Кіріспе

Құс түрлері

Ұзын аяқты бүркіт (Buteo rufinus) – Еуразияның және Солтүстік Африканың көптеген аймақтарында кең таралған жыртқыш құс. Басқа бүркіттер сияқты, ол негізінен кеміргіштермен қоректенеді, мысалы, тышқандар, сораптар, құрлықаздар және егеуқұйрықтар, сондай-ақ бауырымен жорғалаушылар, құстар, жәндіктер мен өліктерді де жейді. Әртүрлі ортаға бейімделген ұзын аяқты бүркіттер таулар, жартастар және ағаштар сияқты әртүрлі беткейлерде ұялайды. Оның өсіп-өну биологиясы әдеттегі бүркіттерге тән. Аралық жастағы ересек құстар ақшыл ересектерге ұқсас, бірақ түсі біршама байрақ, үстіңгі жағы қараңғырақ және қызғылт, ал кеудесі сәл қараңғырақ және өрнекті. Руфты морф, аралықтан ерекшеленеді, жалпы алғанда ақшыл түсті және қараңғы бөліктерінде қоңыр руфты, ал басы ақшыл түсті. Кейбір руфты ересектердің құйрығы сұр түсті болып келеді, кейде астыңғы жағы қараңғыланады. Қара морф ересектердің түсі қара қоңырдан қараға дейін, мойнында ақшыл жолақтармен. Қара морфтардың құйрығы сұрдан қоңыр сұрға дейін, кеңінен қараңғы жолақты және жеті жұқа, нашар көрінетін жолақтары бар, бірақ көбінесе соңғы жолақтары жоқ. Жас, аралық және руфты морфтардың жасөспірімдері сәйкес ересектерге ұқсас, бірақ үстіңгі жағында, әсіресе үлкен және ортаңғы қауырсындарында, таза, ақшыл жиектері бар. Басы мен кеудесінде де жолақты, ал құйрығы ақшылдан сыртқа қарай сұр қоңырға дейін қараңғыланады, көкшіл қоңыр жолақтарымен. Қара морф жасөспірімдері сол морфтың ересектерінен қараңғырақ, кейде кеудесінде кішкентай ақшыл дақтар болады. Жас қара морфтың ұзын аяқты бүркітінің құйрығы ересектен өзгеше, әдетте қоңыр түсті, үш кең жолағы және сәл кеңірек қараңғы жолағы бар, бірақ қара морфтың жасөспірімдер құйрығы өте өзгермелі. Жас қауырсындары алғашқы көбейген кезде 2-3 жылға дейін сақталады. Ұшу кезінде ақшыл негізді қызғылт құйрығы алыстан толығымен ақ көрінеді және қараңғы артқы денесі мен қанаттарына қарсы ақшылдығымен көзге түседі. Негізгі және көптеген үлкен қауырсындары ересек ұзын аяқты бүркіттерде қара түсті, үлкен қауырсындары ақшыл түсті. Ересектердің қанаттарында қара сұр түсті, қанат ұштарында және артқы жиектерінде сыртқа қарай сәулеленетін қара жолақтары бар. Қанат астындағы қауырсындары әдетте ақшыл ересектерде ақшыл түсті, ал аралық ересектерде ақшыл бас пен кеудеден қараңғырақ, қоңыр дене мен қанат жамылғыларына, кеуде мен қанат сызықтарына қарағанда күшті контраст бар. Ұшатын руфты ересектер жоғарыда біркелкі көрінеді, түсі ақшылдан қоңырға дейін, қараңғы руфты қоңырға дейін өзгереді және руфты морфта құйрығы өте өзгермелі. Ұшу кезінде қара ересектерде мойнында ақшыл дақ болуы мүмкін немесе болмауы мүмкін. Қара морфты ұзын аяқты бүркіттердің қанаттарында негіздері ашық түсті, кейбір қараңғы емес түрлерінде қараңғы карпальді аймақтарға қарсы қоңыр қанат жамылғыларының сәл контрасты байқалады, ал екінші қанаттары сұрғылт түсті, бірақ құйрығы ашық, сұр және өзгермелі. Төменгі жағында қара морф ересектері қара денесі мен қанат астындағы қауырсындарына қарсы ақшыл қанаттарымен көзге түседі. Қанатының орташа ұзындығы шамамен, қанаттарының ұзындығы таулық бүркітіне тең, тіпті одан да ұзын болуы мүмкін. Ұзын аяқты бүркіттерде аналықтарына қарағанда жыныстық диморфизм байқалады, олар 15%-ға дейін үлкен және орташа есеппен 30%-ға дейін ауыр болуы мүмкін. Тірі үнділік ұзын аяқты бүркіттердің өлшемдері аталықтарының қанат хордасы, ал аналықтарының қанат хордасы. Елаттағы ересектердің өлшемдері орташа есеппен, шашы ұлғайған тырнақтың ұзындығы. Ұзын аяқты бүркіттер Африканың басқа да аймақтарында кездейсоқ кездеседі. Еуропада негізінен оңтүстік-шығыс аймағында ұялайды. Ұзын аяқты бүркіттердің ұялары Шығыс Венгрияда, Орталық және Шығыс Украинада, Оңтүстік Молдовада, Оңтүстік және Қиыр Шығыс Румынияда, Оңтүстік Сербияда және кеңінен Болгарияда, сондай-ақ Солтүстік Грецияда белгілі. Жақындағы байқаулар Италияның оңтүстік-шығысындағы Апулия аймағында аздаған популяция бар екенін көрсетеді. Сол сияқты, Испанияның оңтүстігінде де ұзын аяқты бүркіттердің саны артып келеді, ал 2009 жылы Гибралтарда алғаш рет ұя салынды. Оңтүстік Еуропадағы климаттың өзгеруі осы түр үшін қолайлырақ жағдай жасады, нәтижесінде Еуропаға кеңірек тарады. Еуропаның басқа да аймақтарында, Финляндия, Дания, Нидерланды, Франция, Польша, Чехия және Словакияда ұзын аяқты бүркіттердің кездейсоқ кездесулері тіркелген. Еуропадан тыс, Жерорта теңізінің шығысында немесе Кіші Азияда ұзын аяқты бүркіт – ең көп таралған және тұрақты мекендейтін жыртқыштардың бірі, Түркия, Кипр, Армения, Грузия және Әзербайжан аумақтарында кездеседі. Аймақ Саратов және Оренбургке дейін Солтүстік-Батыс Ресейге дейін жалғасады. Сирек жағдайларда, көбелектер Оман, Біріккен Араб Эмираттары, Йемен және Сауд Арабиясына дейін жетеді. Аймақ Орталық Азияның көп бөлігін қамтиды, негізінен Түрікменстанның (Каспий теңізінің жағалауында кеңінен), Өзбекстанның, Қазақстанның солтүстік бөлігін қоспағанда, Тәжікстанның, Қырғызстанның және Ауғанстанның солтүстік және орталық бөліктерінде мекендейді. Батыс Қытайда көбелектердің таралуы үздіксіз емес, бірақ Кашмир аймағында оқшауланған көбелектер тіркелген, бұл аймақ Пәкістан мен Үндістан арасында орналасқан. Көшіп бара жатқан кезде ұзын аяқты бүркіттер Арабия түбегі, Оңтүстік Ирак, Батыс Қытай және Солтүстік Африка сияқты кеңірек аймақтарда көрінеді, ал Еуропа, Ресей және Орталық Азияда көбейетіндер қысқа уақытқа көшіп кетеді. Көшіп бара жатқан ұзын аяқты бүркіттердің қыстау орындары Орталық Азияның төменгі бөлігіне және Үнді субконтинентіне дейін созылады, Оңтүстік Ауғанстан, Пәкістанның көп бөлігі және Үндістанның солтүстігі Непал, Бутан және Бангладеш арқылы. Сирек жағдайларда, олар Шри-Ланка, Солтүстік Бирма және Андаман аралдарына дейін көшіп барады. Жалпы алғанда, аз төбелі жазықтар ұя салу үшін қолайлы. Иранда жүргізілген зерттеуде ұзын аяқты бүркіттердің 41%-ы төмен өсімдікті жазықтарда, 29%-ы біршама биік өсімдікті жазықтарда, 12%-ы таулы аймақтарда және 18%-ы егістік жерлерде мекендеген. Ұзын аяқты бүркіттер негізінен жабайы жерлерде азықтанады, бірақ олар егістік жерлерге, жайылымдарға, ауыл шеттеріне және тіпті тығыз егілген аймақтарға да бейімделе алады. Израиль мен Батыс Жағалаудағы орманды аймақтардың өсуі басқа жыртқыштармен аралас конфликттерге әкелуі мүмкін.

Таксономия және жүйелеу

Ұзын аяқты бүркіт – Америкада пайда болған Buteoninae кіші тұқымдасының мүшесі. Бутео туысы, шамамен 30 түрі бар (күндізгі жыртқыштардың ең алуан түрлі туыстарының бірі), кіші тұқымдасының эволюциялық тарихында салыстырмалы түрде жақында Еуразия мен Африкаға тарады. Қазіргі кездегі ең жақын түр және бұрын бір түрдің өкілі және жоғары түрдің бөлігі деп есептелген – таулық бүркіт. Таулық бүркіт Тарбағатайдан солтүстік-батыс Моңғолияға дейін, оңтүстікке қарай Жунгарияға дейін Ұзын аяқты бүркіттердің ареалымен шектеседі. Қара құс тікелей туыс емес болса да, Ұзын аяқты бүркіттер мен қара құстар арасында Гибралтарда, сондай-ақ Ұлы Венгрия жазығында гибридтер кездеседі. Сонымен қатар, Сокотра және Кабо-Верде аралдарында мекендейтін, бұрын қарапайым бүркіттің бір бөлігі деп саналған, аз зерттелген бүркіттер Ұзын аяқты бүркітке жақын екені анықталды, тіпті олардың бір түрге жататындығы да мүмкін.

Тамақ биологиясы

Ұзын аяқты бүркіттер көбінесе жайбарақат деп сипатталғанымен, көптеген мәліметтерге сүйенсек, ол өте белсенді және күшті жыртқыш болып көрінеді. Ұзын аяқты бүркіттер орман немесе шөп өрттеріне құрт-құмырсқаларды аулау үшін барады, көбінесе басқа жыртқыштармен бірге осымен айналысады. Ұзын аяқты бүркіттерде өліктерді жеу жиі кездеседі, бұл туралы Румынияда иттердің (Canis lupus familiaris) өлекселері бойынша көптеген хабарламалар бар, бірақ өліктер көбеймейтін кезде ғана тұрақты түрде желінеді. Украинадағы батыс диеталық зерттеулердің бірінде 450 сүтқоректінің жемшөп қалдықтары табылды, жалпы жемшөп саны 565 (5,3% құстар, 8,3% бауырымен жорғалаушылар, 0,2% қосмекенділер және 6,5% қоңыздар). Мұндағы негізгі жем – қара құс (Microtus arvalis), орташа есеп бойынша 48,4% құрайды және биомассаның 12,59% құрайды, ал үлкен түлкі (Spalax microphthalmus) және Подольск түлкісі (Spalax zemni) екеуі де орташа есеп бойынша 22% құрайды және диетаның саны мен биомассасының 49,2% құрайды. Басқа маңызды жемшөптер – дақылды жер шарықшырақтары (Spermophilus suslicus), ал ірі сүтқоректілер – өте жас еуропалық қоян (Lepus europaeus) және ересек еуропалық хомяк (Cricetus cricetus). Ұлы Венгрия жазығындағы зерттеулер, Шығыс Еуропаның басқа жерлеріндегідей, ұзын аяқты бүркіттердің диетасында қарапайым құсқұйрықтар мен еуропалық хомяктардың маңыздылығын растайды. Грекияның солтүстік-шығысындағы ұзын аяқты бүркіттер еуропалық жер шарындағы бөрікшікке өте тәуелді екені анықталды, ол 268 жемшөптің 21,2% құрайды. Басқа көптеген жемшөптер анықталмаған, бірақ олардың ішінде Orthoptera (10,8%), Scolopendra түрлері (10,8%), жылан т.б. (8,2%), Lacerta т.б. (7,83%) және қарапайым құсқұйрықтар (7,46%) бар. Грузиядағы ұзын аяқты бүркіттер өте кішкентай сүтқоректілермен тіршілік ететіні анықталды. Мысалы, Квернаки жотасында 223 жемшөптің ішіндегі негізгі жемшөп түрі – әлеуметтік құсқұйрық (Microtus socialis) (27,35%) және үй тышқаны (Mus musculus) (7,17%), содан кейін әртүрлі анықталмаған кеміргіштер (диетаның 15% жуығы), Lacerta т.б. (7,17%) және кавказдық агам (Paralaudakia caucasia) (4,93%). Ниноцминданың биік жерлерінде 244 жемшөп тіркелді, олар негізінен анықталмаған ұсақ кеміргіштермен, әсіресе құсқұйрықтармен, сондай-ақ үлкен еуропалық су құсқұйрықтарымен (7,78%) және анықталған қарапайым құсқұйрықтармен (5,74%) қоректенеді. Грузияның екі зерттеу аймағында сүтқоректілер жалпы қалдықтардың 59% астамын құрайды, анықталмаған жәндіктер – 18,4% және 22,5% жемшөп санын, құстар – 6,3% және 13,5% диетаны, ал бауырымен жорғалаушылар – 16,2% және 4,52% диетаны құрайды. Арменияда олардың диетасы көбінесе кішкентай және орташа көлемді кесірткелерге негізделген, тіпті грек тасбақасының (Testudo graeca) қалдықтары да хабарланған. Израильдің Яһуда таулы аймағында ұзын аяқты бүркіттердің тамақтануын зерттеу жүргізілді. Мұндағы 32 ұядан алынған 1239 жалпы жемшөптің ішінде негізгі жемшөп – Шнайдердің шұжықтары (16,3%) және жұлдызды агамдар (14,6%), ал ескі зерттеуде 561 жемшөптің 19,6% – тау көгершіндері немесе жабайы көгершіндер (Columbus livia) болды. Жалпы, Яһуда тауларындағы ұзын аяқты бүркіттер жәндіктерді артық көреді, олар азық-түліктің 47,2% құрайды, ал құстар 32,2% құрайды, сүтқоректілерге қарағанда 18,3% құрайды, бұл аймақтың жартылай шөлді ортасында күтпеген жағдай емес. Иорданиядағы басым жемшөп – майлы құм тышқаны (Psammomys obsesus), содан кейін жұлдызды агам, жалпы алғанда Кипрдегі түрдің диетасынан айырмашылығы жоқ. Арабия түбегінде ұзын аяқты бүркіттер негізінен үлкен Uromastyx кесірткелерін жеген, сонымен қатар қоян, құс және өліктерді де жеген. Солтүстік Иранның Хар-Тұран ұлттық паркінде 34 қалдық негізінен белгісіз қояннан табылған, кейде құстар, торғайлар және Meriones және Gerbillus түрлері сияқты кішкентай сүтқоректілер қосылған. Иранның оңтүстік-батысында 100 жемшөп табылды, олар ауланған аңдардың қалдықтары, гранулдары мен бейнежазбалар арқылы табылды. Негізгі жемшөп – санына қарай 29,85% кавказдық бөренелер (Sciurus anomalus), биомассасына қарай 39,4% (ағымдағы орташа массасы), ал ересек агамдар, мысалы, жарқын жер агамдары (Trapelus agilis), үлкен масштабты агам (Laudakia nupta) (екісі де алынған кезде) және шағын масштабты агам (Paralaudakia microlepis), бұл үшеуі жиынтықта тамақтың 30,3% және жемшөп биомассасының 36,5% құрайды. Мұнда бірнеше жыландар, мысалы, тапты камшы жыландар (Hemorrhois ravergieri) жиі ұсталатын. Ресейдің Калмыкия аймағында жүргізілген зерттеуде ұзын аяқты көгершіндердің 100-ге жуық жемшөптері әртүрлі жемшөптерден тұратын және басқа аймақтарға қарағанда кішкентай сүтқоректілер мен кесірткелерге аз негізделгені анықталды. Бұл жемшөптердің ішіндегі ең көп кездесетін – анықталмаған торғайлар, диетаның 18% құрайды және биомассаның 4,7% құрайды, ал өте жас еуропалық қоян, орташа дене массасы есептелген, саны бойынша екінші орында (9%) және биомасса бойынша бірінші орында (21,8%) тұрады. Басқа маңызды жемшөптер – әлеуметтік құсқұйрықтар (9%), сондай-ақ орташа массасы есептелген қара қарғалар (Corvus frugilegus) (биомассаның 15,7% құрайды). Солтүстік-шығыс Қытайда диета жақсы зерттелген, бірақ шағын зерттеуде. 50 жемшөптің ішінде үлкен кеміргіштер (Rhombomys opimus) диетаның 48% құрайды, содан кейін Тартар құм жыланы (Eryx miliaris) (18%), кейп қояны (Lepus capensis) (6%), гойтерлік газель (Gazella subgutturosa) (6%) (ықтималы бар, бірақ әрине, ұяға өлік ретінде әкелмеген) және моңғол кескіш (Bucanetes mongolicus) (6%). Жалпы, сүтқоректілер диетаның 60% құрайды, бауырымен жорғалаушылар 22% және құстар 18% құрайды. Үнді субконтинентіндегі диета өте әртүрлі, көбінесе кішкентай сүтқоректілерден тұрады, диетаның 85% дейін құрайды, негізгі жемшөптер құрғақ аймақтарда Үнді шөл тышқаны (Meriones hurrianae), ал биік жерлерде құсқұйрықтар мен пикалар болып табылады. Кесірткелер, әсіресе Үнді тікенді құйрықты кесіртке (Saara hardwickii) және агамдар, сондай-ақ жыландар мен басқа да түрлі жемшөптер маңызды. Грекияның солтүстік-шығысында екі түр ұялардың маңында жиі қақтығыстарға қатысады, ұзын аяқты бүркіттер үшін агрессивті әрекеттердің ең үлкен пайызын құрайтын қара құс (10/47) құрайды. Таралу аймағында ұзын аяқты бүркіттер көбінесе ашық, күннөлді және жартылай шөлді ортада және көптеген басқа жыртқыштармен, үш түрге жуық кішкентай, әлсіз қаршығалардан бастап, шығыс императорлық бүркіттер (Aquila heliaca) және дала бүркіттері (Aquila nipalensis) сияқты ірі, күшті бүркіттермен кеңінен қоректенеді, сондай-ақ жиі сақарлы бүркіттермен (Falco cherrug) қоректенеді. Қазақстанда ұзын аяқты бүркіттер сақарлы бүркіттердің ұя салуы үшін ең маңызды ұя салушы екені анықталды, бүркіттер әдетте ескі немесе балама ұяларды пайдаланады. Ұялау ортасы көбінесе еуразиялық сұлуқұспен (Bubo bubo) сәйкес келеді және жемшөптері шамалы ұқсас, мысалы, Болгарияда олар тіпті бірдей тоғайларда ұялай алады, бірақ әлдеқайда ірі сұлуқұс түнгі өмір салтынан туындаған тікелей бәсекелестікке түсе алмайды. Басқа ірі жыртқыштар да ұзын аяқты бүркіттерді кейде аулайды. Олардың арасында шығыс императорлық бүркіттер, дала бүркіттері және Бонелли бүркіттері (Aquila fasciata) бар. Бірнеше жыртқыштар да әртүрлі уақыттарда ұзын аяқты бүркіттердің диетасында кездеседі, сонымен қатар, қара құсқа қарағанда, аз зерттелген ұзын аяқты бүркіттердің басқа түрлермен өзара өлтіруге бейімділігі зерттеулер санына қарамастан көбірек болуы мүмкін. Сүтқоректі жеңіштер де ұзын аяқты бүркіттердің кейде жемшөптері болып табылады, олардың арасында ең кішкентай мысықтар (Mustela nivalis) және мраморлы жоталар (Vormela peregusna), сондай-ақ, жас кезінде немесе өлік ретінде алынған қызыл түлкілер (Vulpes vulpes) және еуропалық жабайы қоян...