Кіріспе
Бүйректің зақымдануы немесе ауруы
Бүйрек ауруы немесе бүйрек патологиясы, техникалық түрде нефропатия деп аталады, бұл бүйректің зақымдануы немесе ауруы. Нефрит – бүйректің қабынуына байланысты туындайтын ауру, қабыну орналасқан жеріне қарай түрлі болып бөлінеді. Қабыну қан анализі арқылы анықталады. Нефроз – қабынусыз бүйрек ауруы. Нефрит және нефроз сәйкесінше нефриттік синдром мен нефротикалық синдромға алып келуі мүмкін. Бүйрек ауруы көбінесе бүйрек функциясының белгілі бір дәрежеде төмендеуіне себеп болады және бүйрек жеткіліксіздігіне, яғни бүйрек функциясының толық жоғалуына әкелуі мүмкін. Бүйрек жеткіліксіздігі – бүйрек ауруының соңғы сатысы, онда диализ немесе бүйрек трансплантациясы ғана қолданылады. Созылмалы бүйрек ауруы – үш айдан астам сақталатын, функционалдық және/немесе құрылымдық сипаттағы бүйрек патологиясы. Жедел бүйрек ауруы енді жедел бүйрек зақымдануы деп аталады және жеті күн ішінде бүйрек функциясының күрт төмендеуімен сипатталады. 2007 жылы әр сегізінші американдық созылмалы бүйрек ауруымен ауырған. Бұл көрсеткіш уақыт өте келе артып келеді.
Себептер
Бүйрек ауруларының себептеріне иммуноглобулин А антиденелерінің гломерулаларда жиналуы, анальгетиктерді қолдану, ксантин оксидазасының жетіспеушілігі, химиотерапиялық препараттардың токсикалық әсері және қорғасынға немесе оның тұздарына ұзақ уақыт бойы әсер ету жатады. Нефропатияға алып келуі мүмкін созылмалы жағдайларға жүйелік қызыл жегі, қант диабеті және жоғары қан қысымы (гипертония) жатады, олар тиісінше диабетикалық нефропатия және гипертониялық нефропатияға әкеледі.
Аналгетиктер
Нефропатияның бір себебі – ауырсық басуға арналған дәрілерді ұзақ мерзімді қолдану. Бүйрек проблемаларын тудыруы мүмкін дәрілерге аспирин, ацетаминофен және стероид емес қабынуға қарсы препараттар (НСҚҚ) жатады. Осы нефропатия түрі – "созылмалы анальгетикалық нефрит", ол түтікшелердің жоғалуы мен қажуы, интерстициалды фиброз және қабынумен сипатталатын созылмалы қабынушылық өзгеріс (BRS Pathology, 2nd ed.). Атап айтқанда, анальгетик фенацетинді ұзақ қолдану бүйрек папилларының некрозына (некротизациялық папиллит) байланысты.
Диабет
Диабетикалық нефропатия – гломерулалардың капиллярларының ангиопатиясынан туындайтын прогрессивті бүйрек ауруы. Ол нефротикалық синдроммен және гломерулалардың кең тараған қатысуымен сипатталады. Бұл ауру, нашар басқарылатын қант диабетімен тығыз байланысты және көптеген дамыған елдерде диализді қажет етудің басты себебі болып табылады. Диабеттің ұсақ қан тамырларының асқынуы ретінде жіктеледі.
Аутосомалық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы
1990 жылы Габоу аутосомалық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы және осы аурудың генетикалық екендігі туралы айтады. Олар былай деп жалғастырады: "Автосомалық доминантты поликистоздық бүйрек ауруы (АДПКБ) – ең көп кездесетін генетикалық ауру, және ол жарты миллион америкалыққа әсер етеді. Клиникалық белгілері кем дегенде екі түрлі гендік мутациядан туындауы мүмкін. АДПКБ-ны тудыратын бір ген 16-шы хромосоманың қысқа жағында табылды". Сол мақалада миллиондаған америкалықтың осы ауруға шалдыққаны және оның өте кең таралғаны да айтылған.
COVID-19-ның таралуы
COVID-19 бүйрек ауруларымен байланысты. COVID-19 салдарынан ауруханаға түскен науқастардың арасында жедел бүйрек жетіспеушілігінің шамамен 28%-ы, ал бүйрек алмастыру терапиясының қажеттілігі 9%-ды құрайды деп есептеледі.
Диета
Жануар ақуызын, жануар майын және холестериннің көп мөлшерде қабылдануы микроальбуминурия қаупін арттыруы мүмкін, ол бүйрек функциясының нашарлау белгісі. Ал жалпы алғанда, жемістер, көкөністер және толық дәнді азықтарға бай, бірақ ет және тәтті тағамдарға азырақ диета бүйрек функциясының нашарлауына қарсы қорғаныш болып табылуы мүмкін. Бұл жануар ақуыздары, жануар майы және холестериннің, сондай-ақ тәтті тағамдардың қышқылды ортаны көбірек тудыратынымен, ал жемістер, көкөністер, бұршақ және толық дәнді азықтардың сілтілі ортаны көбірек тудыратынымен байланысты болуы мүмкін.
IgA nefropatiyası
IgA нефропатиясы – бүкіл әлемде ең көп кездесетін гломерулонефрит. Алғашқы IgA нефропатиясы гломерулаға IgA антиденесінің шоғырлануымен сипатталады. Классикалық көрінісі (жағдайлардың 40-50% -ында) – эпизодтық айқын гематурия, ол әдетте жоғарғы тыныс жолдарының белгілі бір емес инфекциясынан кейін бір-екі күн ішінде басталады (сондықтан синфарингиттік), ал стрептококктан кейінгі гломерулонефритке қарағанда бастапқы инфекциядан кейін біраз уақыттан (апталар) соң пайда болады. Сирек жағдайларда асқазан-ішек немесе зәр жолы инфекциясы да себеп болуы мүмкін. Бұл инфекциялардың барлығының ортақ ерекшелігі – шырышты қабықтың қорғаныс механизмдерінің белсендірілуі және, демек, IgA антиденелерінің өндірілуі.
Иодиндi контраст құралы
Иодиндi контраст құралымен (ICM) туындаған бүйрек ауруы контрастты индукцияланған нефропатия (CIN) немесе контрастты индукцияланған жедел бүйрек зақымдануы (AKI) деп аталады. Қазіргі уақытта оның түпкі себептері белгісіз. Бірақ, апоптозды туындату сияқты бірнеше факторлар рөл атқаратынын көрсететін дәлелдер бар.
Литий
Литий, екіполярлы және шизоаффективті бұзылыстарды емдеу үшін кеңінен қолданылатын дәрі, нефрогенді диабетсизді тудыруы мүмкін; оны ұзақ мерзімді қолдану бүйрек ауруына (нефропатияға) алып келуі мүмкін.
Люпус
Қымбат емдерге қарамастан, қайталап немесе емге бағынбаған бүйрек қабынуы (лупус нефрит) бар адамдарда ауруға шалдығу мен өлім-жітімнің маңызды себебі болып қалады.
Ксантин оксидазасының жетіспеушілігі
Бүйрек ауруының тағы бір мүмкін себебі – пурин ыдырау жолындағы ксантин оксидазасының функциясының төмендеуі. Ксантин оксидазасы гипоксантинді ксантинге, ал ксантинді зәр қышқылына айналдырады. Ксантин суда нашар еритіндігі сондықтан, ксантин мөлшерінің артуы кристалдардың (бүйрек тастарына алып келуі мүмкін) пайда болуына және бүйрек зақымдануына себеп болады. Алопуринол сияқты ксантин оксидазасының ингибиторлары нефропатияны тудыруы мүмкін.
Бүйректің поликистоз ауруы
Нефропатияның тағы бір мүмкін себебі – бүйректерде сұйықтыққа толы кисталар немесе қуыстардың пайда болуы. Осы кисталар қартайған сайын үлкейіп, бүйрек жеткіліксіздігіне алып келеді. Кисталар бауыр, ми және жұмыртқалықтар сияқты басқа да органдарда да пайда болуы мүмкін. Поликистоздық бүйрек ауруы – PKD1, PKD2 және PKHD1 гендеріндегі мутациялар нәтижесінде туындайтын генетикалық ауру. АҚШ-та бұл ауруға шамамен жарты миллион адам шалдыққан. Поликистоздық бүйректер инфекциялар мен қатерлі ісіктерге осал.
Химиотерапиялық препараттардың токсикологиялық әсері
Нефропатия кейбір қатерлі ісіктерді емдеу үшін қолданылатын терапиялармен байланысты болуы мүмкін. Қатерлі ісікпен ауыратын науқастарда бүйрек ауруының ең көп кездесетін түрі – жедел бүйрек зақымдануы (ЖБЗ), ол көбінесе химиотерапиядан кейін болатын құсу мен диарея салдарынан организмдегі судың жетіспеуінен немесе кейде химиотерапиялық препараттардың бүйрекке зиянды әсерінен туындайды. Химиятерапиядан кейін, әдетте қатерлі ісік жасушаларының ыдырауынан болатын бүйрек жетіспеушілігі – онконефрологияның ерекшелігі. Цисплатин сияқты бірнеше химиотерапиялық препараттар жедел және созылмалы бүйрек зақымдануымен байланысты. Жаңа препараттар, мысалы, тамырлық эндотелиялық өсу факторына қарсы (анти-VEGF) препараттары да ұқсас зақымданулармен, сондай-ақ протеинуриямен, гипертониямен және тромбоздық микроангиопатиямен байланысты.
Диагностика
Күдікті бүйрек ауруын анықтау үшін стандартты диагностикалық тексеруге медициналық тарихты алу, денелік тексеру, зәр сынағы және бүйрек ультрадыбыстық зерттеуі (бүйрек ультрадыбысты зерттеуі) кіреді. Ультрадыбыстық зерттеу бүйрек ауруын диагностикалау және емдеуде маңызды рөл атқарады.
Емдеу
Бүйрек ауруларын емдеу әдістері симптомдарды басқаруға, аурудың прогрессиясын бақылауға, сондай-ақ адамда болатын басқа да ауруларды емдеуге бағытталған. 2008 жылы АҚШ-та 16 500 адамға бүйрек трансплантациясы қажет болды. Бүйрек трансплантациясы күту тізіміне ену үшін науқас алдымен дәрігерден жолдама алуы керек, содан кейін донорлық аурухананы таңдап, оған хабарласуы тиіс. Донорлық аурухана таңдалғаннан кейін, науқас трансплантация алуға жарамды екенін анықтау үшін тексеруден өтуі керек. Бүйрек трансплантациясы үшін науқастың донордың қан тобы мен адам лейкоциттеріне қарсы антигендері сәйкес келуі қажет. Сондай-ақ, донордың бүйрегінен алынған антиденелерге ешқандай реакция болмауы керек.
Болжам
Бүйрек ауруы тиімді түрде бақыланбаса, қаулы дағды салдарларға алып келуі мүмкін. Әдетте, бүйрек ауруының прогрессиясы жеңіл түрден ауыр түрге қарай дамиды. Кейбір бүйрек аурулары бүйрек жеткіліксіздігіне ұшыратуы мүмкін.