Кіріспе

Бруно Беттельхайм (1903 жылғы 28 тамыз – 1990 жылғы 13 наурыз) – австриялық-американдық бала психологі және жазушы. Ол өзінің академиялық және клиникалық мансабының көп бөлігін АҚШ-та өткізді. Аутизм туралы алғашқы жазғандардың бірі Беттельхаймнің жұмысы эмоционалдық бұзылыстары бар балаларды тәрбиелеуге, сондай-ақ Фрейдтік психологияға жалпы сипатта бағытталған. АҚШ-та ол кейін Чикаго университетінде профессорлық қызмет атқарды және бұзылған балаларға арналған Соня Шэнкман ортогендік мектебінің директоры болды, ал 1973 жылдан кейін Стэнфорд университетінде оқытты. 1960-1970 жылдары ол аутизм, балалар психиатриясы және психоанализ салаларында халықаралық деңгейде танымал болды. Бухенвальд лагерінде ол әлеуметтік психолог Эрнст Федернмен танысып, дос болды. Адольф Гитлердің туған күніне орай жарияланған (бұл 1939 жылғы 20 сәуірде сәл кейінірек болды) амнистия нәтижесінде Беттельхайм және жүздеген басқа тұтқындар босатылды. Беттельхайм кейінірек жазған шығармаларының кейбіреулерінде концлагерьдегі өмірінен алынған тәжірибелерді пайдаланды.

АҚШ-тағы өмірі мен мансабы

Беттельгейм 1939 жылдың соңында қашқын ретінде Нью-Йоркке кемемен келді, бұрын көшіп кеткен әйелі Джинаға қосылу үшін. Олар ажырасты, себебі ол олар бөлінісіп тұрған кезде басқа біреумен қарым-қатынасқа түскен. Ол көп ұзамай Чикагоға көшіп, 1944 жылы АҚШ азаматы болып, австриялық Гертруда ("Труди") Вайнфельдке үйленді, ол да Венадан эмигрант болған.

Психология

Рокфеллер қоры соғыс кезінде еуропалық ғалымдарды қайта орналастыруға көмектесетін жобаны демеушілік етті, олардың өтінімдерін американдық университеттерге таратты. Осы процестің нәтижесінде Ральф Тайлер 1939 жылдан 1941 жылға дейін Беттелхаймды Чикаго университетіндегі ғылыми көмекшісі ретінде жұмысқа алды. Ол Прогрессивті білім беру қауымдастығының қаржысымен жоғары мектептерде сурет өнерін қалай оқытатынын бағалауға көмектесті. Осы қаржы біткеннен кейін Беттелхайм 1942 жылдан 1944 жылға дейін Рокфорд колледжінде жұмыс тапты. 1943 жылы ол концентрациялық лагерьдегі өзінің тәжірибесі туралы «Экстремалды жағдайларда жеке және жаппай мінез-құлық» атты мақаласын жариялады, бұл мақала Дуайт Эйзенхауэр және басқалар тарапынан жоғары бағаланды. Ол веналық психоаналитик Ричард Стербаның оны талдағанын айтты, сондай-ақ бірнеше жазбаларында білім философиясы бойынша докторлық диссертация жазғанын мәлімдеді. Бірақ оның PhD дәрежесі өнер тарихы бойынша болған, ал психологиядан ол тек үш кіріспе курс қана оқыған. Ральф Тайлердің ұсынысымен Чикаго университеті Беттелхаймды психология профессоры және эмоциялық бұзылған балаларға арналған Соня Шенкман ортогендік мектебінің директоры етіп тағайындады. Ол бұл құбылысты «Ақылды жүрек» кітабында талқылады. Оның пікірінше, психотерапия адамдарды өзгерте алады және оларға тиісті күтім мен назар көрсетілсе, олар өз ортасына бейімделе алады. 1973 жылы зейнетке шыққаннан кейін ол әйелімен Калифорния штатындағы Портола-Вэллиге көшіп, жазуын жалғастырды және Стэнфорд университетінде сабақ берді. Оның әйелі 1984 жылы қайтыс болды.

Сиқырдың қолданылуы

Беттельгейм «Қолымдаудың пайдасы» (1976) еңбегінде ертегілерді Фрейдтік психология тұрғысынан талдады. Ол балалар үшін ертегілердің эмоционалды және символдық маңыздылығын, соның ішінде бұрын тым қараңғы деп есептелген дәстүрлі әңгімелерді, мысалы, Гримм ағайындылары жинаған және жариялаған әңгімелерді талқылады. Беттельгеймнің пікірінше, тасталып кететін, өлім, әйел сиқыршылар және жарақаттар сияқты қараңғылыққа толы дәстүрлі ертегілер балаларға өздерінің қорқыныштарымен алыс, символдық тұрғыда күресуге мүмкіндік берді. Егер олар осы ертегілерді өздерінің түсінігінде оқып, интерпретациялай алса, олар өмірдің мағынасы мен мақсатын жақсырақ сезінеді деп сенді. Беттельгейм балалардың осы әлеуметтік даму арқылы өткен әңгімелермен байланысуы олардың эмоционалдық өсуіне көмектеседі және оларды өз болашақтарына жақсы дайындайды деп ойлады. АҚШ-та Беттельгейм «Қолымдаудың пайдасы» үшін екі маңызды сыйлыққа ие болды: Ұлттық кітап сыншыларының сынға арналған сыйлығы және «Қазіргі заманғы ой-пікір» санатындағы Ұлттық кітап сыйлығы. Алайда, 1991 жылы Беттельгеймнің «Қолымдаудың пайдасы» еңбегіне қатысты плагиат айыбы қойылды, негізінен ол Джулиан Хершердің 1963 жылғы «Ертегілердің психиатриялық зерттеуі» (1974 жылғы қайта қарастырылған басылымы) кітабынан материалдарды көшіргені анықталды. 1990 жылы жесір қалған, денсаулығы нашарлаған және инсульт салдарынан ақыл-ой қабілеттері нашарлап, денесінің бір бөлігіне сал ауруы тиген ол өз өмірін өз қолымен аяқтады. Ол 1990 жылдың 13 наурызында Мэриленд штатында қайтыс болды.

Танымал мәдениетте

Беттельгейм – қоғамдық зиялы болды, оның жазбалары және соғыстан кейінгі психоанализге деген үлкен қызығушылықпен бірге, танымал БАҚ-та жиі пайда болуы да осымен қатар өркендеді. Мысалы, ол 70-ші жылдары «Дик Каветт Шоу» бағдарламасына аутизм және психоанализ теорияларын талқылау үшін бірнеше рет қатысты. Ричард Поллактың Беттельгейм туралы жазған өмірбаянында оның осындай танымал болуы оның әдепсіз әрекеттерін жасырғандығы айтылады. Беттельгейм 1983 жылы Вуди Алленнің «Zelig» атты мазмұндамалық фильмінде өз ролінде ойнады. 1987 жылы BBC Horizon телеарнасында оның өмірі туралы деректі фильм көрсетілді.

Дау-жанжалдар мен ғылыми алаяқтық туралы айыптаулар

Беттельгеймнің өмірі мен еңбектері оның қайтысынан бері күшейіп келе жатқан зерттеулерге түсті, әсіресе Ричард Поллактың (1997) жазған өмірбаянында.

Қате берілген сенімхаттар

Өмірінің көп бөлігін психология және психиатрия салаларында жұмыс істегеніне қарамастан, Беттелгеймнің осы салалардағы білім алу тарихы күңгірт. Көздер Беттелгеймнің PhD-і өнер тарихы немесе философия (эстетика) бойынша болғаны туралы келіспейді. Чикаго университетінде жұмысқа қабылданған кезде Ральф В. Тайлер оның екі докторлық дәрежесі болғанын болжады – біреуі өнер тарихы, екіншісі психология бойынша. Ол сондай-ақ Беттелгеймнің психоанализ жүргізуге лицензиясы бар деп жаңылысты, бірақ Беттелгейм мұндай сертификат алған емес. "The Independent" (Ұлыбритания) газетіндегі Саттонның кітабына жазылған шолуда Беттелгеймнің "психологиялық білімі жоқ" делінген, тіпті оның керісінше мәлімдемелерге қарамастан. "The New York Times" газетіндегі басқа бір рецензент Беттелгеймнің "ешқашан алмаған дәрежелерді ойлап тапқанын" айтты. 1997 жылы "Baltimore Sun" газетінде Поллак кітабына жазған шолуында, сол кездегі Johns Hopkins психиатрия және мінез-құлық ғылымдарының директоры Пол Р. МакХью: "Беттелгейм батылдығымен, энергиясымен және сәттілігімен американдықтардың Фрейд пен Ницшеге деген құрметін, әсіресе австриялық акцентпен айтылғанда пайдаланды" деді. Ол Беттелгеймнің әртүрлі көздерден, соның ішінде Дундестің 1967 жылғы "Сүкіршік қыз" туралы мақаласынан, бірақ ең бастысы Юлиус Э. Гейшердің 1963 жылғы "Ертегілердің психиатриялық зерттеуі" кітабынан (1974 жылғы қайта қарастырылған басылымы) көшіргенін айтты. Алайда, Беттелгейммен бірге жұмыс істеген және кейін Ортогендік мектептің директоры болған Жаклин Сандерс Дундестің мақаласын оқығанын, бірақ оның қорытындыларымен келіспегенін айтты: "Мен мұны плагиат деп санамаймын. Мақаланың ғылыми тұрғыдан жасалған жұмыс екенін айтуға болады, және оны ғылыми әдеп деп атау орынды. Бұл адамды мойындауға лайық еді, Беттелгейм мойындамады. Бірақ мен студентті мұндай әрекеті үшін сәтсіздікке ұшыратпаймын, және мұндай жағдайды білетін адам жоқ". 1990 жылдың қараша айында "Chicago Tribune" газетінде жарияланған мақалада: "Осы мақала үшін Ортогендік мектептің 19 түлегімен сұхбаттасқанда, кейбіреулері Беттелгеймге оның кезінде алған жарақаттары үшін 20 немесе 30 жыл өткен соң да ашулы. Басқалары мектепте болғандарының өте пайдалы болғанын айтады және оқуға мүмкіндік алғаны үшін ризашылық білдіреді. Барлығы Беттелгеймнің жас және осал пациенттерін жиі ұрғанын мойындайды". Кейін Ортогендік мектептің директоры болған Жаклин Сандерс Беттелгеймнің тым тез табысқа ие болғанын айтты. "Доктор Б. танымал бола бастағаннан кейін жағдайы нашарлады", - деді ол. "Ол балаларға тигізген әсерін түсінуге қабілетсіз болды". Мысалы, 1969-1970 жылдары мектеп кеңесшісі болған Дэвид Звердлинг "The Washington Post" газетіне 1990 жылдың қыркүйегінде жауап жазып, былай деді: "Мен жасөспірім баланың әйел кеңесшіге қарғыс айтқан кездесін көрдім. Осыны естіген доктор Беттелгейм баланы екі-үш рет шапалақтап, әйел адамға ешқашан осылай сөйлемеу керектігін айтты. Мен мектепте болған жылдарымда осыған ұқсас оқиғаны көргенім немесе естігенім жоқ. Бірақ жақында мектептердегі дене жазасына қарсы келісімге қол жеткізілді". Алайда Звердлинг: "Ол сондай-ақ, қандай да бір себептермен, кейде қатты ашуланатын адам еді", - деп атап өтті.

Еврейлер мен Холокост туралы пікірлер

Беттельгеймнің Холокост кезінде бастан кешкендері оның жеке және кәсіби өмірін жылдар бойы қалыптастырды. Оның алғашқы жарияланымы Дахау мен Бухенвальдтағы тәжірибесінен туындаған «Экстремалды жағдайлардағы жеке және жаппай мінез-құлық» болды. Кейінгі еңбектерінде эмоционалды түрде ауытқыған балалық шақты түрмеге немесе қамауға теңеді. Саттонның сөзінше, оның кәсіби қызметі қамауда болғанда адам табиғаты туралы алған сабақтарын іске асыруға бағытталған. Беттельгейм Ханна Арендтің «Иерусалимдегі Эйхман» кітабының белгілі бір жақтаушысы болды және «The New Republic» басылымында оған жағымды пікір жазды. Бұл пікірге жауап ретінде жазушы Гарри Голден Беттельгейм мен Арендтің екеуі де «негізінен еврейлік құбылыс – өзін жек көруден» зардап шеккенін мәлімдеп хат жолдады. Кейін Беттельгейм Холокост кезінде қаза тапқан еврейлер туралы сынды пікірлер білдірді. Ол еврейлердің «сойылатын қойлар сияқты» болды деген мифті таратуы және Анна Франк пен оның отбасын қару ұстамағаны, қашпағаны немесе жасырынуда тиімді болмағаны үшін өз өлімдеріне кінәлі деп айыптағаны үшін сыналды. Миклос Нийшлидің естеліктеріне жазған кіріспесінде Беттельгейм Франк туралы айта келіп: «Жағдайды түсінген әркім отбасымен жасырынудың ең қиын екенін білді; отбасымен жасырыну СС-тің анықтауына мүмкіндік береді. Франктар голландтық отбасылармен жақсы байланысқа ие болғандықтан, әрқайсысы басқа отбасымен жеке-жеке жасырынып, оңай жасырынуға болатын еді. Бірақ олар мұны жоспарламады, олардың басты мақсаты – бұрынғыдай отбасылық өмірді сақтап қалу болды».

Беттельхаймның сын пікірлері (жұмыстар мен адам)

Ангрес, Рональд: "Бруно Беттельхайм шынымен кім еді?", жеке эссе, Комментарий, 90, (4), 1990 жылғы қазан: 26–30. Бернштейн, Ричард: "Зорлық-зомбылыққа қатысты айыптаулар доктор Бруно Беттельхаймнің мұрасын құрғатты", The New York Times, 4 қараша 1990 жыл: "Апталық шолу" бөлімі. Дундес, Алан: "Бруно Беттельхаймнің сиқырлы ертегілерді пайдалануы және ғылымға қатысты жасаған қателіктері". "Америкалық фольклор журналы", 104 том, № 411. (Қыс, 1991): 74–83. Экштейн, Рудольф (1994): "Менің досым Бруно (1903–1990). Мен оны қалай есімде сақтаймын". Кауфхолд, Роланд (ред.) (1994): Бруно Беттельхаймға жақындасу. Майнц (Grünewald), 87–94 беттер. Эллиот, Стивен: Мен болған нәрсе емес: Бруно Беттельхаймнің ортогендік мектебінде өткен он үш жыл, St. Martin's Press, 2003. Федерн, Эрнст (1994): "Бруно Беттельхайм және концентрациялық лагерьде тірі қалу". Кауфхолд, Роланд (ред.) (1999): Эрнст Федерн: Террор психологиясы бойынша зерттеулер. Гиссен (Psychosozial Verlag): 105–108. Фишер, Дэвид Джеймс: Психоаналитикалық мәдени сын және адам жаны. Бруно Беттельхайм туралы эсселер (құрастырушы: Роланд Кауфхолд), Гиссен (Psychosozial Verlag). Фишер, Дэвид Джеймс: Беттельхайм: Өмір және өлім, Заманауи психоаналитикалық зерттеулер, Амстердам, Нью-Йорк: Brill/Rodopi, 2008. Фраттароли, Элио: "Бруно Беттельхаймнің психоаналитикалық ой-пікірге әкелген жасырын үлесі", Psychoanalytic Review, 81:379–409, 1994. Хайсиг, Джеймс В.: "Бруно Беттельхайм және ертегілер", Балалар әдебиеті, 6, 1977: 93–115. Кауфхолд, Роланд (ред.): Психоаналитикалық педагогиканың негізін қалаушылары: Бруно Беттельхайм, Рудольф Экштейн, Эрнст Федерн және Зигфрид Бернфельд, psychosozial № 53 (1/1993). Кауфхолд, Роланд (ред.): Бруно Беттельхаймға жақындасу. Майнц, 1994 (Grünewald). Кауфхолд, Роланд (1999): "Гуру туралы жалған аңыз?" "Шпигель" журналы және оның Бруно Беттельхайм – "жаман еврей" туралы ертегісі, Behindertenpädagogik, 38 жыл, № 2/1999, 160–187 беттер. Кауфхолд, Роланд: Беттельхайм, Экштейн, Федерн: Психоаналитикалық педагогикалық қозғалысқа серпін берген тұлғалар. Гиссен, 2001 (Psychosozial Verlag). Кауфхолд, Роланд/Лёффельхольц, Майкл (ред.) (2003): "'Олар осылай өмір сүре алмайды' – Бруно Беттельхайм (1903–1990)". Саяси психология журналы, 1, 3/2003. Лайонс, Том В. (1983), Пеликан және одан кейін: Эмоционалдық бұзылу туралы роман, Ричмонд, Вирджиния: Prescott, Durrell and Company. Бұл автордың шамамен он екі жыл Ортогендік мектепте өмір сүргені туралы роман-әңгіме. Романның мекеме басшысы – "Др. В". Маркус, Пол: Ерекше жағдайдағы тәуелсіздік. Бруно Беттельхайм, нацистік концлагерьлер және жаппай қоғам, Praeger, Westport, Conn., 1999. Полак, Ричард: Доктор Б-ның жаратылуы: Бруно Беттельхайм өмірбаяны, Simon & Schuster, Нью-Йорк, 1997. Редфорд, Роберта Карли (2010) Crazy: My Seven Years At Bruno Bettelheim's Orthogenic School, Trafford Publishing, 364 бет. Саттон, Нина: Бруно Беттельхайм: Ақымақтықтың екінші жағы, Duckworth Press, Лондон, 1995. (Дэвид Шарп француз тілінен аударған, автормен бірлесіп жұмыс істеген. Кейіннен "Бруно Беттельхайм, өмір және мұра" деген атпен қайта басылды.) Зипс, Джек: "Балалармен халықтық және ертегілерді пайдалану және зорлық-зомбылыққа салу туралы: Бруно Беттельгеймнің моральдық сиқырлы таяғы", Зипс, Джек: Сиқырлы сиқырды бұзу: халықтық және ертегілердің радикалдық теориялары, Техас университеті, Остин, 1979.