Кіріспе
Саяси философиядағы термин. Саяси философияда жалпы ерік – бүкіл халықтың еркі. Бұл термин 18 ғасырдағы Женевалық философ Жан Жак Руссо есімімен танымал болды.
In political philosophy, the general will is the will of the people as a whole. The term was made famous by 18th century Genevan philosopher Jean Jacques Rousseau.
Негізгі идеялар
Руссо қолданған "жалпы ерік" деген сөз, 1789 жылы Француз төңкерісі кезінде жасалған Адам және азамат құқықтарының Декларациясының (французша: Déclaration des droits de l'Homme et du citoyen) Алтыншы бабында кездеседі: Заң – жалпы еріктің білдірілуі. Барлық азаматтар оның қалыптасуына жеке немесе өкілдері арқылы қатысуға құқылы. Ол барлыққа бірдей болуы керек, қорғаса да, жазаласа да. Барлық азаматтар оның алдында тең болғандықтан, олардың қабілеттеріне сәйкес, барлық мемлекеттік лауазымдарға, қызметтерге тең дәрежеде қол жеткізеді және олардан басқа ешқандай айырмашылық болмайды, тек қана олардың ізгіліктері мен таланттары ғана ескеріледі. Джеймс Свенсон былай деп жазады: Менің білуімше, Руссо "жалпы еріктің білдірілуін" тек "Саяси экономия бойынша әңгіме" еңбегінде бір рет қолданады. [ ] Бірақ бұл оның доктринасының дәл және толық қысқаша түсіндірмесі, сондықтан түсіндірушілер оны кез келген күмәнсіз қабылдайды. Руссоның заң туралы анықтамаларының ішінде мәтіндік жағынан ең жақын нұсқасын "Таудан жазылған хаттар" еңбегінде табуға болады, онда заң – "ортақ мүдделерге қатысты жалпы еріктің ресми және салтанатты жариялануы" деп анықталады. Руссо қолданғандай, "жалпы ерік" кейбір адамдар заң үстемдігімен және Спинозаның mens una-сымен бірдей деп санайды. Жалпы ерік ұғымы Руссоның саяси заңдылық теориясының орталық элементі болып табылады. [ ] Дегенмен, бұл өкінішке орай, түсініксіз және даулы ұғым. Кейбір сарапшылар оны пролетариаттың диктатурасы немесе қалалық кедейлердің тираниясы деп қарастырады (мысалы, Француз төңкерісінде болғандай). Бірақ Руссоның мақсаты олай емес еді. Бұл "Саяси экономия туралы әңгіме" еңбегінен анық көрінеді, онда Руссо жалпы еріктің адамдарды бұқаралықтан қорғау үшін бар екенін, оларды бұқаралық үшін құрбан етуді талап етпейтінін атап көрсетеді. Әрине, ол адамдардың жеке және топтық мүдделері бар екенін және олардың басқаларды қанауға тырысуы мүмкін екенін жақсы біледі. Сондықтан, барлыққа ортақ игілікке адалдық – бұл әрбір адамның ең жоғары (бірақ жалғыз емес) міндеті болуы керек, егер шын мәнінде жалпы ерікке құлақ асу керек болса, сондай-ақ оны алғашқыда сәтті қалыптастыру үшін де қажет.
Сындар
Руссоның алғашқы сыншылары Бенджамин Констант пен Георг Вильгельм Фридрих Гегель болды. Гегель Руссоның жалпы ерік тұжырымының объективті сананың нақты негізі болмағандықтан, сөзсіз Террор билігіне алып келетінін айтты. Констант та Руссоны Француз революциясының артық қимылдары үшін кінәлады және азаматтардың жалпы ерік-жігерге толық бағынуын қабылдамады. 1952 жылы Джейкоб Талмон Руссоның "жалпы ерігін" тоталитарлық демократияға бастайтын нәрсе деп сипаттады, себебі Талмонның пікірінше, мемлекет өз азаматтарын көпшіліктің ақиқат деп есептелетін еркіне бағындырды. Сол дәуірдің тағы бір авторы, либералдық теоретик Карл Поппер де Руссоны осылай түсіндірді, ал Бертран Рассел "жалпы ерік доктринасы басшының халқымен мистикалық сәйкестігін мүмкін етті, оған сайлау бюлетені сияқты қарапайым құралдардың растауы қажет емес" деп ескертті. Басқа да белгілі сыншылардың ішінде Исайя Берлин болды, ол Руссоның еркіндікті жалпы ерік-жігерге бағынумен байланыстыруы тоталитарлық басшыларға еркіндік атынан зорлық-зомбылықты қорғауға мүмкіндік бергенін және Руссоны "адамзат ой-санасы тарихындағы еркіндіктің ең қастандық және қауіпті жауына" айналдырғанын дәлелдеді.
Руссоны қорғау
Алайда, Руссоны зерттегендердің кейбірі, оның биографы және редакторы Морис Кранстон, сондай-ақ Руссоның хат алмасын жинақтаған Ральф Ли, Талмонның 1950 жылдардағы «тоталитаризм туралы тезисін» тұрақты деп санамайды. Руссоның қолдаушылары Руссоның кішкентай, біртекті мемлекеттер азаматтарының бостандығын сақтауға ең қолайлы деген пікірде болған республикалық саяси ойшылдардың арасында жалғыз емес екенін айтты. Монтескье мен Макиавелли де осы пікірді ұстанды. Бұдан әрі, Руссо өзінің «Әлеуметтік келісімшарты» еңбегін үлкен мемлекеттердегі мәселелерді қарастыратын, саяси философия бойынша жоспарланған үлкен жұмыстың бір бөлігі ретінде қарастырды. Оның кейінгі жазбалары, мысалы, «Саяси экономика туралы пайымдау», Польша Конституциясының жобалары және мәңгілік бейбітшілікті сақтау туралы эссесі, онда ол біріккен Еуропалық Одақты ұсынды, оның ойлау жолының болашақ бағытын көрсетеді. Оның жақтастары Руссоның көрнекті проза стилістерінің бірі екенін, ал оның күшті айту арқылы, содан кейін оны нақтылау немесе жоққа шығару арқылы парадоксалды әсерге бейімділігі оның идеяларын контекстен шығарып алып бұрмалауға оңай мүмкіндік береді деп мәлімдеді. Руссо сонымен қатар, өзінің замандастарымен және бұрынғы жазушылармен, мысалы, Табиғи құқық теориясының өкілдері, Гоббс және Гроций сияқтылармен тығыз байланыста болған, жаңа идеяларды синтездеуге қабілетті ғалым болды. «Мемлекеттік организм» сияқты «жалпы ерік» термині де арнайы мағынасы бар сөз және оны Руссо ойлап таппаған, бірақ Руссо оған ықпал еткен юристтер мен теологтарға алғысын білдіруге әрқашан тырыспаған. Руссодан бұрын «жалпы ерік» фразасы жалпыға (жекеге қарама-қарсы) ерік немесе құдайдың құдіретіне (кейде аударғанда) тікелей сілтеме жасады. Бұл Малебранштің теологиялық жазбаларында, ол оны Паскальдан алған, және Малебранштің шәкірті Монтескьедің жазбаларында кездеседі, ол өзінің ең танымал тарауында (XI тарау) volonté particulière және volonté générale ұғымдарын зайырлы мағынада салыстырды. Руссо «Саяси экономика туралы пайымдау» еңбегінде Дидроның «Энциклопедия» энциклопедиясындағы «Табиғи құқық» мақаласын «жалпы ерік» тұжырымдамасының бастауы ретінде атап көрсетті, ал өзінің ойлары оның дамуы ғана екенін айтты. Монтескье, Дидро және Руссоның жаңашылдығы – осы терминді теологиялық емес, зайырлы мағынада қолдану болды.
Цитаталар
Дидро жалпы ерік туралы [көшірмесі қосылды]: Егер сіз ұғымдаған нәрсе жалпыға ортақ мүддеге сай келсе, ол жақсы, ұлы, биік, керемет болады. Өз бақытыңызды және өзгелердің бақытын қамтамасыз ету үшін барлық адамдардан талап ететін нәрседен басқа, сіздің түріңізге тән ешқандай қасиет жоқ. Мұны ешқашан ұмытпаңыз, әйтпесе жақсылық, әділдік, адамгершілік және ізгілік туралы түсініктеріңіз күңкірейе бастайды. Өзіңізге жиі айтыңыз: «Мен адаммын, менде адамзатқа тән құқықтардан басқа ешқандай табиғи құқық жоқ». Бірақ сіз жалпы ерік неден тұрады деп сұрайсыз? Оны қайдан табуға болады? [ ] [Жауап мынада:] Барлық өркениетті елдердің заңдарында, жабайы және варварлық халықтардың әлеуметтік әдеттерінде; адамзаттың жаулары арасындағы жасырын келісімдерде; тіпті табиғаттың адамдарға, тіпті жануарларға да берген екі сезімінде – ашу мен наразылықта, олар қоғамдық заңдар мен жазаларды толықтыру үшін берілген. Дени Дидро, «Энциклопедиядағы» «Droit Naturel» мақаласы. Руссо жалпы ерік туралы [көшірмесі қосылды]: Бірнеше адам жиналғанда және өздерін бірлік ретінде қараса, олардың жалғыз еркі болады – ортақ сақталу және жалпы әл-ауқатқа бағытталған. Онда мемлекеттің барлық күштері күшті әрі қарапайым, ал қағидалары анық және жарқын болады; оның қарама-қайшы немесе келіспейтін мүдделері жоқ; жалпы игілік өзін осылайша айқын көрсетеді, оны ажырату үшін тек ақыл-ойың жеткілікті. Бейбітшілік, бірлік және теңдік – саяси шеберліктің жауы. Шын және қарапайым адамдарды олардың қарапайымдығының арқасында алдау қиын; оларға айла-шарғы мен шешендік сөздерге сенуге келмейді, себебі олар оларға жеңілу үшін жеткілікті емес. Әлемдегі ең бақытты халықтың арасында шаруалардың қарағай астында мемлекеттік істерді реттейтінін және әрқашан ақылмен әрекет ететінін көргенде, біз өзге ұлттардың жетілдірулеріне деген белгілі бір жек көру сезімін сезіне алмаймыз ба? Олар өздерін бірден дана және бақытсыз ету үшін осыншалықты шеберлік пен күш жұмсайды. Осылай басқарылатын мемлекетке өте аз заңдар қажет [ ] Дегенмен, әлеуметтік байланыс әлсірегенде және мемлекет әлсірегенде, жеке мүдделер сезіле бастағанда және топтық қоғамдар үлкен қоғамға ықпал ете бастағанда, жалпы мүдде бұзылады және қарсылыққа ұшырайды, дауыс беру енді бірауыздан болмайды; жалпы ерік енді баршаның еркі емес; қарама-қайшылықтар мен даулар туындайды, тіпті ең жақсы пікірге де қарсылық көрсетіледі. «Осы себепті қоғамдық жиналыстарды реттеудің ақылға қонымды ережесі – жалпы ерікті қолдау емес, оның үнемі сұраққа жауап беруін және сыналып тұруын қамтамасыз ету».
However, when the social tie begins to slacken and the state to weaken, when particular interests begin to make themselves felt and sectional societies begin to exert an influence over the greater society, the common interest then becomes corrupted and meets opposition, voting is no longer unanimous; the general will is no longer the will of all; contradictions and disputes arise, and even the best opinion is not allowed to prevail unchallenged. "For this reason the sensible rule for regulating public assemblies is one intended not so much to uphold the general will there, as to ensure that it is always questioned and always responds.
Басқа әсерлер
Россоның жалпы ерік туралы түсінігі Лян Цычаоға әсер етті, және өз кезегінде Сунь Ятсеннің "Халықтың үш қағидасы" ішіндегі демократия (минкванчуйи) туралы көзқарасына ықпал етті. Жеке бостандықтан гөрі топтың билігін басымдыққа қоюда, Сунь дәстүрлі қытай қоғамын тым жекешіл деп санады және қытай халқы бірігуі үшін жеке бостандықтарды жою қажет екенін айтты, оны құмға цемент қосу метафорасымен түсіндірді.