Тас шеңберлер – ежелгі мегалиттік құрылыстар. Еуропа, әсіресе Ұлыбритания, Ирландия және Бретаньде кездеседі. 3000 ж.б. дейін салынған. Stonehenge-те де бар.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Тірі тастар шеңбері – көне мегалиттік тас шеңберлер.
Ring of standing stonesancient megalithic stone circles
Тас шеңбері – тірі тастардан құралған шеңбер. Олардың көпшілігі Солтүстік-Батыс Еуропада, әсіресе Ұлыбритания, Ирландия және Бретаньде кездеседі, және көбінесе Кейінгі неолит және ерте қола дәуірінде салынған, көпшілігі б.з.д. 3000 жылға дейін сонау салынған. Ең белгілі мысалдарға Авеберидегі хендж ескерткішіндегілер, Роллрайт тастары және Стоунхендждегі тірі тастар шеңберінің элементтері жатады. Еуропаның басқа да аймақтарында сирек кездеседі. Кейін, темір дәуірінде, Оңтүстік Скандинавияда тас шеңберлер салынды. Тас шеңберлері әдетте тастардың пішіні мен мөлшері, радиусының ұзындығы және жергілікті аудандағы халық саны бойынша топтастырылады. Олардың мақсатын түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынылған, көбінесе олар салтанатты шараларға немесе ритуалдарға арналған орын ретінде қарастырылады, бірақ археологтар арасында олардың нақты қызметі туралы бір пікірге келуге әлі мүмкін болған жоқ. Олардың құрылысы көбінесе үлкен қоғамдық еңбекке талап етті, соның ішінде жоспарлау, тас карьерлерінен алу, тасымалдау, негіз қазу және соңғы құрылыс сияқты мамандандырылған жұмыстарды қамтыды.
A stone circle is a ring of standing stones. Most are found in Northwestern Europe – especially in Britain, Ireland, and Brittany – and typically date from the Late Neolithic and Early Bronze Age, with most being built from 3000 BC. The best known examples include those at the henge monument at Avebury, the Rollright Stones, and elements within the ring of standing stones at Stonehenge. Scattered examples exist from other parts of Europe. Later, during the Iron Age, stone circles were built in southern Scandinavia. Stone circles are usually grouped in terms of the shape and size of the stones, the span of their radius, and their population within the local area. Although many theories have been advanced to explain their use, usually related to providing a setting for ceremony or ritual, no consensus exists among archaeologists regarding their intended function. Their construction often involved considerable communal effort, including specialist tasks such as planning, quarrying, transportation, laying the foundation trenches, and final construction.
Күндер мен археология
Көбейіп келе жатқан дәлелдер мегалиттік құрылыстар б.з.д. 5000 жылы Францияның солтүстік-батысында басталып, одан кейін теңіз жолдары арқылы Еуропа мен Жерорта теңізі аймағына әдет-ғұрыптар мен техникалар тарағанын көрсетеді. Франциядағы Карнак тастары б.з.д. 4500 жылдары салынған деп есептеледі, және көптеген құрылымдар мегалиттік тас шеңберлерді қамтиды. Ұлыбританиядағы ең ерте тас шеңберлер орта неолит дәуірінде (шамамен б.з.д. 3700–2500) 3000–2500 жылдары тұрғызылған. Осы шамада Ұлыбританияның солтүстігіндегі жағалау және төмендік аймақтарда тас шеңберлер салына бастады. Көлдер аймағындағы Лэнгдейл балта өнеркәсібі, болжам бойынша, экономикалық қуатының арқасында шеңбер салудың маңызды алғашқы орталығы болған. Көптегендері тастарды тығыз орналастырған, ал кейбіреулері іргетасқа тік қойылған тастардың орнына, жерге берік орнатылған тастардан тұрғызылған. Жақындағы зерттеулер Ұлыбританиядағы ең көне екі тас шеңбердің (Оркнидегі Стэннес және Льюис аралындағы Калланш) күн мен айдың орналасуымен сәйкес келу үшін салынғанын көрсетті. Көптеген орындарда адамдар тұрған іздер табылмағандықтан, тас шеңберлер рәсімдер үшін салынған деп есептеуге болады. Кейде тас шеңберлер жерлеу орнымен немесе жерлеу камерасымен бірге табылады, бірақ археологиялық зерттеулердің жетіспеуіне байланысты осы ескерткіштердің көпшілігі мұндай байланысқа ие емес.
Growing evidence suggests that megalithic constructions began as early as 5000 BC in northwestern France and that the custom and techniques spread via sea routes throughout Europe and the Mediterranean region from there. The Carnac Stones in France are estimated to have been built around 4500 BC, and many of the formations include megalithic stone circles. The earliest stone circles in Britain were erected 3000–2500 BC, during the Middle Neolithic (c. 3700–2500 BC). Around that time, stone circles began to be built in the coastal and lowland areas towards the north of the United Kingdom. The Langdale axe industry in the Lake District may have been an important early centre for circle building, perhaps because of its economic power. Many had closely set stones, perhaps similar to the earth banks of henges. Others were constructed from boulders placed stably on the ground rather than standing stones held erect by a foundation trench. Recent research shows that the two oldest stone circles in Britain (Stenness on Orkney and Callanish on the Isle of Lewis) were constructed to align with solar and lunar positions. Most sites do not contain evidence of human dwelling, suggesting that stone circles were constructed for ceremonies. Sometimes, a stone circle is found in association with a burial pit or burial chamber, but most of these monuments have no such known association because of a lack of archaeological investigation.
Жататын және осьтік тас шеңбері
Жатақтап тұрған тас шеңберлер – бір жағына жатқызылған бір үлкен тасты қамтитын нұсқасы. Тастар көбінесе биіктігі бойынша реттелген, ең биіктері – порталдар, ал шеңбердің әр жағында биіктіктер біртіндеп төмендеп, ең төменгісі – жатақтап тұрған тасқа дейін жетеді. Осы тип Британ аралдарының барлығында және Бретаньде кездеседі, Шотландияда 71 мысалы, ал Ирландияның оңтүстік-батысында кем дегенде 20 мысалы бар. Ирландияда оларды көбінесе осьтік тас шеңберлер деп атайды, олардың ішінде Росскарбериге жақын Корк округіндегі Дромбег тас шеңбері де бар. Шотландиялық жатақтап тұрған шеңберлердің екі жағында тік тұрған екі ең үлкен тас болады. Олар "фланкерлер" деп аталады. Тастардың биіктігі әдетте төмендейтіндей етіп реттелген, ал ең төменгі тастар биік фланкерлерге қарама-қарсы орналасқан. Шеңберде көбінесе сақина тәрізді оба және кремациядан қалған қалдықтар кездеседі. Ирландиялық осьтік тас шеңберлері Корк және Керри округтерінде табылған. Олардың екі жағында да биік тіреу тастары жоқ. Оның орнына, шеңбердің жатақтап тұрған тасқа қарама-қарсы жағында екі биік тас орналасқан. Олар шеңберге кіретін жолды құрайтындықтан "порталдар" деп аталады. Көбінесе порталдар шеңбердің ортасына емес, бір-біріне қарайтын жазық беттерімен бұрылған.
Recumbent stone circles are a variation containing a single large stone placed on its side. The stones are often ordered by height, with the tallest being the portals, with gradually reducing heights around each side of the circle, down to the recumbent stone, which is the lowest. This type is found throughout the British Isles and Brittany, with 71 examples in Scotland and at least 20 in south west Ireland. In the latter nation they are generally called axial stone circles, including Drombeg stone circle near Rosscarbery, County Cork. Scottish recumbent circles are usually flanked by the two largest of the standing stones immediately on either side. These are known as 'flankers'. The stones are commonly graded in height with the lowest stones being diametrically opposite to the tall flankers. The circle commonly contains a ring cairn and cremation remains. Irish axial stone circles are found in Cork and Kerry counties. These do not have tall flanking stones on either side of the recumbent stone. Instead, there are two tall stones at the side of the circle opposite the recumbent stone. These are known as 'portals', as they form an entrance into the circle. Often the portals are turned so that their flat sides face each other, rather than facing the centre of the circle.
Концентрикалық тас шеңбер
Концентрлік тас шеңбер – бір-бірінің ішіне орналастырылған екі немесе одан көп тас шеңберлерден тұратын дөңгелек немесе сопақ пішінді тарихи ескерткіштің бір түрі. Олар неолиттің соңғы кезеңдерінен ерте қола дәуірінің аяғына дейін пайдаланылған және Англия мен Шотландияда кездеседі. Көптеген мысалдардың ортасынан қалың тас төселген едендер табылған. Кейбір жерлердегі байланысты ерекшеліктерге орталық төбелер, сыртқы тұрған тастар және тастар орнатылған жолдар немесе дөңгелек қоршаулар кіреді. Басқа жағдайда, бұл тастан қайта салынған бұрынғы ағаш шеңберлердің көшірмелері болуы мүмкін, әсіресе Уэссекстегі мысалдарда. Олардың жерлеу мақсатында қолданылғаны мүмкін деп есептеледі, бұл туралы Обри Берл айтқан. Ол Камбриядағы мұндай жерлерді кейбір камералы қабірлерді қоршап тұрған қоршаулармен салыстырды. Барлық қазылған концентрлік тас шеңберлерде жерлеулер табылған: денелер толыққандай жерленген де, өртеу арқылы да сақталған. Күлдер ыдыстардың ішінде немесе тікелей жерге қойылған.
A concentric stone circle is a type of prehistoric monument consisting of a circular or oval arrangement of two or more stone circles set within one another. They were in use from the late Neolithic to the end of the early Bronze Age and are found in England and Scotland. Cobble pavements have been found in the centre of many examples. Connected features at some sites include central mounds, outlying standing stones, and avenues or circular banks on which the stones are set. Alternatively, they may be replicas of earlier timber circles rebuilt in stone, especially the examples in Wessex. A funerary purpose is thought to be likely, especially by Aubrey Burl. He thought that such sites in Cumbria are analogous to the kerbs that surround some chamber tombs. Burials have been found at all excavated concentric stone circles: both inhumations and cremations. The burnt remains have been found either within an urn or placed directly in the earth.
Тарату
Мегалитикалық ескерткіштер Еуропаның Атлантикалық аймағында және Британ аралдарында ерекше көптеп табылады.
Megalithic monuments are found in especially great number on the European Atlantic fringe and in the British Isles.
Ұлыбритания мен Ирландия
Ұлыбритания мен Ирландияда шамамен 1300 тас шеңбер бар. Сарапшылар Ұлыбританиядағы мегалиттердің құрылысының дербес дамығаны ма, әлде континенттік Еуропадан әкелінгендігі туралы келіспейді. 2019 жылы Еуропа және Британ аралдарындағы мегалиттік құрылымдарға жасалған жан-жақты радиокөміртек талдауы, құрылыс техникалары Францияның солтүстік-батысынан бастап теңіз жолдары арқылы басқа қауымдарға тарағанын көрсетті. Тас шеңберлер аралда кеңінен таралған болғанымен, Ирландияда екі негізгі шоғырлану орыны бар: Корк/Керри аймағы және Ольстердің орталық бөлігі. Ольстердегілер әдетте кішкентай тастардан тұрады, олардың биіктігі көбінесе 1 фут (0,3 метр) шамасында болады және көбінесе жоталы жерлерде және тас қатарлары бар жерлерде кездеседі. Корк-Керри тас шеңберлері көбінесе дұрыс емес пішінге ие, бірақ олардың осьтік тасының айналасында үлкен, бірақ азырақ және кеңірек араласқан ортостаттар орналасқан.
There are approximately 1300 stone circles in Britain and Ireland. Experts disagree on whether the construction of megaliths in Britain developed independently or was imported from mainland Europe. A 2019 comprehensive radiocarbon dating study of megalithic structures across Europe and the British Isles concluded that construction techniques were spread to other communities via sea routes, starting from north western France. Although stone circles are widely distributed across the island, Ireland has two main concentrations: in the Cork/Kerry area and in mid Ulster. The latter typically consist of a greater number of small stones, usually 1' (0.3 metres) high, and are often found in upland areas and on sites that also contain a stone alignment. The Cork–Kerry stone circles tend to be more irregular in shape with larger but fewer and more widely spaced orthostats around the axial stone.
Еуропалық континент
Мысалдарды бүкіл континенттік Еуропадан, Қара теңізден Бретаньға дейін кездестіруге болады. Франциядағы орналасқан жерлерге Бретаньдегі (Er Lannic аралында екі және Карнакта тағы екеуі), Францияның оңтүстігінде, Севенде, Пиренейлерде және Альп тауларындағылары (мысалы, Пети Сент-Бернард) жатады. Бір айрықша тас шеңбері Италия Альп тауларында орналасқан. 1579 жылға дейін Германиядағы ғалымдар Балленштедт маңындағы үлкен тік тас шеңберлерді сипаттаған. 2001 жылы Болгарияда, Қара теңізге жақын жерде тас шеңбер (Беглик Таш) табылды. Португалияның Алентежу аймағында бірнеше мысал бар, ең көнесі және толыққандысы – Эвораның аймақтық орталығының жанындағы және оның муниципалитеті шегіндегі Альмендерс Кромлех. Көптеген басқаларының қалдықтары тек орталық антадан (Алентежуда осылай аталады) тұрады. Олар кейде құрбандық тақтасы ретінде, бірақ көбінесе орталық жерлеу құрылымы ретінде қолданылған, бастапқыда эрозия мен адам әрекетінен сирек сақталған мегалиттермен қоршалған. Бұл шеңберлер Баск елінде harrespil деп те аталады, ондағы ауыл тұрғындары оларды mairu baratz немесе jentil baratz деп атайды, яғни "мәжүси бақ (құрым)" деген мағынаны білдіреді. Олар христиандық дәуірге дейінгі мифологиялық алыптарға сілтеме жасайды. Ешбір мысал жақсы сақталған күйде жеткен жоқ, бірақ Алентежу сияқты Баск елі де осындай көптеген құрылымдардың эрозияға ұшыраған және вандализмге ұшыраған мысалдарымен толы.
Examples can be found throughout Continental Europe, from the Black Sea to Brittany. Locations in France include several in Brittany (two on the island of Er Lannic and two more suggested at Carnac), several in the south of France on the Causse de Blandas in the Cevennes, in the Pyrenees, and in the Alps (e. g. the Petit Saint Bernard). One notable stone circle is in the Italian Alps. As early as 1579, scholars in Germany described large erect stone circles near Ballenstedt. In 2001, a stone circle (Beglik Tash) was discovered in Bulgaria near the Black Sea. There are several examples in the Alentejo region of Portugal, the oldest and most complete being the Almendres Cromlech near the regional capital of Évora and within its municipality. Remains of many others consist only of the central anta (as they are known in the Alentejo). This sometimes appears to have been used as an altar but more often as a central burial structure, originally surrounded by megaliths that show only sparsely survived erosion and human activities. These circles are also known as harrespil in the Basque country, where villagers call them mairu baratz or jentil baratz, meaning "pagan garden (cemetery)". They refer to mythological giants of the pre Christian era. No example has survived in a good state of preservation, but, like the Alentejo, the Basque Country is dotted with eroded and vandalized examples of many such structures.
Африка
Африка мүйісінің барлық аймақтарында ежелгі тас шеңберлер кездеседі. Сомалидің солтүстік-шығысындағы Боокода мұндай ескі құрылыстардың көптеген түрлері сақталған. Бұл жердегі кішкентай тас шеңберлер екі жабық платформалы ескерткішті қоршап тұрады, олар бірімен-бірі жалғасқан. Осы тас шеңберлер көрлермен байланысты екеніне сенімді. Эфиопия мен Эритреяның жоталарындағы Эмба Дерхода екі түрлі мегалиттік шеңберлер табылды. Бірінші түрі – жеке тас шеңберлерден тұрады, ал екінші түрі – үлкенірек шеңбердің ішінде орналасқан кіші шеңберден құралған (яғни, қос тас шеңберлер). Континенттің батыс жағында Сенегамбия тас шеңберлерін кездестіруге болады. Жеке топтардың жасалу мерзімі 700 жылдан 1350 жылға дейін саналады.
Ancient stone circles are found throughout the Horn of Africa. Booco in northeastern Somalia contains a number of such old structures. Small stone circles here surround two enclosed platform monuments, which are set together. The circles of stone are believed to mark associated graves. At Emba Derho in the Ethiopian and Eritrean highlands, two kinds of megalithic circles are found. The first type consists of single stone circles, whereas the second type comprises an inner circle enclosed within a larger circle (i. e. double stone circles). On the western side of the continent, the Senegambian stone circles can be found. The individual groups are dated from 700 A. D. to 1350 A. D.
Азия
Таяу Шығыста, әлемдегі ең ежелгі тас шеңберлер Атлит Ямда (шамамен б.з.б. 8000 ж.) табылды. Бұл жер қазір Леванттың Жерорта теңізі жағалауында су астында қалған. Басқа да осындай орындар Үндістан мен Жапонияда кездеседі. Толық ақпаратты тиісті Wikipedia санатынан қараңыз.
In the Near East, possibly the oldest stone circles in the world were found at Atlit Yam (about 8000 BC). The locality is now submerged near the Levantine Mediterranean coast. Other locations include India or Japan. See more in the relevant Wikipedia category