Кіріспе

Израильдің ұлттық мерекесі Израильдің ұлттық мерекесі Иерусалим күні (Йом Йерушалайим) – Израильдің ұлттық мерекесі. Ол 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін Шығыс Иерусалимнің (Ескі қаланы қоса алғанда) Батыс Иерусалиммен "бірігуін" еске алады. Израильдің Шығыс Иерусалим мен Батыс жағалауын басып алуы және біріншісін тиімді түрде аннексиялауы нәтижесінде бұл оқиға болды. Бұл мереке еврей күнтізбесінің 28-і Ияр күні жыл сайын аталып өтіледі және бүкіл Израильде мемлекеттік салтанаттар мен естелік шараларымен ресми түрде белгіленеді. Мерекенің ерекше айрықтарының бірі – Тулар биі деп аталатын туды желбірету шеруі. Израильдің Бас раввинаты Иерусалим күнін еврей халқының Батыс қабырғасына қайта қол жеткізуіне байланысты маңызды діни мереке деп жариялады.

Тарихи негіздер

1947 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Палестинаны бөлу жоспары бойынша, Британдық мандаттық Палестинада екі мемлекет құру ұсынылды – еврей мемлекеті және араб мемлекеті. Иерусалим он жылға халықаралық қала ретінде қалуы тиіс еді, араб және еврей емес, содан кейін Иерусалим тұрғындары қай елге қосылатынын анықтау үшін референдум өткізілетін еді. Еврей басшылығы Иерусалимді халықаралық статусымен қоса, жоспарды қабылдады, бірақ арабтар бұл ұсынысты қабылдамады. Израиль тәуелсіздігін жариялағаннан кейін және айналасындағы араб мемлекеттері өз әскерлерін бұрынғы мандаттық аумаққа жібергеннен кейін, Палестинадағы еврей күштері мен палестиналық арабтар арасындағы азаматтық соғыс 1948 жылғы араб-израиль соғысына ұласты. Иордания Шығыс Иерусалимді және Ескі қаланы басып алды, ал Израиль қаланың батыс бөлігін басып алды. Израиль әскерлері иорданиялықтарды ығыстыруға тырысты, бірақ сәттілікке жетпеді, соғыс Иерусалимді Израиль мен Иордания арасындағы Жасыл желімен бөліп аяқталды. Ескі қала мен Шығыс Иерусалимнің қалған бөлігі, сондай-ақ Батыс жағалаудың барлық бөлігі Иорданияның бақылауына өтті, ол еврей тұрғындарын қуды, ал Батыс Иерусалимнің палестиналық араб тұрғындары, сол кездегі ең өркендеген араб қауымдастықтарының бірі, Хагананың кең таралған тонауы мен шабуылдарынан қашып, 28 000-нан 750-ге дейін азайды. Иордания билігі кезінде Ескі қаланың 58 синагогасының жартысы қиратылды, ал Зәйтүн тауындағы еврей зираты қабір тастары үшін тоналды, олар төсеу және құрылыс материалдары ретінде пайдаланылды. 1967 жылы 7 маусымда Израиль Иорданиядан Шығыс Иерусалимді және Батыс жағалаудың қалған бөлігін басып алды. Сол күні қорғаныс министрі Моше Даян Иерусалим күнінде жиі цитаталанатын мына сөздерді айтты:

«Бүгін таңертең Израиль қорғаныс күштері Иерусалимді азат етті. Біз Израильдің бөлінген астанасы Иерусалимді біріктірдік. Біз қасиетті жерімізге оралып, одан ешқашан айырылмаймыз. Араб көршілерімізге де осы сәтте, және осы сәтте одан да батыл түрде, бейбітшілікке қол ұшын созамыз. Ал христиан және мұсылман азаматтарымызға толық діни еркіндік пен құқықтарды береміз деп салтанатты түрде уәде береміз. Біз Иерусалимге басқа халықтардың қасиетті жерлері үшін келген жоқпыз, және басқа діндердің жатқандарын бұзуға келген жоқпыз, бірақ оның тұтастығын сақтау үшін келдік, және басқалармен бірге, бірлікте өмір сүру үшін келдік». Соғыс 1967 жылғы 11 маусымда атысты тоқтатумен аяқталды, Израиль Палестинаның барлық аумағын, соның ішінде Иерусалимді де бақылауға алды. 1967 жылғы 27 маусымда Израиль Батыс Иерусалимнің муниципалдық шекарасын кеңейтіп, соғыста басып алынған аумақтың шамамен, соның ішінде бұрын Иорданияның иелігіндегі Шығыс Иерусалим муниципалитеті және қосымша 28 ауыл мен Бейт-Жала муниципалитеттерінің аумақтарын қосты. 1980 жылғы 30 шілдеде Кнессет ресми түрде Иерусалим заңын бекітті, ол қаланы толық және біріккен астана деп жариялады.

Мерекелік шаралар

1968 жылы 12 мамырда үкімет жаңа мереке – Иерусалим күнін жариялады, ол 28 айарда, еврей күнтізбесі бойынша бөлінген Иерусалим қаласы біріккен күні тойланады. 1998 жылы 23 наурызда Кнессет Иерусалим күні заңын қабылдап, осы күнді ұлттық мереке деп белгіледі. Иерусалим күнінің біріккен тақырыбы, Забур кітабынан алынған өлеңге сүйенген: "Иерусалим қаласы біріктірілгендей" (Забур 122:3). 1977 жылы үкімет сайлау күнімен келіспеу үшін Иерусалим күнін бір аптаға ықшамдады. 2015 жылы Yad Sarah коммерциялық емес ерікті ұйымы, дөңгелек креслода жүретін тұрғындар үшін Иерусалим тарихына арналған ерекше тур ұйымдастыруды бастады.

50 жылдығы

2017 жылы Иерусалим күнінің алтын мерейтойы тойланды. Жыл бойы осы мерейлі оқиғаға арналған көптеген шаралар өтті, 50-ші Иерусалим күні тойланды. Жыл ішінде мерейтойды атап өту үшін көптеген іс-шаралар жоспарланды. Мерекелік шаралардың басты тақырыбы – "Иерусалимнің босатылуы". Тойлау шаралары 2016 жылы Ханука мерекесінде Дәуіт қаласы ұлттық саябағында өткен ресми салтанатпен басталды, онда мерейтойды ұйымдастыруға жауапты министр Мири Регев қатысты. Мерейтойға арналған логотип әзірленіп, министр Мири Регев таныстырды.

Юбилей жылындағы оқиғалар

Салтанатты шара Дәуіт қаласы ұлттық саябағында өтті. Осы шарада Екінші храм дәуірінде Дәуіт қаласынан Храм тауына дейін созылған ежелгі "Паломниктер жолы" ашылды. Салтанатты шараға Кнессет депутаттары, қала әкімдері және 1967 жылы Батыс қабырғасында Дэвид Рубингер суретке түсірген үш парашютист қатысты. Шара барысында министр Мири Регевтің баспасөз қызметінен тараған сөзіне сәйкес, "Президент Барак Обама мырза, мен осы күні, Ханука мерекесінде, 2000 жыл бұрын менің ата-бабаларым басып өткен осы жолда тұрмын. Ешқандай халықаралық форумда қабылданған қаулы осы көшенің берік тастарымен теңесе алмайды" деді. Қаулыға қатысқан 14 елдің ішінде Жаңа Зеландия, Украина, Сенегал және Малайзия сияқты елдерді атап көрсеткен министр, "дүние жүзіндегі ешбір халықтың өз жерімен осындай байланысы жоқ" деп қосты.

Маңыздылығы

Бұл күн Израильден тыс елдерде кеңінен тойланбаса да, көптеген дінсіз израильдіктер үшін маңыздылығын жоғалтса да, Израильдің діни-сионистік қауымы оны шерулермен және синагогта қосымша дұғалармен әлі де зор қызығушылықпен тойлайды.

Діни рәсімдер

Діни сионистер мерекелік арнайы дұғаларды "Халлель" әндерімен оқиды. Раввин Жозеф Б. Соловейчик оны құлшылыққа енгізуге кедергі көрсеткенімен, басқа ғалымдар, атап айтқанда Месхулам Рот және Израиль раввинатында қызмет атқарғандар, "Халлельді" баталарымен бірге оқуды жақтады, оны парыз деп есептеді. Бүгінде түрлі қауымдарда әртүрлі амалдар бар. Израиль мемлекетінің діни маңызын мойындамайтын кейбір харедимдер (қатаң сақшыл православиеліктер) Йом Йерушалайимды тойламайды. Раввин Моше Файнштейн еврей күнтізбесіне жаңа мерекелер қосудың өзі қиындық тудырады деп мәлімдеді. 2015 жылы "Koren Publishers Jerusalem" баспасы Иерусалим күні мен Тәуелсіздік күніне арналған "махзор" жариялады.

Дау

Иерусалим күнін тойлауға қатысты пікір қақтығыстары болып келген. Шығыс Иерусалимнің құрылуы және Иерусалимнің Израиль мемлекетінің астанасы ретінде танылуы солшылдар мен Иерусалимнің араб халқы арасында дау тудырып отыр, олар бұл күнді Батыс жағалау мен Газа секторының басып алыну күні деп қарастырады. Иерусалим күнін тойлаудың бір түрі – «Тулар биі» деп аталатын жастар шеруі, ол Ган Сахерден басталып, Иерусалимнің орталық көшелерімен, Ескі қала арқылы өтіп, Батыс қабырғасында соңғы дұғаға жиналумен аяқталады. Шеру де даулы, және шеру кезінде арабтар мен израиль жастары арасында зорлық-зомбылық оқиғалары болғаны туралы хабарлар тарады. 2014 жылы «Мерец» саяси партиясы Иерусалим күні заңын жою туралы заң жобасын ұсынды. 2015 жылдың мамыр айында Израильдің Жоғарғы соты Иерусалим күні шеруінің қаланың мұсылмандық аймағынан өтуіне тыйым салу туралы петицияны қабылдамады. Бірақ судьялар полицияның «Арабтарға өлім!» сияқты нәсілшіл және зорлық-зомбылық сөздерін айқайлаған шеруге қатысушыларды қамауға алуы керектігін мәлімдеді, сондай-ақ зорлық-зомбылық әрекеттер жасағандарды да ұстауы тиіс.

Эфиопиялық яһудилердің еске алу күні

Йом Йерушалайимде Израильге жол барысында қаза тапқан Бета Исраил халқының құрметіне еске алу рәсімі өткізіледі. 2004 жылы Израиль үкіметі бұл рәсімді Герцль тауында Израильге жол барысында қаза тапқан Эфиопия яһудилерінің ескерткішінде өткізілетін мемлекеттік деңгейдегі шараға айналдыруға шешім қабылдады.