Көк көгал (күлте) – қан тамырларының зақымдануынан тіндерде пайда болатын қан кету. Себептері, көрінісі, емделуі туралы ақпарат. Денедегі көгалды қалай емдеуге болады?
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қан тамырлары сыртындағы тіндерде орын алған қан кету түрі
Type of localized bleeding in tissues outside blood vessels
Көкпе, сондай-ақ контузия деп те аталады, – тіндердің гематомасының бір түрі. Оның ең көп таралған себебі – жарақаттан зақымданған капиллярлар, бұл қоршаған интерстициалдық тіндерге таралатын жергілікті қан кетуді тудырады. Көбінесе көкпелер эпидермиске жақын орналасқан, сондықтан қан кетудің нәтижесінде түсінің өзгеруі байқалады. Көкпе қан ұлпаларға сіңгенше немесе иммундық жүйе әрекетінен тазарғанша көрінеді. Қысым кезінде ағармайтын көкпелер тері, тері асты тіндері, бұлшық еттер немесе сүйектер деңгейіндегі капиллярларды қамтуы мүмкін. Көкпені басқа ұқсас зақымданулармен шатастыруға болмайды. Мұндай зақымдануларға петехия (дәрі-дәрмектерге, мысалы варфаринге, күш салуға, тұншығуға, тромбоциттердің бұзылуына және цитомегаловирус сияқты ауруларға байланысты болатын көптеген және әртүрлі себептерден туындайтын) және пурпура (пальпациялық пурпура немесе пальпациялық емес пурпура ретінде жіктелетін және тромбоцитопения сияқты әртүрлі патологиялық жағдайларды көрсететін) жатады. Сонымен қатар, көптеген терминологиялық схемалар экхимозды (көпше түрі – экхимоздар) (өлшемінен асатын) көкпемен синоним ретінде қарастырса да,
A bruise, also known as a contusion, is a type of hematoma of tissue, the most common cause being capillaries damaged by trauma, causing localized bleeding that extravasates into the surrounding interstitial tissues. Most bruises occur close enough to the epidermis such that the bleeding causes a visible discoloration. The bruise then remains visible until the blood is either absorbed by tissues or cleared by immune system action. Bruises which do not blanch under pressure can involve capillaries at the level of skin, subcutaneous tissue, muscle, or bone. Bruises are not to be confused with other similar looking lesions. Such lesions include petechia (less than , resulting from numerous and diverse etiologies such as adverse reactions from medications such as warfarin, straining, asphyxiation, platelet disorders and diseases such as cytomegalovirus); and purpura , classified as palpable purpura or non palpable purpura and indicating various pathologic conditions such as thrombocytopenia. Additionally, although many terminology schemas treat an ecchymosis (plural, ecchymoses) (over ) as synonymous with a bruise,
Гематоманың бір түрі ретінде көкпе әрқашан теріге енбейтін, интерстициалдық тіндерге ішкі қан кетуден туындайды. Ол көбінесе, физикалық қысым мен тежелу күштері арқылы зақым келтіретін, тікелей жарақаттан басталады. Көкпеге әкелетін жарақат түрлі жағдайлардан, соның ішінде апаттардан, құлаудан және хирургиялық араласындардан туындауы мүмкін. Тромбоциттердің жеткіліксіздігі немесе бұрыс жұмыс істеуі, қанның ұюындағы басқа да кемшіліктер немесе қан тамырларының аурулары, мысалы, ауыр аллергиямен байланысты веноздық блокадалар пурпураның пайда болуына әкелуі мүмкін, оны жарақаттан туындаған көкпемен/контузиямен шатастыруға болмайды. Егер жарақат теріні жарып, қанның интерстициалдық тіндерден шығуына мүмкіндік берсе, онда бұл көкпе емес, қан кету – геморрагияның басқа бір түрі. Мұндай жарақаттар басқа жерлерде көкпелермен бірге болуы мүмкін.
As a type of hematoma, a bruise is always caused by internal bleeding into the interstitial tissues which does not break through the skin, usually initiated by blunt trauma, which causes damage through physical compression and deceleration forces. Trauma sufficient to cause bruising can occur from a wide variety of situations including accidents, falls, and surgeries. Disease states such as insufficient or malfunctioning platelets, other coagulation deficiencies, or vascular disorders, such as venous blockage associated with severe allergies can lead to the formation of purpura which is not to be confused with trauma related bruising/contusion. If the trauma is sufficient to break the skin and allow blood to escape the interstitial tissues, the injury is not a bruise but bleeding, a different variety of hemorrhage. Such injuries may be accompanied by bruising elsewhere.
Белгілері мен симптомдары
Көбінесе көкжиек жарақатынан кейін бірден ауырсыну тудырады, бірақ кішкентай көкжиектер өздерінен қауіпті емес. Кейде көкжиектер ауыр болуы мүмкін, мысалы, ауыр жарақаттармен, соның ішінде сынықтармен және ішкі қан кетумен байланысты, өмірге қауіп төндіретін гематома түрлеріне әкелуі мүмкін. Көкжиек пайда болу ықтималдығы мен ауырлығы көптеген факторларға, соның ішінде зақымданған тіндердің түрі мен денсаулығына байланысты. Ашық терілі адамдарда кішкентай көкжиектер жарақат алғаннан кейінгі күндері көк немесе күлгін түспен (әдетте "қара көк" деп сипатталады) оңай танылуы мүмкін. Гематомаларды мөлшері бойынша жіктеуге болады. Эхимоздардың мөлшері 1 сантиметр немесе одан үлкен, сондықтан олар петехиядан (3 миллиметрден кішкентай) және пурпурадан (3-10 миллиметр) үлкен болады. Эхимоздың шекарасы басқа пурпураларға қарағанда көбірек таралған. Эхимоздың кең мағынасы – жарылған қан тамырларынан тіндерге қанның шығуы. Бұл термин сондай-ақ зақымдалған тіндерге қанның сіңуінен пайда болған тері астындағы түс өзгерісіне де қолданылады. Көкжиек түсі көкпек орнындағы капиллярлардың немесе қан тамырларының зақымдану деңгейіне байланысты қызыл, көк немесе қараға жуық болуы мүмкін. Жарақат алған веналар немесе артериолалар сәйкесінше терең көк немесе қою қызыл көкжиектерге әкелуі мүмкін. Қара түсті көкжиектер екі қан тамырынан да қан кетудің нәтижесі болуы мүмкін. Ескі көкжиектер сары, жасыл немесе қоңыр түске ие болуы мүмкін.
Bruises often induce pain immediately after the trauma that results in their formation, but small bruises are not normally dangerous alone. Sometimes bruises can be serious, leading to other more life threatening forms of hematoma, such as when associated with serious injuries, including fractures and more severe internal bleeding. The likelihood and severity of bruising depends on many factors, including type and healthiness of affected tissues. Minor bruises may be easily recognized in people with light skin color by characteristic blue or purple appearance (idiomatically described as "black and blue") in the days following the injury. Hematomas can be subdivided by size. By definition, ecchymoses are 1 centimetres in size or larger, and are therefore larger than petechiae (less than 3 millimetres in diameter) or purpura (3 to 10 millimetres in diameter). Ecchymoses also have a more diffuse border than other purpura. A broader definition of ecchymosis is the escape of blood into the tissues from ruptured blood vessels. The term also applies to the subcutaneous discoloration resulting from seepage of blood within the injured tissue. Bruise colors vary from red, blue, or almost black, depending on the severity of broken capillaries or blood vessels within the bruise site. Broken venules or arterioles often result in a deep blue or dark red bruise, respectively. Darker colored bruises may result from a more severe bleeding from both blood vessels. Older bruises may appear yellow, green or brown.
Себеп
Тері асты гематомаларының көптеген себептері бар, оның ішінде көкжиектер де бар. Гемофилия А сияқты коагулопатиялар балаларда көкжиек пайда болуына себеп болуы мүмкін. Бетаметазон дәрісі көкжиек тудыруы мүмкін. Тромбоциттердің немесе қан ұю жүйесінің бұзылулары бар, немесе антикоагулянттармен емделіп жатқан науқастарда көкжиектер кездесуі мүмкін. Түсіндірілмейтін көкжиектер балаға жасалатын зорлық-зомбылық, отбасылық зорлық-зомбылық немесе лейкемия, менингокок инфекциясы сияқты ауыр медициналық проблемалардың белгісі болуы мүмкін. Түсіндірілмейтін көкжиектер ішкі қан кетуді немесе кейбір қатерлі ісіктерді көрсетуі мүмкін. Ұзақ мерзімді глюкокортикоид терапиясы көкжиектердің оңай пайда болуына әкелуі мүмкін. Құрсақ шеңберінің (кіндік) айналасында көкжиектердің пайда болуы және қатты ішкі ауырулар жедел панкреатиттің белгісі болуы мүмкін. Элерс-Данлос синдромы сияқты дәнекер тінінің аурулары, ауырлығына байланысты, салыстырмалы түрде оңай немесе спонтанды көкжиектерге себеп болуы мүмкін. Ешқандай себепсіз спонтанды көкжиектердің пайда болуы немесе минималды жарақаттанғанда, басқа кіші немесе үлкен критерийлермен бірге, тамырлық Элерс-Данлос синдромын (vEDS) көрсететін жағдайда генетикалық тестілеу қажет болуы мүмкін. Автопсия кезінде сызаттармен бірге көкжиектердің болуы, сызаттар адам тірі кезінде пайда болғанын, ал көкжиектер өлімнен кейін пайда болған зақымдар емес екенін көрсетеді.
There are many causes of subcutaneous hematomas including ecchymoses. Coagulopathies such as hemophilia A may cause ecchymosis formation in children. The medication betamethasone can have the adverse effect of causing ecchymosis. The presence of bruises may be seen in patients with platelet or coagulation disorders, or those who are being treated with an anticoagulant. Unexplained bruising may be a warning sign of child abuse, domestic abuse, or serious medical problems such as leukemia or meningoccocal infection. Unexplained bruising can also indicate internal bleeding or certain types of cancer. Long term glucocorticoid therapy can cause easy bruising. Bruising present around the navel (belly button) with severe abdominal pain suggests acute pancreatitis. Connective tissue disorders such as Ehlers–Danlos syndrome may cause relatively easy or spontaneous bruising depending on the severity. Spontaneous bruising or bruising with minimal trauma in the absence of other explanations and together with other minor or major criteria suggestive of vascular Ehlers–Danlos Syndrome (vEDS) suggests genetic testing for the condition. During an autopsy, bruises accompanying abrasions indicate the abrasions occurred while the individual was alive, as opposed to damage incurred post mortem.
Өлшемі мен пішіні
Көгалдың пішіні жарақат құралына тікелей сәйкес келуі мүмкін немесе қосымша факторлармен өзгертілуі мүмкін. Көгалдар көбінесе уақыт өте келе анық байқалады, нәтижесінде олардың мөлшері мен ісігі артады және көгалға себеп болған жарақаттан кейін сағаттар бойы үлкенге дейін өсуі мүмкін. Тіннің күйі мен түрі: Жұмсақ тіндерде қанның тіндерге оңай сіңуіне байланысты, қатты тіндерге қарағанда үлкен көлемде көгал пайда болады. Жасы: егде жастағы тері және басқа тіндер көбінесе жұқа болып, серікпеушілік қасиеттерін жоғалтады, сондықтан көгалға бейімділігі артады. Жынысы: әйелдерде тері астындағы майдың көп болуына байланысты көгалдар жиірек кездеседі. Тері түсі: Көгалдың түсі ашық теріде жақсы көрінеді. Аурулар: Қан ұю, тромбоциттер және қан тамырлары аурулары немесе жетіспеушілігі, қан кетудің артуына байланысты көгалдың пайда болуын күшейтеді. Орналасуы: Көп тамырлар бар жерлерде қан кету көбірек болады. Қол, тізе, батыр және бет аймақтары көгалдың жиі пайда болатын жерлері болып табылады. Күштер: Үлкен соққы күштері үлкен көгалға әкеледі. Гендер: Қан ұю факторлары толығымен қалыпты болса да, табиғи қызыл шашты адамдар көгалға жиірек бейім екені көрсетілген, бірақ бұл олардың әдетте ашық терісінде жақсы көрінуімен байланысты болуы мүмкін.
Bruise shapes may correspond directly to the instrument of injury or be modified by additional factors. Bruises often become more prominent as time lapses, resulting in additional size and swelling, and may grow to a large size over the course of the hours after the injury that caused the bruise was inflicted. Condition and type of tissue: In soft tissues, a larger area is bruised than would be in firmer tissue due to ease of blood to invade tissue. Age: elderly skin and other tissues are often thinner and less elastic and thus more prone to bruising. Gender: More bruising occurs in females due to increased subcutaneous fat. Skin tone: Discoloration caused by bruises is more prominent in lighter complexions. Diseases: Coagulation, platelet and blood vessel diseases or deficiencies can increase bruising due to more bleeding. Location: More extensive vascularity causes more bleeding. Areas such as the arms, knees, shins and the facial area are especially common bruise sites. Forces: Greater striking forces cause greater bruising. Genes: Despite having completely normal coagulation factors, natural redheads have been shown to bruise more, although this may just be due to greater visibility on commonly associated lighter complexion.
Механизм
Тіндердің зақымдану деңгейінің артуы тері астындағы капиллярлардың жыртылуына себеп болады, бұл қанның сыртқа шығуына және жиналуына жағдай жасайды. Уақыт өте келе қан қоршаған тіндерге сіңіп, көкжиектің қараюына және таралуына әкеледі. Зақымдалған тіндердегі нерв ұштары қысымның артуын сезеді, бұл ауырсыну, қысым ретінде немесе белгісіз болуы мүмкін, бұл жағдайдың ауырлығы мен орналасуына байланысты. Зақымдалған капилляр эндотелиі эндотелин гормонын бөліп шығарады, ол қан тамырларын тарылтып, қан кетуді азайтады. Эндотелий жойылғанда, астыңғы фон Виллебранд факторы ашылып, қан ұю процесі басталады, бұл жараны уақытша бітеп тастайтын қан тіршігін құрады және тіндердің қалыпқа келуіне әкеледі. Осы кезеңде үлкен көкжиектер гемоглобиннің ыдырауына байланысты түсін өзгерте алады. Көкжиектің әртүрлі түстері гемоглобиннің фагоцитоз арқылы білівердинге, содан кейін билирубинге және гемосидеринге дейін реттік ыдырауынан туындайды, гемоглобин қызыл-көк түс, биливердин жасыл, билирубин сары, ал гемосидерин алтын-қоңыр түс береді. Басқа жарақаттар сияқты, бұл емдеулерді бастапқы зақымнан кейін кемінде үш күннен кейін ғана қолдану керек, өйткені ішкі қан кету тоқтағанын қамтамасыз ету қажет. Қан ағынының артуы емдеу факторларын жарақат аймағына жеткізіп, дренажды жеделдетсе де, жарақат әлі де қан кетуде болса, бұл қанның жарадан сыртқа шығуына және көкжиектің нашарлауына әкелуі мүмкін. Көптеген жағдайларда гематома өздігінен жоғалады, бірақ үлкен гематомалар немесе белгілі бір органдарда (мысалы, мида) орналасқан жағдайларда, дәрігер гематомадан қанды шығару үшін пункция жасауы мүмкін.
Increased distress to tissue causes capillaries to break under the skin, allowing blood to escape and build up. As time progresses, blood seeps into the surrounding tissues, causing the bruise to darken and spread. Nerve endings within the affected tissue detect the increased pressure, which, depending on severity and location, may be perceived as pain or pressure or be asymptomatic. The damaged capillary endothelium releases endothelin, a hormone that causes narrowing of the blood vessel to minimize bleeding. As the endothelium is destroyed, the underlying von Willebrand factor is exposed and initiates coagulation, which creates a temporary clot to plug the wound and eventually leads to restoration of normal tissue. During this time, larger bruises may change color due to the breakdown of hemoglobin from within escaped red blood cells in the extracellular space. The striking colors of a bruise are caused by the phagocytosis and sequential degradation of hemoglobin to biliverdin to bilirubin to hemosiderin, with hemoglobin itself producing a red blue color, biliverdin producing a green color, bilirubin producing a yellow color, and hemosiderin producing a golden brown color. As for most injuries, these techniques should not be applied until at least three days following the initial damage to ensure all internal bleeding has stopped, because although increasing blood flow will allow more healing factors into the area and encourage drainage, if the injury is still bleeding this will allow more blood to seep out of the wound and cause the bruise to become worse. In most cases hematomas spontaneously revert, but in cases of large hematomas or those localized in certain organs (e. g., the brain), the physician may perform a puncture of the hematoma to allow blood to exit.
Тарих
Халық медицинасы, соның ішінде ежелгі египеттіктер, гректер, кельттер, түркілер, славяндар, майялар, ацтектер және қытайлардың дәстүрлі медицинасы, кейбір денсаулық проблемаларын емдеу үшін көкжиек пайдаетуді қолданған. Әдістер әртүрлі және құмыра салу, қабылдау және шапалақтау сияқты түрлерді қамтиды. Отпен құмыра салу науқастарда көкжиек пайда болатын сору құралын қолданады. Қабылдау (гуа ша) шашты немесе теріні ақырындап қабылдау үшін дөңгелек жиекті шағын қол құралын пайдаланады. Ежелгі гректер мен римдіктер момызбаста қолданған стригиль құралы да жеңіл көкжиектер тудырады. Археологиялық тұрғыдан алғанда, грек археологиялық деректеріне дейін қабылдау құралдарының ешқандай бұрынғысы жоқ, қытайлық немесе египеттік деректерде кездеспейді.
Folk medicine, including ancient medicine of Egyptians, Greeks, Celts, Turks, Slavs, Mayans, Aztecs and Chinese, has used bruising as a treatment for some health problems. The methods vary widely and include cupping, scraping, and slapping. Fire cupping uses suction which causes bruising in patients. Scraping (gua sha) uses a small hand device with a rounded edge to gently scrape the scalp or the skin. Another ancient device that creates mild bruising is a strigil, used by Greeks and Romans in the bath. Archaeologically there is no precedent for scraping tools before Greek archaeological evidence, not Chinese or Egyptian.
Этимологиясы мен айтылуы
Эхимоз сөзі (/ɛ//k//ᵻ/'/m//oʊ//s//ᵻ//s/; көпше түрі ecchymoses, /ɛ//k//ᵻ/'/m//oʊ//s//iː//s/), ағылшын тіліне неолатын тілінен келген, грекше ἐκχύμωσις сөзіне негізделген, ол өз кезегінде ἐκχυμοῦσθαι, ἐκ (қысқартылып э) және χυμός сөздерінен туындаған. "Органикалық шырынмен сіңген тіндер" деген мағына беретін энхима сөзімен салыстырыңыз; тіндердің қалыптасу шырынынан жасалған түсіндірме.
The word ecchymosis (,/ɛ//k//ᵻ/'/m//oʊ//s//ᵻ//s/; plural ecchymoses, ,/ɛ//k//ᵻ/'/m//oʊ//s//iː//s/), comes to English from Neo Latin, based on Greek ἐκχύμωσις, from ἐκχυμοῦσθαι, from ἐκ (elided to ἐ ) and χυμός. Compare enchyma, "tissue infused with organic juice"; elaboration from chyme, the formative juice of tissues.