Кіріспе
Жер-әуе зымыран жүйесі
Seacat – британдық қысқа қашықтықтағы жер-әуе зымыран жүйесі. Ол барлық өлшемдегі соғыс кемелерінде кең таралған 40 мм-лік Бофорс зеңбірегін алмастыру мақсатында жасалған. Бұл әлемдегі алғашқы операциялық кемелік жақын қорғаныс зымыран жүйесі болды және Бофорс зеңбірек орналасқан кемеге ең аз өзгерістер енгізіп, (бастапқыда) қолданыстағы атыс басқару жүйелерін пайдалана отырып, алмастыруға мүмкіндік берді. Жүйенің жылдам қозғалмалы құрлықтағы нұсқасы Tigercat деп аталды. Алғашқы GWS.20 нұсқасы жылдам дамытылып, қолданысқа енгізілу қажеттілігіне сәйкес қолмен басқарылды. Одан кейін бірнеше түрлері пайда болды: GWS.21 түнгі уақытта және нашар ауа-райы жағдайында пайдалану үшін радармен басқару мүмкіндігін қосты, GWS.22 SACLOS автоматты бағыттау режимін қосты, ал соңғы GWS.24 толық автоматты режимде жұмыс істеді. Tigercat британдық қызметте Rapier зымыранымен алмастырылар алдында салыстырмалы түрде қысқа мерзім қызмет етті, ал Seacat Sea Wolf және жаңа технологиялық жақын қорғаныс қару жүйелерімен алмастырылғанша ұзақ қызмет етті. Seacat және Tigercat экспорт нарығында сәтті болды және олардың кейбіреулері бүгінге дейін қолданылып келеді.
Тарих
Seacat тарихы Белфаст қаласындағы Short Brothers компаниясының SX A5 эксперименттеріне дейін жетеді, онда Malkara танкіге қарсы зымыраны радиомен басқару арқылы қысқа қашықтықтағы жер-әуе зымыранына айналдыруға тырысты. Бұл өзгерістер "Жасыл жарық" прототипінің жасалуына әкелді.
Seacat төрт зымыралық орнатуға ие болған, бұл орнату Mark 5 Twin Bofors және STAAG типті орнатуларынан кішірек болды. Ол сондай-ақ жеңіл, күтімі оңай және пайдалануға өте ыңғайлы болды.
Нұсқалар
Бастапқыда барлық Seacat қондырғылары 4 оқты, баптауға болатын ұшырғышты қолданды, бірақ кейіннен 3 оқты ұшырғыш әзірленді. Екі ұшырғыш та қолмен қайта зарядталды және радио-командалық байланыс антеннасымен жабдықталған. Жүйені кемеге орнату үшін ұшырғышты орнату, зымыранды дайындау бөлмесін және тиісті басқару жүйесін қамтамасыз ету ғана қажет болды. Seacat британдық жабдық сатып алған және бүкіл әлемге экспортталған НАТО және Достастық елдерінің теңіз күштері қолданды. Ол сондай-ақ түрлі баламалы басқару жүйелерімен интеграцияланды, ең көп тарағаны – голландтық HSA жүйелері. Корольдік теңіз флоты қолданған төрт жүйе төменде сипатталған.
GWS-20
Бұл "Guided Weapon System 20" бастапқы жүйе болды, ол 40 мм-лік Bofors Mark V екі зеңбірек орнатылымын және оған байланысты атыс басқару жүйелерін алмастыру мақсатында жасалған. Бастапқы директор қарапайым тахиметриялық директорға (STD) негізделген және толығымен визуалды режимде жұмыс істеді. Мақсат визуалды түрде анықталды, ал ракета оператор джойстик арқылы командаларды енгізу арқылы радиобайланыс бойынша басқарылды. Ракетаның құйрық қанаттарындағы шағын жарықтар ракетаны анықтауға көмектесті. GWS 20 1961 жылы HMS Decoy эсминецінде сынақтан өтті, бірақ кейін алынып тасталды. Ол десанттық кемелерде, Type 12M (Rothesay класы) және Type 12I (Leander класы) фрегаттарында, Type 61 (Salisbury класы) әуе қорғанысы фрегаттары HMS Lincoln және HMS Salisbury, сондай-ақ 1970 жылдардың басында GWS22-ге жаңартылған HMS Kent және HMS London кемелерінде пайдаланылды. Бастапқыда барлық эсминецтер GWS20-ға ие болуы тиіс еді, сондықтан кемелер осыған сәйкес дайындалды. Бірақ, нәтижесінде, тек HMS Caprice 1966 жылғы жөндеу кезінде оны алды. GWS 20 Фолкленд соғысында Fearless класы және Rothesay фрегаттарында қолданылды, сонымен қатар GWS 22-ге жаңартылған кезде GWS 20 директорын сақтап қалған кемелерде де пайдаланылды.
GWS-21
GWS 21 - бұл 262 типті радары бар, модификацияланған Close Range Blind Fire аналогты өртке қарсы басқару директорымен (CRBFD) байланысты Seacat жүйесі. Ол қолмен радиолокациялық көмекпен (Dark Fire) нысананы табу және бағыттау режимдерін, сондай-ақ "көзбен қарау" визуалды режимдерін ұсынды. Ол 81-ші типті (Tribal класы) фрегатының, төрт AD модификациясының, алғашқы төрт County класы эсминцінің, HMNZS Otago және HMNZS Taranaki, сондай-ақ HMS Eagle авианосецісіндегі штаттағы зениттік қару ретінде қолданылды. Соңғы рет 1984 жылы Воспер Торникрофт компаниясымен қайта жөндеуден өткеннен кейін Индонезия теңіз күштеріне сатылған 81-ші типті "Тартар", "Ашанти" және "Гурха" кемелерінде пайдаланылды.
GWS-22
GWS 22 - бұл толық MRS 3 отты басқару директорымен және 904 типті радарымен байланысты Seacat жүйесі болды, сондай-ақ автоматты түрде нысананы анықтап, бағыттай алатын (Automatic, Command Line Of Sight - ACLOS) алғашқы Seacat еді. 1970-ші жылдарда қайта жабдықталған және модернизацияланған Leander, Rothesay және County класс эсминецтерінің көпшілігіне, сондай-ақ авианосецке орнатылды. Ол автоматты радармен басқарылатын (Blindfire), қолмен радармен басқарылатын, қолмен CCTV арқылы басқарылатын, немесе төтенше жағдайда "көзбен" басқарылатын режимдерде жұмыс істей алатын. Бұл жүйе Фолкленд аралдарындағы қақтығыста барлық класс кемелерде активті түрде қолданылды.
GWS-24
Корольдік теңіз күштерінің Seacat соңғы түрі, бұл итальяндық Alenia Orion RTN 10X отты басқару жүйесімен және 912 типті радармен жабдықталған және тек 21 типті фрегатқа орнатылды. Бұл түр Фолкленд аралдарындағы соғыста қолданылды.
Тайгеркэт
Seacat-тың жерде қолданылатын жылдам нұсқасы, үш орамды, тіркемеге орнатылған, Land Rover көлігімен сүйреліп жүретін ұшыру қондырғысы және өртті басқару жабдықтарын тасымалдайтын екінші тіркемесі бар. Tigercat 1967-1978 жылдар аралығында 48-ші эскадрилья RAF полкі тарапынан ғана қолданылды, содан кейін Rapier жүйесімен алмастырылды. Tigercat сонымен қатар Аргентина, Үндістан, Иран, Иордания, Оңтүстік Африка және Катар елдерімен де пайдаланылды.
Қалқалы
"Hellcat" – британдық Westland Wasp немесе Westland Wessex HU.5 тікұшақтарына жылдам шабуыл кемелері мен басқа да жоғары жылдамдықпен қозғалатын теңіз нысаналарына қарсы күрес қабілетін беру мақсатындағы ауадан-суға атуға арналған нұсқасы 1960 жылдардың соңында қарастырылған. Екі зымыран тікұшақтың екі жақтағы тіреуіштерге орнатылып, кабина төбесі арқылы оптикалық көздеу құрылғысымен басқарылатын болды. "Hellcat" сонымен қатар көтерілісшілдерге қарсы күрес (COIN) мақсаттары үшін де қарастырылды, әскерилендірілген Short Skyvan ұшағында төрт зымыран тасымалданды. Shorts компаниясы бірнеше жыл бойы оны ұсынғанына қарамастан, сатылмаған сияқты.
Теңіз тұқымдас аңдар
"Seacat Target" – Seacat-қа негізделген арнайы нысана құралы, кемелердің әуе қорғанысын жаттықтыру үшін теңіз бетімен ұшатын зымырандарды модельдеуге қолданылады. 1986 жылы пайдалануға енгізілген бұл құрал, зымыранның жарылғыш бөлігінің орнына арнайы нысана басын қосып, Seacat-тың бірінші және екінші сатыларын пайдаланады. Нысана зымыраны стандартты Seacat шақыру құрылғысынан атуға болады.
Қызмет
Алғашқы рет бұл жүйе 1962 жылғы ақпан айында "Бэттл" класты эсминецке толыққанды орнатылды. 1970 жылдары Seacat қолданыстан шықты, себебі ұшақтардың жылдамдығы артты және су бетімен ұшатын, дыбыс жылдамдығынан асып түсетін кемеге қарсы зымырандар енгізілді. Мұндай жағдайларда, қолмен басқарылатын, дыбыс астындағы Seacat тек тікелей соқтығысу кезінде және жеткілікті ескерту болған жағдайда ғана қолдануға жарамсыз болды. Seacat-тың бір түрі су бетіне жақын, жоғары жылдамдықпен ұшып келе жатқан нысаналарды жою үшін сынақтан өтті. Бұл түрінде радарлық биіктікөлшегіш пайдаланылды, ол зымыранды су бетінен белгілі бір биіктіктен төмен бағыттаудан сақтап, оператордың зымыранды суға жіберуіне кедері келтірді. Бұл түріне ешқашан тапсырыс берілген жоқ.
Фолклендтер қақтығысы
Ескіргеніне қарамастан, Фолкленд соғысы басталған кезде Seacat әлі де Корольдік теңіз-жаяу әскері флотында кеңінен қолданылып, көптеген кемелердің негізгі әуе шабуылына қарсы қорғанысы болды. Ол жақында енгізілген Sea Wolf зымыранынан гөрі сенімдірек болып шықты, бірақ HMS Ardent кемесінің зымыралық қондырғысы әуе шабуылы кезінде маңызды сәтте істен шықты. Соғыстан кейінгі алғашқы британдық есептерде Seacat сегіз ұшақты жойғаны айтылды, бірақ бұл мәлімдемелер тексеруден өтпеді және көптеген рет атылғанға қарамастан, ешбір ұшақтың құлауы тікелей Seacat-қа байланыстырылмады. Seacat үш аргентиналық A 4C Skyhawk ұшағын жоюға қатысқан болуы мүмкін, бірақ бұл ұшақтар Сан-Карлос әуе қорғанысының толық күшіне ұшыраған; сол құлауларға Армияның Rapier және Blowpipe зымырандары мен кемедегі 40 мм оқтар да қатысқан болуы мүмкін. 12 маусымда Seacat зымырасы кіріп келе жатқан Exocet зымырасына ұшырылды, жақын жерде болған жарылыс оны жолдан ауытқыған болуы мүмкін, бірақ одан қате жіберуге жеткіліксіз болды. Шабуыл кезінде эсминец ауыр зақымдар алды. Аргентина GADA 601 құрамында Tigercat-ты қолданды. Соғыстан кейін британдықтар жеті Tigercat зымыралық қондырғысын басып алды, олардың кейбіреулері бұрынғы RAF бөлімшелеріне тиесілі болған. Фолкленд соғысынан кейін Корольдік теңіз-жаяу әскері флоты әуе шабуылына қарсы қару-жарақты қайта қарастырып, жаңарту жұмыстарын жүргізді. Бұл Seacat-ты қызметтен алып тастауға және Goalkeeper CIWS, жаңа 20 мм және 30 мм әуе шабуылына қарсы пушкалар, сондай-ақ Sea Wolf зымырасын, тік іске қосылатын нұсқасын тасымалдайтын жаңа эскорт кемелері сияқты заманауи қару-жарақ жүйелерімен алмастыруға әкелді.
Швеция
GWS 21 зымырандары Rb 07 таңбасымен төрт швед эсминеціне орнатылды, әр кемеде үш Bofors L/70 зеңбірегін (Royal Navy-дің L/60 зеңбірегінен көбірек заманауи және ауыр нұсқа) бір ұшырғышпен алмастырды. 1950 жылдардың соңында құрылған Östergötland классының эсминецтері 1980 жылдардың басында қызметтен шығарылды.
Австралия
Seacat Австралия Корольдік Әскери-теңіз күшінің барлық алты эсминец эскортына орнатылды және 1990 жылдардың соңында осы кластағы соңғы кеме қызметтен шығарылған кезде пайдаланудан алынды. Соңғы нұсқасында отты басқару HSA M44 радарлық/оптикалық директорлармен қамтамасыз етілді. Нысананы синхролық кері байланыс орнатылған бинокль арқылы визуалды бақылауға негізделген қосымша оқ ату позициялары да қолжетімді болды. Бұл жүйені қызметтен шығару алдында тікелей атып көрген соңғы кеме болды; сонымен қатар, үш зымыранды іске қосу құрылғысында тізбектей атып, бір зымыран сүреу нысанасын өткізіп жіберді, ал екі зымыран сүреу нысанасына тиді – бұл осы жүйенің соңғы сынағы болды.