Кіріспе
Ұзақ мерзімді стратегия – мемлекеттің өзінің мүдделерін ілгерілету үшін қолданатын стратегиясы. Бас стратегия немесе жоғары стратегия – мемлекеттің ұзақ мерзімді ұлттық мүдделерді ілгерілету және орындау үшін құралдарды (әскери және әскери емес) қалай пайдалану стратегиясы. Бас стратегияның мәселелеріне әдетте әскери доктринаны, күштік құрылым мен одақтарды, сондай-ақ экономикалық қатынастарды, дипломатиялық тәртіпті және ресурстарды алу немесе жұмылдыру әдістерін таңдау кіреді. Стратегиядан өзгеше, бас стратегия әскери құралдардан (дипломатиялық және экономикалық құралдар сияқты) гөрі көбірек нәрсені қамтиды; табысты тек әскери жеңіске теңемейді, сонымен қатар бейбіт мақсаттар мен гүлденуді көздейді; және мақсаттар мен мүдделерді қысқа мерзімде емес, ұзақ мерзімде қарастырады. Сыртқы саясаттан өзгеше, бас стратегия саясаттың әскери салдарына назар аударады; саясаттың шығындары мен пайдасын, сондай-ақ қабілеттердің шектерін қарастырады; басымдықтарды белгілейді; және амбициялар мен тілектер жиынтығынан гөрі нақты жоспарды құрастырады. Елдің саяси басшылығы, әдетте, ең жоғары әскери шенеуніктердің пікірін ескере отырып, бас стратегияны басқарады. Мемлекеттің бас стратегиясын әзірлеу көп жылдарға, тіпті бірнеше буынға созылуы мүмкін. Бас стратегия туралы көптеген зерттеулер АҚШ-қа бағытталған, ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан бері басымдыққа, «терең қатысуға» және/немесе либералды гегемонияға бағытталған бас стратегияны ұстанады, бұл АҚШ-тың әскери үстемдігін сақтауын, одақтастардың кең желісін (НАТО, екіжақты одақтар және АҚШ-тың шетелдегі әскери базалары) қолдауын және басқа мемлекеттерді АҚШ құрған халықаралық институттарға (ХВҚ, ДСҰ/ГАТТ және Әлемдік банк сияқты) интеграциялауын білдіреді. Бұл стратегияны сынға алатындар, оның ішінде жағалаудағы теңгерімділік, таңдамалы қатысу, ұстамдылық және оқшаулануды жақтаушылар, кері шегінуді ұсынады. Дэниел Ассама және Шаою Юань тек қана ірі державалар ғана бас стратегияға ие бола алады деген кең таралған пікірге қарсы шығады. Олар Руанда сияқты кіші мемлекеттердің де сыртқы сын-қатерлер мен мүмкіндіктерге жауап ретінде ұлттық ресурстарды пайдалана алатынын және пайдаланатынын анықтады, бұл бас стратегияның белгісі. Бұл тәсіл елдің тарихи естелігімен шартталған және Руанданың ерекше жағдайына бейімделген әскери, экономикалық және дипломатиялық құралдардың күрделі өзара әрекеттесуін қамтиды.
Grand strategy or high strategy is a state's strategy of how means (military and nonmilitary) can be used to advance and achieve national interests in the long term. Issues of grand strategy typically include the choice of military doctrine, force structure and alliances, as well as economic relations, diplomatic behavior, and methods to extract or mobilize resources. In contrast to strategy, grand strategy encompasses more than military means (such as diplomatic and economic means); does not equate success with purely military victory but also the pursuit of peacetime goals and prosperity; and considers goals and interests in the long term rather than short term. In contrast to foreign policy, grand strategy emphasizes the military implications of policy; considers costs benefits of policies, as well as limits on capabilities; establishes priorities; and sets out a practical plan rather than a set of ambitions and wishes. A country's political leadership typically directs grand strategy with input from the most senior military officials. Development of a nation's grand strategy may extend across many years or even multiple generations. Much scholarship on grand strategy focuses on the United States, which has since the end of World War II had a grand strategy oriented around primacy, "deep engagement", and/or liberal hegemony, which entail that the United States maintains military predominance; maintains an extensive network of allies (exemplified by NATO, bilateral alliances and foreign US military bases); and integrates other states into US designed international institutions (such as the IMF, WTO/GATT and World Bank). Critics of this grand strategy, which includes proponents for offshore balancing, selective engagement, restraint, and isolationism, argue for pulling back. Daniel Assamah and Shaoyu Yuan, challenge the prevailing notion that only great powers are capable of having grand strategies. They found that smaller states like Rwanda can, and do, deploy national resources in response to external challenges and opportunities, which is a hallmark of grand strategy. This approach is influenced by the country's historical memory and involves a complex interplay of military, economic, and diplomatic tools tailored to the specific context of Rwanda.
Тарих
Көне заманда грек тіліндегі "стратегия" сөзі әскербасының дағдыларын білдіретін. VI ғасырда Византиялықтар "стратегия" (генералдың отанын қорғау және жауды жеңу жолдары) мен "тактика" (әскерлерді ұйымдастыру ғылымы) арасын ажыратты. Византия императоры Лев VI өзінің "Тактика" еңбегінде осы екі терминді нақтырақ бөліп көрсетті. Француз революциясына дейін көптеген ойшылдар әскери ғылым туралы жазды, ал емес жоғары стратегия туралы. "Жоғары стратегия" термині алғаш рет 19 ғасырда Францияда пайда болды.
Рим империясы
Адриан дәуірінен бастап Рим императорлары империяның айналасында периметрлік қорғаныс сызығын құру арқылы "алдын алу қауіпсіздігі" деп аталатын әскери стратегияны қолданды. Легиондар зор бекіністерде орналастырылды. Бұл "бекіністер" империяның периметрі бойымен орналасқан, көбінесе нақты қабырғалармен бірге (мысалы, Адриан қабырғасы). Осы периметрлік қорғаныстың бұзылмайтынына сенімді болғандықтан, императорлар орталық резервтік әскерді ұстамады. Римдік жолдар жүйесі сарбаздарға бір шекарадан екіншісіне (қоршау кезінде күшейту үшін) салыстырмалы түрде оңай көшуге мүмкіндік берді. Бұл жолдар Римге өз жауына қарағанда логистикалық артықшылықты да қамтамасыз етті, себебі азық-түлік, сарбаздар сияқты оңай Римдік жол жүйесі арқылы тасымалданатын. Осылайша, егер легиондар әскери шеберліктерімен немесе басым күштерімен шайқаста жеңіске жете алмаса, олар жаугершілерден жай ғана асып түсуге болатын, өйткені тарихшы Э.А. Томпсон жазғандай, олар "миллиондаған бидай қаптарын есепке алмады". Император Константин ақшаны үнемдеу және қалалардағы бай азаматтарды қорғау мақсатында легиондарды шекарадан біріктірілген, жылжымалы әскерге көшірді. Дегенмен, кейбір ежелгі деректерге сәйкес, бұл стратегия Рим империясына зиян келтірді, өйткені шекаралық қорғанысын әлсіретіп, сыртқы әскерлердің шабуылына жағдай жасады. Сонымен қатар, Рим әскері кеткеннен кейін, Рим шекарасына жақын тұратын халықтар қорғаныс үшін варварларға жүгіне бастады. Бұл пікір Евнапийдің еңбектерінде пайда болды деп есептеледі. V ғасырдың тарихшысы Зосим былай деді: "Константин шекарадағы әскердің көп бөлігін, көмекші күштерге мұқтаж емес қалаларға көшіріп, шекарадағы қауіпсіздікті жойды. Осылайша ол варварлардың шабуылына ұшыраған халықты көмексіз қалдырды және тыныш қалаларды әскери қиындықтармен ауыртты, нәтижесінде бірнешеуі тастап кете берді. Одан әрі, ол өзін көңіл көтерулермен және сәнділіктермен қуантқан сарбаздарды жұмсартты. Ашығынан айтқанда, ол қазіргі қираған жағдайдың алғашқы тұқымын өзі отырғызды". Зосимнің бұл айыптамасын көптеген қазіргі тарихшылар Константиннің төртінші ғасырындағы жағдайды шамадан тыс және дұрыс емес бағалау деп санайды. Мысалы, Б.Х. Уормингтон Зосимнің мәлімдемесін "[бір] әдемі қарапайымдау" деп атап, "шекаралық аймақтардың әшкереленуі туралы айыптама ең жақсы жағдайда анахронистік және, мүмкін, Зосимнің Константинге деген ықыласының көрінісі; қалаларда тұратын сарбаздардың жемқорлығы әдебиетте жиі кездесетін жағдай еді" деп еске салады.
This charge by Zosimus is considered to be a gross exaggeration and inaccurate assessment of the situations in the fourth century under Constantine by many modern historians. B. H. Warmington, for instance, argues that the statement by Zosimus is "[an] oversimplification," reminding us that "the charge of exposure of the frontier regions is at best anachronistic and probably reflects Zosimus' prejudices against Constantine; the corruption of the soldiers who lived in the cities was a literary commonplace."
Екінші дүниежүзілік соғыс
Қазіргі заманғы стратегияның мысалы – Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың Германияны жеңуге басымдық беруі. 1941 жылы Перл-Харборға жасалған шабуылдан кейін АҚШ соғысқа тартылғаннан соң жасалған ортақ келісім бойынша қабылданған бұл шешім, Германияның Остің ең күшті мүшесі болғаны және Ұлыбритания мен Кеңес Одағының қауіпсіздігіне тікелей қауіп төндіргені себепті, дұрыс болды. Керісінше, Жапонияның жаулап алулары көп назар тартқанмен, олар көбінесе жоспарлаушылар мен саясаткерлер үшін маңыздырақ емес деп есептелген отар аймақтарында жүзеге асты. Сондықтан, Тынық мұхитындағы одақтастардың әскери стратегиясы театр командирлеріне бөлген қаражаттың шектеулі болуымен анықталды.
Қырғи қабақ соғыс
АҚШ және Ұлыбритания Суық соғыс кезіндегі үлкен стратегияларының бір бөлігі ретінде қоршау саясатын қолданды.
АҚШ-та
Америка Құрама Штаттарындағы ұлы стратегия туралы пікір-талқылар елдің құрылғаннан бері үлкен өзгерістерге ұшырады. Бірінші ғасырында ұлт континенттік кеңею стратегиясынан, еуропалық қақтығыстардан оқшауланудан және Батыс жарты шарындағы еуропалық империяларға қарсы тұрудан бастап, 1890 жылдары империяны иелену туралы кең пікірталасқа көшті (бұл Испания-Америка соғысы кезінде Филиппин мен Кубаны басып алумен аяқталды), одан кейін әлемдік соғыстар маңында тез арада жағалаулық тепе-теңдік, либералдық интернационализм және оқшаулану арасында ауысымдар жасалды. Суық соғыс кезінде терең, құрлықтағы қатысу стратегияларының қолданылуы артты (оның ішінде бірқатар тұрақты одақтар құру, басқа мемлекеттердің ішкі саясатына айтарлықтай араласу және Вьетнамдағы ірі бүлікке қарсы соғыс кірді). Суық соғыс аяқталғаннан кейін бастапқы стратегиялық пікір-талқылар 2003 жылы Иракқа басып кірумен аяқталған басымдық стратегиясына бірікті. Осы соғыстың салдары, экономикалық төмендеу, мемлекеттік қарыздың өсуі және саяси дағдарыстың күшеюі стратегиялық пікір-талқыларды қайта жаңғыртты, ол басымдық және ұстау сияқты екі негізгі бағытқа негізделген. Танымал саясаттанушылар Стивен Уолт пен Джон Миршаймер де «жағалаулық тепе-теңдік» стратегиясын ұсынды.
Жаңа оқшаулану
Халықаралық саясатты қорғаныс реализмі тұрғысынан қарастыратын авторлар, «жаңа оқшауланушылдық» деп атап, АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігін сақтау үшін халықаралық саясатқа белсенді қатысуын тоқтатуы керек екенін жазады. Олардың пікірінше, АҚШ-тың өз отанына тікелей қауіп жоқ болғандықтан, шетелдегі оқиғаларға араласу қажеттігі де жоқ. Ядролық қаруларға ерекше мән беріп, авторлар ядролық қарудың құрылымына келтіретін зиян мен АҚШ-тың жауап беру мүмкіндігінің АҚШ-тың саяси тәуелсіздігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ететінін, ал Ұлыбритания, Франция, Қытай және Ресей сияқты елдерге мұндай қарулардың таралуы Еуразиядағы кез келген басымдық күштің пайда болуына кедерес ететінін айтады. «Бұл оқшауланушылық пен бір жақтылықтың арасындағы орташа бағытты ұстанады, бір жағынан, әлемдік полицейдің белсенді араласушы рөлінен, екінші жағынан». Әлемдік бейбітшілік пен халықаралық ынтымақтастықтың маңыздылығын ескеретін бұл көзқарас, демократиялық басқарудың дамуы мен халықаралық институттардың қолданылуы қауіпсіздік дилеммасын жеңіп, мемлекеттер арасындағы қақтығыстарды болдырмайды деп үміттенеді. Позен мен Росс: «Мен «геоэкономикалық басымдық» деп атағым келетін бір аргумент инвесторларға ең көп қауіпсіздік пен сенімділік беретіндіктен, әскери гегемон жеке капиталды тартады деп болжайды. Екінші аргументке сәйкес, әскери үстемдіктің пайдасы геосаяси басымдықтан туындайды: егемен мемлекеттер әскери супердержаваның қауіпсіздік қорғауының астында өмір сүргендіктен, экономикалық шығындарды субсидиялауға көмектесу үшін өз еркімен ресурстарды беруге дайын. Үшінші аргумент мемлекеттердің әскери күштің біртекті таралуы жағдайында әлемдік қоғамдық игіліктерден пайда көруі ықтимал екенін, жаһандық экономикалық өсімді жеделдетіп, қауіпсіздік шиеленісін азайтатынын көрсетеді. Бұл қоғамдық игіліктер гегемонға да, басқа да актерлерге одан да көп пайда әкеледі». «Ол жауларын өлтіргендей жылдам жасайды, одақтастарды өз қорғанысына төлеуге ынталандырады және күшті мемлекеттерді Вашингтонның жоспарларына қарсы бірігіп, қарсы тұруға көндіреді, бұл сыртқы саясатын жүзеге асырудың құнын одан әрі арттырады». Айкенберри, Брукс және Вулфорт қазіргі АҚШ-тың стратегиясы салдарынан тепе-теңдікке алып келеді деп сенбейді. Бұрынғы гегемондардан айырмашылығы, АҚШ географиялық тұрғыдан оқшауланған және оны теңестіруге мүдделі үлкен державалардың қарсыластары жоқ. Авторлардың пікірінше, бұл АҚШ мұхиттар арқылы қашық жерде орналасқан үлкен державалар үшін кем қауіпті екенін білдіреді. Сонымен қатар, кез келген бәсекелес АҚШ-тың әскери күшіне теңесуде қиындыққа тап болар еді. «АҚШ әскери жағынан сан және сапа бойынша оқшау алда емес, сонымен қатар қауіпсіздік кепілдемелері одақтастарға АҚШ-тың әлеуетті қарсыластарына әскери технологияны беруіне жол бермеу үшін ықпал етеді. АҚШ қорғаныс өнеркәсібінің жоғары деңгейінде басымдыққа ие болғандықтан, ол одақтастардың негізгі әскери технологияларды бәсекелестеріне бермеу туралы келісімін қорғаныс нарығына қол жеткізумен алмастыра алады». Карпентердің пікірінше, «жарық шамдағыш» моделіне сүйену зихияндық қаталдыққа немесе қазіргі жағдайға баламаларды талқылауға тырысуға байланысты. Таңдаулы қатысу – бұл басымдық пен оқшауланушылықтың арасындағы стратегия және өсіп келе жатқан көпполярлық және АҚШ-тың қаржылық осалдығын ескеретін болса, оған назар аудару керек. «Әскери араласуға келгенде, таңдаулылық – бұл тек мүмкіндік емес. Бұл стратегиялық төлем қабілетін сақтағысы келетін ірі держава үшін маңызды шарт. Әйтпесе, шамадан тыс кеңейту мен ұлттық шаршау қаупі арта түседі». Америка Позеннің «өте жақсы» стратегиялық жағдайын пайдаланады: «[АҚШ] бай, басқа үлкен державалардан алыс және қуатты ядролық қорғаныспен қорғалған. Басқа үлкен державалар қазіргі уақытта АҚШ-тан әлсіз, бір-біріне жақын және АҚШ сияқты өздерін қорғау үшін бірдей қысымға тап болады». Стратегиялық ұстамдылықты жақтаушылар, реалистік дәстүрге сәйкес, мемлекеттердің өзімшілдікке бейім екенін және осыған сәйкес өз мүдделерін қорғайтынын және агрессорларға қарсы тепе-теңдікке ұмтылатынын айтады; алайда, мүмкіндік болғанда, мемлекеттер «тегін жүріп» немесе «арзан жүріп», теңгерімнің құнын көтеру үшін басқа мемлекеттерге жүктеме жұмсайды. Ұстамдылықты жақтаушылар ядролық қарудың қорқыту күшін де атап көрсетеді, ол үлкен державалар арасындағы қақтығыстардың тәуекелдерін күрт арттырады, агрессияны ынталандырмай, сақтықты тудырады. Ұстамдылықты жақтаушылар ұлтшылдықты күшті күш деп санайды, ол мемлекеттерді сыртқы жаулап алуға одан да қарсылық танытады, осылайша халықаралық жүйені тұрақтандырады. Ұстамдылықты жақтаушылар, прус стратегиясы Карл фон Клаузевиц сияқты ойшылдарға сүйене отырып, әскери күштің дөңгелек, қымбат және болжамсыз құрал екенін және осыған сәйкес оны тек сирек, нақты мақсаттар үшін қолдану керек екенін айтады. Ұстамдылық оқшауланушылықтан өзгеше: оқшауланушылар сауда мен иммиграцияны шектеуді жақтайды және сыртқы оқиғалардың АҚШ ішінде аз әсер етеді деп сендіреді. Бұрын айтқандай, оны кейде араласпаушылықпен шатастырады. Алайда, ұстамдылық экономикалық серпінді ұлттық күштің маңызды көзі деп санайды және осыған сәйкес салыстырмалы түрде ашық сауда жүйесін жақтауға бейім. Кейбір ұстамдылықты жақтаушылар осы сауда жүйесін күшті теңіз патрульдері арқылы қолдауды ұсынады; басқалары халықаралық экономиканың бұзылуларға төзімді екенін және сирек жағдайларды қоспағанда, әлемдік сауданың қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін күшті мемлекетке қажеттігі жоқ екенін ұсынады.
Шетелдегі теңгерімдеу
Шетелдегі теңгерімде АҚШ шетелдегі қауіпсіздік мәселелеріне маңызды араласудан аулақ болады, бірақ мемлекеттің шетелдегі теңгерімшілер әлемнің үш маңызды стратегиялық аймағы деп санайтын – Еуропа, Солтүстік-Шығыс Азия және Парсы шығанағы – аймақтарында гегемония құруға тырысқан мемлекеттерге қарсы тұрады. Бұл стратегия либералды гегемонияға қарағанда шетелдегі қатысуды күрт азайтуды жақтаса да, интервенцияның шектеуден гөрі көп жағдайларда қажет екенін көрсетеді. Шетелдегі теңгерімдеу мемлекеттік мінез-құлықтың шабуылдық реализм теорияларымен байланысты: ол жаулап алудың мемлекеттерге қуат алуға көмектесетініне сенімді, сондықтан ірі экономикасы, көп халқы немесе маңызды ресурстары бар аймақтардағы гегемон АҚШ ұлттық мүдделеріне глобальдық қауіп тудыруы мүмкін.