Кіріспе

Артурий аңызындағы кейіпкер
фильм

Балықшы патша – Артурий аңызындағы кейіпкер, Ұлыбритания патшаларының Киелі Гральды күзету міндеті жүктелген ұзын тізімінің соңғысы. Балықшы патша өз жерінің қорғаушысы және оның физикалық бейнесі, бірақ жарақаты оны әлсіз етеді және оның патшалығы шөлейттендіреді. Жүруге немесе атқа мінуге шамасы келмейтін ол, кейде ем іздеп келген «таңдалғанды» күтіп, балық аулаумен айналысады деп суреттеледі. Оқиғаның нұсқалары әртүрлі, бірақ Балықшы патша көбінесе ішіне, аяқтарына немесе жамбасына жараланған күйінде бейнеленеді. Осы жаралардың жазылуы әрқашан батыр шақырушының міндетін орындауына байланысты. Көптеген нұсқаларда Қасиетті Граль және Лонгин сүңгісі сюжеттік элементтер ретінде кездеседі. Кейбір нұсқаларда үшінші кейіпкер енгізіледі; бұл тұлға, батыр шақырушының образынан өзгеше, патшаның күшін білмейді, бірақ патшаны және жерді құтқару немесе оны құрту қабілетіне ие. Осы үшінші тараптың өзгеруі әртүрлі аңыздарға әкеледі. Әдеби кейіпкер ретінде Балықшы патша Кристиан де Труаның Персевальдың ерліктері туралы аяқталмаған жазбаларынан пайда болды. Ол Мабиногиондағы Бран Блаженный кейіпінен туындаған болуы мүмкін. Екінші тармақта Бранның өлгендерді қайта тірілте алатын қазан бар, бірақ бұл толыққанды емес; осылай тірілтілгендер сөйлей алмайды. Ол осы қазанды Ирландия патшасына өзінің және Бранның қарындасы Бранвеннің үйлену тойына сыйлық ретінде тартады. Кейін Бран ирландтарға қарсы соғыс жасайды және аяғы немесе тізесі жараланады, ал қазан жойылды. Ол өзінің ізбасарларына басын кесіп, Британияға алып кетуді бұйырады, ал оның басы сөйлеуді жалғастырады және оларға сапарларында серік болады. Топ Гвалес аралына қоныстанды, онда 80 жыл бойы қуаныш пен молшылыққа толы сарайда тұрады, бірақ ақырында олар шығып, Бранның басын Лондонда жерлейді. Осы оқиғаның аналогтары тағы екі маңызды Уэльс мәтінінде кездеседі: Мабиногион ертегісі «Кулхвич пен Ольвен», онда Артур патшаның адамдары сиқырлы қазанды алу үшін Ирландияға сапар шегуге тиіс, және «Аннун олжасы» поэмасы, онда Артур Аннунның басқа дүниелік жерінде іздеген ұқсас мистикалық қазан туралы айтылады. Уэльс романы Передур Эфрауг ұлы Кристианға негізделген немесе ортақ түпнұсқадан алынған, бірақ онда бірнеше маңызды ауытқулар бар және Граль жоқ. Балықшы патшаның кейіпкері пайда болады (бірақ оны осылай атамайды) және Передурға табақтағы кесілген баспен таныстырады. Кейін Передур оның сол патшамен туыс екенін, ал кесілген бас оның туысы екенін біледі, оның өлімін тоғыз сиқыршыны жеңіп қайтаруы керек.

Кейінгі ортағасырлық шығармалар

Балықшы патша – Кристиеннің «Персеваль» (1180) романындағы кейіпкер, ол Персеваль мен Грааль тақырыбындағы әңгімелер мен мәтіндер сериясының біріншісі. «Парциваль» романын 1210 жылы Вольфрам фон Эшенбах жазған, бұл «Персевальдан» отыз жыл кейін жарық көрген. Бұл туынды басқаша болғанымен, «Персевальға» ерекше ұқсас. Оқиға Грааль іздеуі төңірегінде өрбиді және басты кейіпкер қайтадан Персиваль немесе Парциваль болып табылады. «Персеваль» романындағыдай, Эшенбахтың әңгімесінде де Парциваль бастапқыда емдеу туралы сұрақ қоймайды, нәтижесінде ол жылдар бойы ізденіс жолына түседі. Дегенмен, Эшенбахтың «Парциваль» романы Кристиеннің «Персеваль» романынан үш маңызды тұрғыдан өзгешеленеді. Біріншіден, Балықшы патша енді есімсіз емес, оның аты Анфортас. Екіншіден, Эшенбах жараның мәнін толыққанды сипаттайды; ол өзіне лайық емес әйелге құда түсуі үшін жазаланған (әрбір Грааль сақтаушысы Грааль тағайындаған әйелге үйленуі керек), және бұл оған қатты ауырсыну туғызады. Соңғысы, Парциваль Балықшы патшаны емдеу үшін қайта оралады. «Парциваль» романы, өзінен бұрынғы «Персеваль» романынан айырмашылығы, нақты аяқталады.

Ортағасырлық дамуы

Балықшы патшаның келесі дамуы 12 ғасырдың соңында Роберт де Боронның «Иосиф д’Ариматея» еңбегінде болды, бұл Граальды Исамен байланыстыратын алғашқы жұмыс. Мұнда «бай балықшы» Брон деп аталады, ол Бран есімімен ұқсас, бұл олардың туыс екенін көрсетеді, және ол Ариматеялық Жүсіптің інісі деп айтылады, ол Мәсіхті қабірге қою алдында Граальды пайдаланған. Жүсіп діни қауымдастық құрып, содан кейін Ұлыбританияға келіп, Граальды Бронға тапсырады (ол «бай балықшы» деп аталады, өйткені ол Грааль дастарқанында желетін балықты ұстайды). Брон Грааль сақтаушыларының әулетін құрады, оның ішінде Персеваль да бар. Ланселот Граалы (Вулгата) прозалық циклы Балықшы патшаның тарихын толықтайрақ көрсетеді. Оның көптеген ұрпақтары өздерінің кемшіліктері үшін жараланған, ал Артур заманына дейін тірі қалғандары – Пеллехан (Малоридегі Листенейзе Пелламы) және Балықшы Пеллес. Пеллес Галахадтың дүниеге келуін қамтамасыз етеді, Ланселотты қызы Элейнмен бірге ұйықтатып, Галахад Граальға жетеді және Құрғақ жерді және Жарақаттанған патшаны емдейді деп болжайды. Галахад Элейн Леди Бризенге Ланселотты Гвиневраны көруге барады деп ойлату арқылы дүниеге келеді. Ланселот Элейнмен ұйықтайды, оны Гвиневра деп қателеседі, бірақ не істегенін түсінгенде қашып кетеді. Галахадты әпкесі монастырда тәрбиелейді, ал он сегіз жасқа келгенде Артур патшаның сарайына келіп, Грааль іздеуін бастайды. Тек ол, Персиваль және Борс ғана Граальға қол жеткізе алады және Пеллесті қалпына келтіре алады. Пост-Вулгата циклында және Томас Малоридің «Артурдың өлімі» романында Балықшы патшаның жарақатын Сэр Балин «Азапты соққыда» салған, Балин найзаны ұстап, өзін қорғау үшін Пелламды жарақаттаған. Алайда, найза – Лонгиннің найзасы, Мәсіхтің қабырғасын тескен найза, және Пеллам мен оның жері оны дұрыс пайдаланбағандықтан Галахад келгенге дейін азапталуы керек. Азапты соққы көбінесе оны алған адамның күнәсі үшін Құдайдың кек алуы ретінде бейнеленеді. Пелламның күнәсі нақты айтылмаған, бірақ ол кем дегенде көзге көрінбейтін күйде кісі өлтіретін ағасы Гарлонға төзімділік танытады. Пеллес патша – Жүсіп Ариматеялық құрған Грааль сақтаушыларының бірі, Элиазер мен Элейннің (Галахадтың анасы) әкесі. Ол Листенуадағы Корбинец қамалында тұрады. Пеллес және оның туысы Пеллехан Вульгата мен Пост-Вульгата циклдарында және Малоридің «Артурдың өлімі» романында (онда Пеллехан Пелам деп аталады) сияқты кейінгі еңбектерде кездеседі. Вульгатада Пеллес Пеллеханның ұлы, бірақ Пост-Вульгатада олардың қарым-қатынасы туралы мәлімет аз. Малоридің еңбегінде бұл одан да күңгірт: бір үзіндіде оларды анық айқындайды (XIII кітап, 5-тарау), бірақ басқа жерлерде бұл сөздерге қайшы келеді. Барлығы төрт кейіпкер (олардың кейбіреулерін бір-бірімен сәйкестендіруге болады) Малоридің «Артурдың өлімі» романында Балықшы патша немесе Жарақаттанған патша рөлін орындайды. Пеллам патша Балиннен жарақат алған (Пост-Вулгатада). Вульгатаның Грааль әулетінің нақты нұсқасында Пеллес Пеллеханның ұлы және бөлек оқиғада жарақат алған, ал Пост-Вулгатада Пеллес пен Пеллехан ағайынды. Оларды бір кейіпкер деп қате түсіну түсінікті; Малори ағайынды Ивайн мен Ивайн-бастарды шатастырады, оларды алдымен бөлек санағаннан кейін, соңында бірдей кейіпкер деп есептейді. Галахадтың әкесі Пеллес патша, «шала жаралы патша» деп сипатталған. Бір жерде ол Пелламмен бірдейленіп, басқа жерде оның жарақатын басқа жағдайда алғаны айтылады. Король Песчеур (немесе Петчере), Грааль қамалының иесі, ол ешқашан пайда болмайды (кем дегенде, сол атпен емес). Ол өзінің өмір сүруін Малоридің қателігіне байланысты, ол ескі француз тіліндегі рой Песхоурды («Балықшы патша», Малори ешқашан қолданбайтын сөз тіркесі) атым деп қателесіп, эпитет емес деп қабылдады. Дегенмен, Малори оны Пеллестен ерекше деп санайды. Анонимді, төсекке жатып қалған Жарақаттанған патша, Галахадтың күшімен Грааль іздеуінің кульминациялық сәтінде емделген. Ол Пеллестен ерекшеленеді, ол бөлмеден шығарылған және кем дегенде қозғалмалы. Сонымен қатар, Персивальдың әкесі – Пеллинор патша бар. (Аңыздың басқа нұсқаларында Персиваль Пеллес отбасымен байланысты). Малори Балин жаралаған және немересі Галахад емдегенге дейін азап шеккен бір Жарақаттанған патшаны көрсетуді ниеттенген көрінеді, бірақ ол өз дереккөздерін толығымен келістіре алмады.

Фишер Кингтің жарақаттануы

Жарақат – Грааль іздеу туралы әңгімелерде жиі кездесетін тақырып. Жарақаттың мәліметтері мен орны әртүрлі болғанымен, ол балықшы патшаның мұрагер тудыра алмауының белгісін білдіреді. Кейбір нұсқаларында екі патша болса да, біреуі немесе екеуі де жарақаттанады, көбінесе жамбас немесе саннан. Жаза ретінде, әдетте, адалдықсыздық үшін жарақаттандырылады. Атап айтқанда, «Парзиваль» дастанында патша «Грааль күзетшілерінің» кодексіне қайшы келіп әйел алғаны үшін қанды найзамен жарақаттанады. Кейбір ерте сюжеттерде Персиваль балықшы патшадан жараны емдейтін сұрақ қояды, ол жараны жазады. Сұрақтың мәні Персеваль мен Парзиваль арасында өзгеше, бірақ балықшы патшаны Персиваль «сұрақ» сұраса ғана емдеуге болады деген ортақ ой бар. Жараның орны аңыз үшін маңызды. Көптеген ортағасырлық әңгімелерде жамбастағы немесе одан да жиі «сан» (мысалы, Мари де Франстың «Ланваль» дастанындағы тиімсіз күйеудің жаралануы) жарасы – жыныс мүшелерінің физикалық жоғалуының немесе ауыр жарақаттануының эвфемизмі. Орта ғасырларда жараның нақты түрін айту адамның қадір-қасиетін төмендетумен тең болғандықтан, «жамбас» немесе «сан» сияқты ауыстыру терминдері қолданылған, бірақ кез келген білімді ортағасырлық тыңдаушы немесе оқырман жараның нақты мәнін білген. Мұндай жарақат өлімнен де жаман саналған, себебі ол адамның өзінің басты мақсатын – ұрпағын жалғастыруын тоқтатып беретін. Балықшы патшаның жағдайында, жарақат оның қасиетті міндетін орындау мүмкіндігін жояды.

Христиандық түрлер

Грааль романдарының көпшілігі Парзиваль мен Персевалдан аса айырмашылығы жоқ. Дегенмен, осы ережеден екі қызықты ерекшелік бар. Бұрынғы туындыларға қарағанда, христиандық тақырыптарға күштірек ауытқулар жасайтын екі туынды – Quested del Saint Graal және Sone de Nausay. "Queste del Saint Graal" тек мәнер жағынан ғана емес, сонымен қатар кейіпкерлер мен маңызды нысандар жағынан да терең христиандануға ұшырады. Грааль қыздары періштелерге айналады, рыцарлар мен діни символизм арасында тығыз байланыс орнатылады; ең бастысы, Балықшы патша дін қызметкері сияқты бейнеленеді.

Қанды найза

Қанды найза Артур әдебиетінің хронологиясы бойынша көптеген түрлерге ие болды. Найзаның алғашқы нұсқаларында ол христиандық символ ретінде бейнеленбеген, бірақ уақыт өте келе осы рөлге ие болды. "Персеваль" мен "Парзиваль" шығармаларында найзаның "варварлық қасиеттері" сипатталған, оларды христиандық ықпалмен байланыстыру қиын. Критиен найзасын "таңғажайып құрту күшімен" сипаттаған, бұл оның келттік текті қатерлі қарулармен тығыз байланысын көрсетеді. Критиеннің "Персеваль" туындысында найза қараңғы және дерлік зұлым кейіпке ие болады, ал Вольфрамның ертегісі де найзаны осы сияқты қараңғы тұрғысынан қарастырады. "Парзиваль" шығармасында найза "улы" деп сипатталған, бұл христиандық емдік тақырыптардың бағытымен қатысты үлкен қайшылық тудырады. Бұл найза Балықшы Патшаның жарасына әр түрлі уақытта тигізіліп, оның азабын ұзартады, тыйым салынған махаббатты іздегені үшін жаза ретінде. Жақында жазылған шығармаларда найза Балықшы Патшаның сарайында христиандық теологиямен бірге бейнеленеді. Атап айтқанда, ол Иса Мәсіхті айқышқа қадаған найза деп есептеледі. Бұл Малоридің "Артурдың өлімі" атты еңбегінде көрінеді. Малоридің нұсқасында Балықшы Патша найзаның қанымен емделеді, бұл оның жақсы, қасиетті, христиандық нысан екенін көрсетеді. "Корбеник" шығармасында Балықшы Патшаның тойындағы шеруде Киелі Граальға ерекше мән берілгені байқалады, ол – күшті христиандық артефакт. Осы шеруде Иса Мәсіхті қадаған найза да болған деген қорытынды жасауға болады.

Қалқан

Бұл қылышты Балықшы патшасы Персевальға сыйлаған деп жиі айтылады. Содан кейін Персевальдың туысы осы қылыштың шешуші сәтте сынып кететінін болжайды. Екі жағдайда авторлар Персевальдың қылышты өзі сынағанын хабарлайды: Эшенбахта ол Парзиваль соңында өгей ағасымен шайқаста жеңіледі; ал Герберт де Монтрейль оны "Жердегі жұмақтың" қақпаларында қиратқанын сипаттайды. Бұзылған қылышқа қатысты оқиғаны алғаш Кретиен енгізген, ол оны Персевальдың рыцарь ретіндегі кемшіліктерінің символы ретінде қарастырған. Оның кемшіліктерінің басты мысалы – Персевальдың Грааль туралы сұраудан бас тартуы. Бұл жазалау тұжырымы Эшенбахтың әңгімесінде де көрінеді, онда Персевальға: «Сіздің әйеліңіз де сізге қылыш берген еді, бірақ сіздің сөзді аузыңыз, өкінішке орай, онда ешқандай сұрақ қоймады» делінеді. Қылыш Персевальға емдік сұрақ қоймағанын еске салып тұру және «Мунсалваэш» (Эшенбахтың Корбеникке берген аты) бар екенін физикалық түрде еске салу үшін сюжеттік құрал ретінде сақталды.

Қазіргі заманғы мәдениет

Рихард Вагнердің 1882 жылы жазылған «Парсифал» операсында, Вольфрам фон Эшенбахтың «Парсифал» дастанының негізінде, Грааль рыцарларының патшасы Амфортас, айықпайтын жаралы Балықшы патша бейнесін көрсетеді. 1922 жылы Т.С. Элиоттың «Шөл дала» поэмасы Балықшы патша туралы аңызды жақыннан ұстанып жазылған. 1945 жылы К.С. Льюис жазған «Қорқынышты күш» романында, «Ғарыш трилогиясының» үшінші кітабында, филолог Элвин Рэнсом Балықшы патша рөлін қоса атқарады. Бернард Маламудтың 1952 жылғы «Табиғи» романы (және 1984 жылғы фильмі) негізгі аңызға құрылған. Поп Фишер – Балықшы патша, ал Рой Хоббс – Персиваль кейіпкері. 1979 жылы Тим Пауэрстің «Қараңғының суреті» романында Балықшы патша басты сюжеттің қозғаушы күші, ал 1992 жылғы «Соңғы шақыру» романы Балықшы патша аңызын Таро және шарап өндірумен байланыстырады. 1981 жылы Джон Бурманның «Эскалибур» фильмі Грааль іздеуін Балықшы патша ертегісінің мифологиялық үлгісіне негіздейді, онда жараланған Артур әлсіреп, Персиваль Грааль құпиясының шындығын ашып оны емдейді. 1984 жылғы «Mage: The Hero Discovered» комикстер сериясы Кевин Матчстик, құпия Балықшы патшаны қорғаумен жүктелген кейіпкердің айналасында өрбиді, себебі ол қазіргі заманғы Артур. Джон Адамстың 1985 жылғы «Harmonielehre» оркестрлік шығармасының екінші бөлімі «Анфортас жарасы» деп аталады. Энтони Пауэллдің 1986 жылғы «Балықшы патша» романы басты кейіпкер Саул Хенчман мен аңыз тұлғасы арасындағы параллельді көрсетеді. 1991 жылы Терри Гиллиамның «Балықшы патша» фильмі Нью-Йорктегі жарақат пен ізденіс туралы әңгімені қайта баяндайды. 1993 жылы Диана Уинн Джонстың «Hexwood» романында бірнеше Артур кейіпкерлері бар, олардың екеуі Балықшы патшаның әртүрлі жақтарын бейнелейді. Роберт Джорданның «Уақыт доңғалағы» сериясының басты кейіпкері Рэнд Аль’Тор, «Айдаһар қайта туған» билігімен, жанындағы әрқашан бар жарақатымен және «Балықшы патша» деп аталатын шахмат фигурасымен сәйкестендірілуі арқасында Балықшы патшаның бір үлгісі ретінде бейнеленеді. 2001 жылы шыққан «Парсифалдың беті» (жасөсперімдерге арналған Джеральд Моррис авторлығындағы Артурий сериясының төртінші кітабы) Персеваль мен Балықшы патшаның оқиғасына негізделген. 2001 жылғы «RuneScape» ойынында «Киелі Грааль» деп аталатын квест бар, онда ойыншы Артұр патшаға Балықшы патшаның әлеміне барып, Киелі Граальды табуға көмектесуі керек. 2004 жылғы қаңтарда «Midsomer Murders» телесериалының «Балықшы патша» атты эпизоды Midsomer Barrow-дан табылған келт найзасы мен тостағанды көрсетеді. Найза – кісі өлтіру құралы. 2006 жылы «Қылмыстық сана» телесериалының 1-ші маусымын аяқтап, 2-ші маусымын бастау үшін екі эпизодтық ретінде өзін Балықшы патша деп атайтын қарсыласы бар. 2010 жылы «Мерлин» телесериалының бір эпизодында Артур ханзада Балықшы патшаның үшбұрағын іздеуге шығады, ол орнына сиқырлы білезік сұрайды, бұл оған өлуге мүмкіндік береді. 2012 жылғы «Fables» комиксінің аркасында Балықшы патша оқиғасы жас кейіпкерлердің біреуін басқаратын сюжеттік құрал болып табылады. 2013 жылы шыққан Frank Turner-дің «Tape Deck Heart» альбомында «The Fisher King Blues» деп аталатын ән бар. 2015 жылғы «Доктор Ху» эпизодында «Солпан алдында» Балықшы патша деп аталатын жау, өз халқының оны құтқаруға келуін күтіп жүрген, өлген деп есептелетін ғарыш әскербасы. Балықшы патша кейіпкері «The Witcher» кітаптарында және бейне ойындарында кездеседі. Ол Көл ханымның сүйіктісі ретінде бейнеленеді, ол бас кейіпкерге қуатты қылыш сыйлайды. Эрнест Клайнның 2011 жылғы «Ready Player One» романының (және оның киноға бейімделуі) кейіпкері Джеймс Донован Холлидей (ә.қ. Анорак the All Knowing) әртүрлі жарақаттарға ұшырайды – әлеуетті психикалық мәселелер, әлеуметтік қарым-қатынас проблемалары және оқиға басталғанға дейін қайтыс болады, бірақ ол өзінің цифрлық аватары түрінде бейнелі түрде өмір сүреді, ол өзі жасаған және оқиғаның көп бөлігі орын алатын цифрлық «жермен» ішінара біріктірілген, ал жердің өзі соңында «сауықтырылады» немесе кем дегенде жаңа игілікпен басқаруға алынады, бас кейіпкердің цифрлық аватары Парсиваль деп аталады. 2011-2019 жылғы «Трон ойыны» сериясында Брэндон Старк есімді кейіпкердің аяғы мен жамбас аймағында жарақат алады, ол жүре алмайды, бірақ болашақты болжай алады. Сериалдың соңғы эпизодында «Темір тақ» Бран Вестерос патшалықтарының алтысына «Бран сынған» ретінде билік етеді. Патриция А. Маккиллиптің 2016 жылы жарық көрген «Кингфишер» кітабы – «қазіргі заманғы мифпен қатар өмір сүретін» әлемде орналасқан, «Кингфишер» мейрамханасының иесі апатта жараланған, оның мейрамханасы бір кездегі зор...