Кіріспе
Бұл түркі тілдерінен ағылшын тіліне енген сөздердің тізімі. Олардың көпшілігі Осман империясынан келген саудагерлер мен әскерлер арқылы келді. Сондай-ақ, түркі сөздері де бар, олардың басым бөлігі орыс тілі арқылы ағылшын тіліне өтті.
This is a list of words that have entered into the English language from the Turkic languages. Many of them came via traders and soldiers from and in the Ottoman Empire. There are some Turkic words as well, most of them entered English via the Russian language.
Кіріспе
Түркі халықтарының тілдері ағылшын тілімен қатар әртүрлі тілдерде көптеген із қалдырды. Түркі тілінен алынған сөздердің, әсіресе әлеуметтік-саяси лексикаға жататындары, түркі және мұсылман халықтарының өміріне қатысты әдебиеттерде, тарихи-этнографиялық еңбектерде жиі қолданылады. Этнографиялық сөздер көбінесе ғылыми әдебиетте және тарихи-этнографиялық мәтіндерде кездеседі. Үнді (көбінесе хиндустани) сөздерін қабылдау, олардың ішінде түркі тілінен алынғандары да болды, түркі текті сөздердің ағылшын тіліне енуіне бір жол ашты. Сонымен қатар, түркі тілінен шыққан бірнеше сөз орыс және поляк тілдері сияқты Орталық және Шығыс Еуропа тілдері арқылы ағылшын тіліне өтті. Албан, неміс, латын, испан, итальян, француз, венгр және серб-хорват тілдері түркі сөздерінің ағылшын тіліне енуіне делдалдық жасады, сонымен қатар олардың өзінде де көптеген түркі сөздері бар (мысалы, серб-хорват тілінде 5000-ға жуық түркі сөздері кездеседі, негізінен түрік тілінен алынған). XIX ғасырда түркі тілінен алынған сөздер, көбінесе түрік тілінен, тек саяхатшылардың, дипломаттардың, саудагерлердің жазбалары арқылы ғана емес, сонымен қатар этнографиялық және тарихи еңбектер мен баспасөз арқылы да тарала бастады. 1847 жылы Стамбулда екі ағылшын тіліндегі газет – "The Levant Herald" және "The Levant Times", француз тіліндегі жеті газет, неміс тіліндегі біреуі және түрік тіліндегі 37 газет болды. Түрік тілінен алынған сөздердің ең үлкен үлесі тікелей ағылшын тіліне өтті, себебі Түркияның Англиямен ең тығыз және кең байланыстары болды. Дегенмен, ағылшын тілінде басқа халықтармен – әзербайжандықтармен, татарлармен, өзбектермен, қазақтармен және қырғыздармен байланыс арқылы алынған көптеген түркі сөздері бар. Ағылшын тіліндегі түркі сөздерінің көпшілігі экзотикалық немесе этнографиялық мәнге ие. Олардың ағылшын тілінде баламасы жоқ, бастапқы сөздермен синонимдік қатынасы жоқ және көбінесе түркі аймақтарының флорасы, фаунасы, тұрмыс салты, саяси және әлеуметтік өмірі, әкімшілік-аумақтық құрылымын сипаттау үшін қолданылады. Бірақ түркі тілінен алынған көптеген сөздер әлі күнге дейін жиі қолданылатын лексиканың құрамында. Кейбір түркі сөздері этимологиялық байланысы жоқ жаңа мағыналарға ие болды. Қорытындылай келе, түркі тілінен шыққан сөздер ағылшын тіліне орта ғасырларда-ақ енуде, ал түркі сөздері көбінесе француз тілі арқылы басқа тілдерден ағылшын тіліне өтті. 16 ғасырдан бастап, Англия мен Түркия және Ресей арасындағы тікелей байланыс орнаған кезден бастап, түркі тілдерінен жаңа тікелей қарыздар пайда болды. Неміс, поляк, орыс, серб-хорват, француз, араб, армян, африкаанс, венгр, идиш, хиндустани, испан, итальян, латын, малай тілдері түркі сөздерінің ағылшын тіліне өту процесіне әртүрлі деңгейде қатысты. Қарыздар алынған негізгі тіл – түрік тілі.
Е
Елші немесе эльчи түрік тілінен elçi сөзінен келген, "елші" деген мағынаны білдіреді. Елем інжірлері түрік тіліндегі eleme сөзінен шыққан, "таңдалған, іріктелген" дегенді білдіреді. Жоғары сапалы Смирна інжірлері жапсарлы қаптамада.
Мен
Имам байлды түрікше imambayıldı, "имам есінен шықты", зәйтүн майымен дайындалған баклажан тағамы. Имбат түрікше imbat сөзінен, Левант аймағында (мысалы, Кипрде) соғатын салқындататын этезиялық жел.
М
Мамонт – орыс тіліндегі "мамонт", "мамонт", "мамант" сөздерінен, болжам бойынша якут тіліндегі "мамма" ("жер") сөзінен алынған; мамонттардың кенелердей жерді қазғанына байланысты сенімнен туындаған. Мартагон – орта ағылшын, көне француз, көне испан және османдық түрік тілдерінен келген, "тұрманың бір түрі" деген мағына беретін "martagan" сөзінен. Мердибан – Осман империясы, Аббасид халифаты және Ілханат мемлекеттері қолданған есептеу әдісі; "баспалдақ" немесе "саты" деген мағынаны білдіретін сөзден шыққан.
Т
Тайга – орыс тілінен келген «тайга» сөзі, түркі текті; телеут тіліндегі «тасты, таулы жер» деген мағынадағы «тайга» сөзімен, түрік тіліндегі «dağ» («тау») сөзімен байланысты; моңғол текті болуы да мүмкін. Тарамасалата – қазіргі грек тіліндегі «taramas» («сақталған шабақ»), түрік тіліндегі «tarama» («жұмсақ шабақ немесе қызыл икраны дайындау») + «salata» («салат») сөздерінен құралған. Таранчи – шағатай тіліндегі «Taranci» сөзінен, сөзбе-сөз «фермер» мағынасында. Тарантас – орыс тіліндегі «tarantas» сөзінен, ол қазан татар тіліндегі «tarıntas» сөзінен шыққан. Тарбаган – орыс тілінен, яғни телеут тілінен шыққан. Кеміргіш. Тарбуш – араб тіліндегі «tarbūsh» сөзінен, осман түрік тіліндегі «terposh» сөзінен, ал осылар парсы тіліндегі «sarposh» («бас киім») сөзінен (sar – «бас», pūsh – «жабу») шыққан, түрік тіліндегі «ter» («тер») сөзімен байланысты. Мұсылман еркектерінің киетін, әдетте қызыл түсті, матадан немесе қалың матадан жасалған, жеке немесе тұлпардың ішкі бөлігі ретінде киетін шапан. Тархан – көне түркі тіліндегі «tarkan» сөзінен, артықшылықты топ. Тарпан – орыс тілінен, қырғыз немесе қазақ тіліндегі «тарпан» сөзінен шыққан. Татар – парсы тіліндегі «Tatar» сөзінен, түркі текті. Ашулы немесе зорлыққа бейім адам. Латын тілінен – «Tartarus» («жамандық, тозақ»). Тау сағызы – орыс тіліндегі «tau sagyz», түрік тіліндегі «tau sagız» сөздерінен, «тау» («тау») + «сағыз» («жеміс, резина») сөздерінен құралған. Тавла – түрік тіліндегі «tavla», тақта ойынының бір түрі. Текке – түрік тіліндегі «tekke», дервиш монастыры. Теңге – қазақ тіліндегі «теңге» («ақша, рубль») сөзінен шыққан. Тепе – түрік тіліндегі «tepe» («төбе, шың») сөзінен шыққан. Жасанды үйінді. Терек – Ресейдің оңтүстік-шығысындағы Терек өзенінен, ол балқар тіліндегі «Terk» сөзінен шыққан. Ескі әлемнің құмқұйрығы, Еуропа мен Азияның солтүстігінде көбейіп, Оңтүстік Африка мен Австралияға көшіп барады және өзендерде кездеседі. Теора – итальян тіліндегі «tiorba» сөзінен, ол түрік тіліндегі «torba» («қалта») сөзінен шыққан. Томан – парсы тіліндегі «تومان» сөзінен, түрік тіліндегі «tümen» («он мың бірлік») сөзінен шыққан. Товарищ – орыс тіліндегі «товарищ», көне шығыс славян тіліндегі «товарищ» сөзінен, «байлық, сауда» мағынасындағы «tavar» + «жұмыс істейтін адам» мағынасындағы «ishchi» (іш – «жұмыс, кәсіп») сөздерінен құралған. Тугра – түрік тіліндегі «tuğra», солтанның аты мен атақтарынан құралған күрделі монограмма. Тунгус – тунгус халқының бір мүшесі; орыс тілінен, шығыс түркі тіліндегі «tunguz» («жабайы шошқа»), көне түркі тіліндегі «tonguz» сөзінен шыққан. Түрік – түрік тіліндегі «türk» сөзінен, ағылшын тілінде бірнеше мағынасы бар. Түркі – парсы тіліндегі «turki», түрік («түрік»), түрік тіліндегі «Türk» сөзінен шыққан. Түркіз – орта ағылшын тіліндегі «Turkeys», аңглофранцуз тіліндегі «turkeise», түрік тіліндегі «turkeis» сөзінен шыққан. Тузла – түрік тіліндегі «tuzla», Түркиядағы Туз көлі атауынан шыққан. Орталық Анатолия кілемі. Цацики – қазіргі грек тіліндегі «tsatsiki», түрік тіліндегі «cacık» сөзінен шыққан.
Tarbush from Arabic tarbūsh, from Ottoman Turkish terposh, probably from Persian sarposh "headdress" (equivalent to sar "head" + pūsh "covering"), by association with Turkish ter "sweat". A tasseled cap of cloth or felt, usually red, that is worn by Muslim men either by itself or as the inner part of the turban. Tarkhan from Old Turkic tarkan, a privileged class. Tarpan from Russian, which is from Kirghiz or Kazakh tarpan. Tartar from Persian Tatar, of Turkic origin. A ferocious or violent person Latin, from "Tartarus" evil, hell. Tau saghyz from Russian tau sagyz, from Turkic tau sagız, from tau "mountain" + sagız "gum, rubber". Tavla from Turkish tavla, a version of the board game backgammon. Tekke from Turkish tekke, a dervish monastery. Tenge from Kazakh teŋge "coin, ruble". Tepe from Turkish tepe, literally "a hill, summit". An artificial mound. Terek from Terek, river of southeast Russia, which is from Balkar Terk. A sandpiper of the Old World breeding in the far north of eastern Europe and Asia and migrating to southern Africa and Australia and frequenting rivers. Theorbo from Italian tiorba, which is from Turkish torba "a bag". Toman from Persian تومان, which is from Turkic tümen, "a unit of ten thousand". Tovarich from Russian tovarishch, from Old East Slavic tovarishch, sing. of tovarishchi, "business associates", which is from Old Turkic tavar ishchi, "businessman, merchant" : tavar, "wealth, trade" + ishchi, "one who works" (from ish, "work, business"). Tughra from Turkish tuğra, an elaborate monogram formed of the Sultan's name and titles. Tungus a member of the Tungusic people; from Russian, from East Turkic tunguz, "wild pig, boar", from Old Turkic tonguz. Turk from Turkish türk, which has several meanings in English. Turki from Persian turki, from Turk, "Turk", from Turkish Türk. Turquoise from Middle English Turkeys, from Anglo French turkeise, from feminine of turkeis Turkish, from Turc Turkish. Tuzla from Turkish tuzla, from the name of Lake Tuz in Turkey. A central Anatolian rug. Tzatziki from modern Greek tsatsiki, which is from Turkish cacık.
U
Угор тілі – көне шығыс славян тілінен шыққан, түрік тектес, "венгрлер" деген мағына береді. Ұлан – түрікше oğlan сөзінен шыққан, "ұл, қызметші" деген мағынада қолданылады. Урду – түркі тіліндегі ordu (орданың бастауы) сөзінен туындаған "лагерь" деген сөз. Урман – орыс тілінен алынған, қазан татар тіліндегі урман сөзімен бірдей, "орман" мағынасын білдіреді, тайгамен мағыналас; түрік тіліндегі орман сөзі. Ушак – Түркияның батысындағы өндіріс қаласы. Гьордес түйіндерімен тоқылған, жарқын түстермен және күрделі медальон өрнегімен ерекшеленетін ауыр жүннен жасалған шығыс кілем.
Y
Ярдэнг – түркі тіліндегі yardang, «тік жартас, құлама» деген сөздің аблятивтік түрі. Ярмалка – түркі тектес, түрік тіліндегі yağmurluk сөзі «жаңбырдан қорғайтын киім» дегенді білдіреді. Яшмак немесе yashmac – түрікше yaşmak сөзінен. Ятаған – түрікше yatağan. Йогурт – түрікше yoğurt сөзінен. (Йогурт туралы wiktionary-де) Юрт – түркі тіліндегі yurt, «тұрғын орын» дегенді білдіреді. Юрук – түрікше yürük, «көшпенді». 1. Оңтүстік-шығыс Анатолия тауларында көшіп-қонып мал өсіретін халықтың бірі. 2. Оңтүстік-шығыс Анатолиядағы Конья және Караман аймақтарынан шыққан түрік кілемшесі.
Yurt from Turkic yurt, which means "a dwelling place". Yuruk from Turkish yürük, "a nomad". 1. One of a nomadic shepherd people of the mountains of southeastern Anatolia. 2. A Turkish rug from the Konya and Karaman regions, southeastern Anatolia.
Z
Түрік тілінен келген "зил" сөзі – "қоңырау, ысқырық", дыбырқұбылыстық тегін білдіреді.