Кіріспе

Императорлық Қытайдағы бюрократтардың резиденциялары Гуандундағы орын

Ямен (я мен; Маньчжу: ямун) – императорлық Қытай, Корея және Вьетнамдағы жергілікті бюрократ немесе мандариннің әкімшілік кеңсесі немесе тұрақты орны. Ямен – кез келген деңгейдегі үкіметте мандарин басқаратын мемлекеттік орган немесе мекеме де болуы мүмкін: алты министрліктің кеңсесі де, префектуралық сот та ямен болып саналады. Бұл термин Қытайда ғасырлар бойы қолданылып келеді, ал ағылшын тілінде Цинь әулеті кезінде пайда болды.

Шолу

Жергілікті яменде бюрократ қала немесе аймақтың мемлекеттік істерін басқаратын. Бюрократтың міндеттеріне жергілікті қаржыны басқару, құрылыс жұмыстарын жүргізу, азаматтық және қылмыстық істерді қарау, жарлықтар мен саясаттар шығару кіретін. Әдетте, бюрократ пен оның отбасы яменге жапсарлас резиденцияда тұратын. Бұл, әсіресе, Цинь әулеті тұсында кең таралған, онда императорлық заң адамға өз туған жерінде мемлекеттік қызметке кіруге тыйым салған. Ямендердің көлемі басқаратын үкімет деңгейіне және бюрократтың лауазымына қарай әртүрлі болды. Дегенмен, жергілікті деңгейдегі ямендерде әдетте бірдей элементтер кездесетін: кіреберіс қақпа, аула және зал (көбінесе сот ретінде пайдаланылатын); кеңселер, түрме жасушалары және қоймалар; сондай-ақ бюрократтың, оның отбасының және қызметкерлерінің тұрғын үйлері. Облыстық және одан жоғары деңгейдегі лауазым иелерінің мамандануы жоғары болды. Мысалы, провинцияның үш бас лауазым иесі заң шығару және атқару, сот және әскери істерді басқаратын. Олардың ямендері кеңсе функцияларына сәйкес мамандандырылған болар еді. Орталық үкіметтің елордада орналасқан ірі ямендері көбінесе кеңсе ғимараты ретінде пайдаланылатын.

Жалпы

Ямен жүгірушісі (қытайша: 衙役) – ежелгі Қытайдағы яменге (қытайша: 衙门) – құқық қорғау органына қызмет еткен мамандық. Олар үкіметтік аппараттың ең төменгі сатысындағы қызметкерлер болып жұмыс істеді, соның арқасында қарапайым халық пен үкімет арасында байланыс көпірі болды.

Жіктеу

Ямен жүгірушілерінің үш түрі болды: зао (皂), зуанг (壮), куай (快). Бірақ іс жүзінде, нақтырақ айтқанда, одан да көп түрлері болды. Зао көбінесе сарай төңірегінде қызмет ететін, зуанг физикалық жұмыспен айналысатын, ал куай тексеру, тергеу және тұтқындау ісімен шұғылданатын.

Зао

Зао шенеуніктердің қауіпсіздігін қамтамасыз етушілер болды. Олар көбінесе шенеуніктерден кейін жүретін. Сот кезінде олар сот залының екі жағында тұрып, тәртіп сақтауға көмектесетін. Сондай-ақ, олар тұтқынды сүйемелдеу, күдіктітен сұрақ алу және шағын жаза қолдану сияқты міндеттерді де орындады. Олардың қара түсті униформасы болды.

Кірістер

Соттың ямшыға берген жалақысы басқа жұмыстармен салыстырғанда төмен еді. Күнделікті орташа жалақы бір рет тамақтануға ғана жететін.

Оккупацияға жол

Ямен жүгірушілерінің әлеуметтік жағдайы төмен және кірісі тұрақсыз (көбінесе аз) болғандықтан, ямен жүгірушілерінің көп бөлігін, әсіресе Куай тайпасынан, қаңғыбаздар құрады. Олар көбінесе денелі, бірақ білімсіз болып келді.

Қағаз жамен жүгіруші

Қағаздық ямен жарлығы (қытайша: 纸皂) – ямен жарлығы суреттелген қағаз, оған айыптама немесе салық бойынша міндеттеме, сондай-ақ алушыдан сотқа келуді немесе салықты төлеуді талап ету жазылған. Префекттер мен судьялар осы жарлықты сотқа шақырылған тараптарға немесе салық төлемегендерге, олардың өз еркімен сотқа келіп немесе қарыз салықты төлеуіне үміттене отырып жіберген. Қағаздық ямен жарлығы қашан пайда болғаны белгісіз, бірақ осы туралы мәліметтер Мин және Цин дәуірлеріндегі әдебиеттерде кездеседі. Ямен жарлығын берушілердің өз лауазымын заңсыз пайдалануы мүмкін болғандықтан, судьялар кейде талапкерлерге сотқа шақырылған тарапты алдымен сотқа әкелуге рұқсат берген. Егер талапкер мұны істемесе, судья қағаздық ямен жарлығын шығарған. Екі тәсіл де сәтсіз аяқталған жағдайда ғана сотқа шақырылған тарапты тұтқындау үшін нақты ямен жарлығын беруші жіберілген. Осылайша, ямен жарлығын берушілердің қажетті саны азайтылды. Алайда, мұндай тәжірибе көбінесе жеңіл қылмыстар үшін ғана қолданылған. Қырқыс өлтіру, ұрлық, құмар ойындар және төбелес сияқты ауыр қылмыстар үшін судьялар ямен жарлығын берушілерді тікелей тұтқындауға жіберген.

1911 жылдан кейін

Ямен институты Вучан көтерілісі мен Синхай революциясының салдарынан жойылды, содан кейін әскер басшылары көбінесе ең жоғары билікке ие болды, Сунь Ятсеннің бүкіл Қытайды қамтитын Қытай Республикасын құруға жасаған барлық тырыстарына қарамастан. Сунь Ятсен аймақтық (немесе жергілікті) деңгейде өзін-өзі басқару немесе үй билігін орнатуға тырысты, бірақ Қытай сияқты үлкен елді басқару үшін бюрократия қажет екенін түсінді. Сондықтан, жаңа бюрократиялық кеңселер құрылды, олар императорлық ямендердің функцияларын көп жағдайда қайталады. Дегенмен, "ямен" термині бүгінгі күнге дейін әдеттегі қытай тілінде мемлекеттік кеңселерді білдіру үшін қолданылады. Кейде ол мақтанға бойжеткен немесе тиімсіз бюрократия туралы жағымсыз мағынаны білдіреді.

Ерекше аталатын ямендер

Зонгли Ямен Қытай империясының соңғы кезеңінде сыртқы істер кеңсесі ретінде жұмыс істеді. Гонконгтағы Коулун қабырғалы қаласындағы ямен маңызды тарихи орын болып саналады. Президенттік сарай (Наньцзин) Лянцзянның вице-королінің яменінен өзгертілген. Хэнань провинциясының Нейсян округіндегі ямен – бүгінгі күні материктік Қытайдағы ең жақсы сақталған округ деңгейіндегі ямен. Пекиндегі Қытай империясының алты императорлық министрлігінің ямендері қазіргі Тяньаньмэнь алаңында орналасқан және 20-ғасырдың басында кезең-кезеңмен бұзылған. Тайбэйдегі Қытай империясы Тайвань провинциялық әкімшілік залы – Тайваньдағы Қытай империясының сақталған жалғыз үкіметтік ғимараты.