзіне қарағанда, зертханалар ешқандай уақытта улағыш газдың ізін таппағанын хабарлады. Лейхтердің қорытындылары жоққа шығарылып, жағымсыз жариялылық туғаннан кейін, Лейхтер американдық түрмелерге кеңесші ретінде жұмыс істеу мүмкіндігінен айырылды.

Өмірбаян

Моррис фильмнің алғашқы нұсқасын Гарвард университетінің кино класы үшін көрсеткенде, студенттердің Лейхтердің айтқанына сене бастағанын немесе фильмді Холокостты жоққа шығару ретінде қарағанын байқады. Дегенмен, Моррис мұндай ниетте болған жоқ, өйткені Лейхтердің қателескенін және фильмнің басты идеясы Лейхтерді өзін-өзі танудан мүлдем шеттес тұлға ретінде зерттеу екенін айқын деп есептеді. Холокост әдетте фильмдерде драманы күшейту үшін қолданылады, адам рухының жеңісі ең қиын жағдайларда да керемет көрінеді. Ал бұл фильм мүлдем басқаша әрекет жасауға тырысады. Ол – жоққа шығарудың психологиясына енуге талпыныс. Сізден жоққа шығару идеясын жалпы тұрғысынан қарастыруыңыз сұралады, оны соғыстан кейінгі құбылыс емес, оның өзінде болған нәрсе деп түсінуіңіз керек. Бұл мінез-құлықты дұрыс емес, қорқынышты, опасыз деп тану оңай болар еді. Осы істі сол адамдар жасады. Меніңше, маңыздысы – қалай жасады деген сұрақ. «Өлім мырзасында» Фред Лейхтердің осы көзқарастарының себептерін анықтауға тырысамыз. Сондықтан Лейхтер өмірінің «күрт өзгеруі» еврей халқына деген жаман сезімдер немесе тарихты қайта қарауды ынталандырудан туындаған жоқ, керісінше, жалпы алғанда, ұятты және белгілі фактілерге қайшы келетін мәлімдемелер жасауға ұмтылған ақымақ адам ретінде бейнеленді. Эррол Моррис фильмді Лейхтерді әртүрлі деңгейде айыптайтын адамдармен қосымша сұхбаттар қосып қайта өңдеді. Моррис бұл соңғы бөлімнің қажетсіз болғанын айтты, өйткені оның ойынша, Лейхтер фильмде айтқандарының көп бөлігінде қателікке ұшыраған. Роберт Ян ван Пелт «Өлім мырзасында» Лейхтердің ғылыми жетістіксіздіктерін, мысалы, Аушвицтегі қолжетімді үлкен құжаттамалық архивке жүгінбегенін егжей-тегжейлі сипаттайды.

Өндіріс

Моррис фильмнің атауын ұнатпады және оны "Аушвицтегі бал айы" деп атағысы келді, бұл Лейхтер шын мәнінде жасаған еді. Саундтректі бұрын "Fast, Cheap & Out of Control" фильміне музыка жазған Калеб Сэмпсон жазды.

Сыни қабылдау

Фильм сыншылардың жоғары бағасын алды, қазіргі уақытта Rotten Tomatoes сайтында 100% оң пікірге ие. Сайттың сыншыларының пікірі былай делінген: "Мистер Өлім режиссер Эррол Морристің жанкүйерлерінен күтетін терең қызығушылықты тудыратын және ойға толы стильде өзінің тақырыбының даулы өмірі мен қызметін көрсетеді". Фильм сыншысы Роджер Эберт бұл фильмнің керемет, ерекше және қоздырғыш екенін айтты. "Детройт Ньюс" газеті фильм "жамандықтың жағымды бейнесін ашады" деп жазды.