Кіріспе

Васи́лий Семёнович Гро́ссман (Васи́лий Семёнович Гро́ссман; 12 желтоқсан (29 қараша, Юлиан күнтізбесі) 1905 – 14 қыркүйек 1964) – кеңестік жазушы және журналист. Украинадағы еврей отбасында дүниеге келген Гроссман, сол кезде Ресей империясының құрамында болған, Мәскеу мемлекеттік университетінде химиялық инженер мамандығын бітірді. Оқу кезіндегі еңбекқорлығы үшін «Вася химик» деп аталды. Бітірген соң Донецк бассейніндегі Сталино (қазіргі Донецк) қаласында жұмыс істеді. 1930 жылдары ол кәсібін өзгертіп, кәсіби жазушы болып жұмыс істеуге кірісіп, бірнеше повестьтер мен роман жариялады. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Гроссман Қызыл Армияның «Красная звезда» газетіне соғыс тілшісі болып жұмысқа алынды. Ол Мәскеу, Сталинград, Курск және Берлин шайқастары туралы куәгерліктер жазды. Гроссманның Треблинка ашылғаннан кейін нацистік жойқын лагері туралы жазған баяндамалары, нацистік өлім лагері туралы журналистердің алғашқы есептерінің бірі болды. Соғыстан кейін Гроссманның мемлекеттік репрессияға ұшырауының ауқымы туралы пікірталас бар. Ол ешқашан тұтқындалмаған, бірақ оның екі маңызды әдеби туындысы («Өмір мен тағдыр» және «Alles fließt (Grossman)») Никита Хрущевтің үкіметі тарапынан кеңестікке қарсы көзқарастары үшін цензураланды. Гроссман 1964 жылы асқазан рагынан қайтыс болған кезде бұл кітаптар жарық көрмеген. Жасырын түрінде көшірмелер Андрей Сахаров пен Владимир Воинович сияқты диссиденттер желісі арқылы Кеңес Одағынан шығарылып, 1980 жылы Батыста алғаш рет жарияланды, ал 1988 жылы Кеңес Одағында жарық көрді.

Ерте өмір және мансап

Иосиф Соломонович Гроссман Украинаның Бердичев қаласында, Ресей империясының еврей отбасында дүниеге келді, бірақ дәстүрлі еврей білімін алмады. Оның әкесі Семен Осипович Гроссман химиялық инженер, ал анасы Екатерина Савельевна француз тілінің мұғалімі болған. 1910 жылдан 1912 жылға дейін ата-анасы ажырасқаннан кейін анасымен бірге Женевада тұрды. Оның алғашқы әңгімелерінің бірі – "Бердичев қаласында" (В городе Бердичеве) Максим Горький мен Михаил Булгаковтың ыстық ықыласын тудырып, қолдау тапты. 1967 жылы режиссер Александр Аскольдов түсірген, КГБ-ның тыйым салған және 1990 жылдың қазан айында ғана көрсетілген "Коммисар" фильмі осы төрт беттік әңгімеге негізделген. 1930 жылдардың ортасында Гроссман жұмысынан кетіп, өзін толығымен жазу ісіне берді. 1936 жылға дейін ол екі әңгімелер жинағы мен "Глюкауф" романын жариялады, ал 1937 жылы беделді Жазушылар одағына қабылданды. Оның "Степан Колчугин" романы (1937-40 жылдары жарық көрді) Сталин сыйлығына ұсынылды, бірақ Сталин өзі оны, көрінеу, меншевиктерге деген симпатиясы үшін тізімнен шығарды. Гроссманның алғашқы некесі 1933 жылы аяқталды, ал 1935 жылдың жазында ол досы, жазушы Борис Губердің әйелі Ольга Михайловна Губермен роман бастады. Гроссман мен Ольга 1935 жылдың қазан айында бірге тұрып, 1936 жылдың мамыр айында Ольга мен Борис Губер ажырасқаннан кейін бірнеше күн өткен соң неке қиды. 1937 жылы Ұлы тазалау кезінде Борис Губер тұтқындалды, ал кейін Ольга бұрынғы күйеуін "халық жауы" деп айыптамағаны үшін тұтқындалды. Гроссман Борис Губердің Ольгадан туған екі ұлының ресми қамқоршысы ретінде тез тіркелді, осылайша оларды жетімдер үйіне жіберуден сақтап қалды. Содан кейін ол НКВД басшысы Николай Ежовқа хат жазып, Ольганың қазір Губердің емес, өзінің әйелі екенін және ол күйеуінен көп бұрын ажырасқанын, сондықтан оның жауапкершілік тартуы тиіс емес екенін мәлімдеді. Гроссманның досы Семен Липкин: "1937 жылы тек өте батыл адам ғана мемлекеттің бас атқарушысына осындай хат жазуға батылар еді" деді. Күтпегендей, Ольга Губер босатылды.

Соғыс репортері

1941 жылы нацистік Германия Кеңес Одағына шабуыл жасаған кезде Гроссманның анасы Бердичив қаласында жаулап келген неміс әскерімен тұтқындалды және эвакуацияланбаған 20 000 – 30 000 евреймен бірге қаза болды. Гроссман әскери қызметтен босатылғанмен, өз еркімен майданға барып, онда 1000-нан астам күн өткізді. Ол танымал Қызыл Армия газеті «Красная звезда» (Қызыл Жұлдыз) тілшісі болды. Соғыс кезінде Мәскеу шайқасы, Сталинград шайқасы, Курск шайқасы және Берлин шайқасы сияқты маңызды оқиғаларды жариялады. Соғыс тілшілігімен қатар, оның «Халық өлмейді» (Народ бессмертен) сияқты романдары газеттерде жарық көрді және ол соғыс батыры ретінде танылды. 1950 жылы жазылған «Сталинград» романы кейін «За правое дело» деп аталды, ол қамал кезіндегі оқиғаларға негізделген. Гроссманның саяси тәуекелге толы ерте жазбаларынан алынған материалдар қосылған жаңа ағылшын тіліне аудармасы 2019 жылы түпнұсқа атауымен, «Сталинград» деген атпен жарияланды. 2019 жылдың желтоқсан айында бұл кітап BBC Radio 4 арнасының «Апталық кітап» бағдарламасында «Сталинград: Романның тағдыры» атты серияның тақырыбы болды. Гроссман нацистердің Германия басып алған Украина мен Польшадағы этникалық тазалауын, сондай-ақ Қызыл Армияның нацистік Треблинка және Майданек концлагерлерін азат етуін сипаттады. Ол 1943 жылдан бастап Холокост деп белгілі болған оқиғалардың алғашқы куәгерліктерін жинады. Оның 1944 жылы жазылған «Треблинка тозағы» мақаласы Нюрнберг процесінде айыпталушыларға қарсы дәлел ретінде таратылды.

Треблинка тозақтары

Гросман Треблинкадан қашып келген бұрынғы Sonderkommando тұтқындарымен сұхбаттасып, олардың кім екенін жасыра отырып, қолжазбасын жазды. Ол бұрын жарияланған материалдарға қол жеткізді. Гросман Треблинка операциясын бірінші жақта баяндады. Треблинка жойқын лагерінің қабылдау аймағында қызмет еткен СС офицері Йозеф Хиртрейтер туралы Гросман былай деп жазды: Гросман мақаласында Треблинкада 3 миллион адам өлтірілгенін айтты, бұл қазіргі таңда кеңінен қабылданған 750 000 – 880 000 көрсеткіштен ең жоғары баға; мұның себебі Гросманның бір күніне лагерге келген пойыздың санын есептегенде жіберген қателігі болды.

Кеңес үкіметімен қақтығыс

Гросман Холокост қылмыстарын құжаттауға арналған еврей антифашистік комитетінің жобасы – «Қара кітапты» құрастыруға қатысты. Соғыстан кейінгі Кеңес мемлекетінің «Қара кітапты» басып тастауы оны терең сезімге бөледі, ол Кеңес үкіметін өзінің адал қолдауына күмән келтіре бастады. Бірінші кезекте цензура мәтінге өзгерістер енгізуді бұйырды, бұл зұлымдықтардың еврейге қарсы сипатын жасыру және нацистермен полиция ретінде жұмыс істеген украиндардың рөлін азайту мақсатында жасалды. Содан кейін, 1948 жылы кітаптың кеңестік басылымы мүлдем тоқтатылды. Семен Липкин жазды: Гросман сонымен қатар Голодомор трагедиясына әкелген шаруаларды ұжымдастыру мен саяси қуғын-сүргінді сынады. Ол былай деп жазды: «Астық жинау туралы декрет Украина, Дон және Кубань шаруаларын аштықтан өлтіруді, тіпті олардың кішкентай балаларымен бірге өлтіруді талап етті». Мемлекеттік қуғын-сүргіннің салдарынан Гросманның соғыстан кейінгі туындыларының көпшілігі оның өмірінде жарық көрмеді. Ол өзінің басты туындысы – «Өмір мен тағдыр» (Жизнь и судьба, 1959) романын баспаға ұсынғаннан кейін, КГБ оның пәтеріне шабуыл жасады. Қолжазбалар, көшірмелер, жазба кітаптары, тіпті терілмелер мен машина таспалары тәркіленді. Көптеген адамдар, соның ішінде Гросманның аудармашысы Роберт Чандлер (мысалы, оның «Өмір мен тағдыр» кітабына жазған кіріспесінде айтқандай) Политбюро идеология басшысы Михаил Суслов Гроссманға оның кітабы екі-үш жүз жыл бойы жарияланбайтынын айтты. Алайда, Чандлер мен Юрий Бит-Юнан «Василий Гроссман: мифтер мен қарсы мифтер» еңбегінде Гросман мен Сусловтың кездесуі туралы жазбаларды зерттеулері бұл ақпараттың дұрыс еместігін көрсетті, ал сол мақаланың 2-ескертпесінде Чандлер бұл мәлімдемесі үшін өкініш білдірді. Гросман Никита Хрущевке былай деп жазды: «Менің өмірімді арнаған кітабым тұтқындалғанда, менің физикалық бостандығымның қандай мәні бар? Мен одан бас тартпаймын, мен кітабыма бостандық сұраймын». Дегенмен, «Өмір мен тағдыр» және оның соңғы ірі романы «Барлық нәрсе ағып жатыр» (Все течет, 1961) Кеңес билігіне қауіпті деп есептелді және жарияланбады. Гросман 1964 жылы қайтыс болды, оның ең үлкен еңбегінің көпшілікке жететініне сенімді болмады.

Өлім

Гросман 1964 жылдың 14 қыркүйегінде асқазан қатерлі ісігінен қайтыс болды. Ол Мәскеу қаласының шетіндегі Троекуровское бейіште жерленді.