Кіріспе
Ресейдің аспаздық дәстүрлері – ресейлік халқының әртүрлі тағамдары мен тамақ дайындау дәстүрлерінің жиынтығы, сонымен қатар Ресейде танымал аспаздық өнімдердің тізімі. Көптеген атаулары кеңес заманына дейін белгілі болған және түрлі әлеуметтік топтардан шыққан.
Russian cuisine is a collection of the different dishes and cooking traditions of the Russian people as well as a list of culinary products popular in Russia, with most names being known since pre Soviet times, coming from all kinds of social circles.
Тарих
Ресей тағамдарының тарихы төрт кезеңге бөлінеді: Ежелгі орыс тағамдары (IX-XVI ғасырлар), Ежелгі Мәскеу тағамдары (XVII ғасыр), Петр және Екатеринаның билігі тұсындағы тағамдар (XVIII ғасыр) және, соңында, XVIII ғасырдың соңынан 1860 жылдарға дейінгі Петербург тағамдары. Ежелгі орыс кезеңінде негізгі тағамдар нан, дәнді дақылдар және крахмалға толы басқа да тағамдар болды. Әйелдер әртүрлі толтырмалармен, мысалы, саңырауқұлақтармен немесе жидектермен пирогтар пісіретін. Жиын кезінде нан мен тұз міндетті түрде болатын. Қара бидай мен сұлы сияқты қаша, үй шаруашылығына береке әкелетін деп есептелді. Көптеген орыстар бал мен жидектерді пайдаланып, олардан имбирь нан жасады, ол әлі де танымал орыс десерті. Көптеген қазіргі орыс тағамдары Азия мәдениеттерінен, мысалы, пельмениден шабыт алған. XVII ғасырда асханалар экономикалық жағдайға қарай бөлінді. Байлар ет пен икра сияқты тағамдар жесе, кедейлер қарапайым тағамдармен көрінетін. Осы ғасырда тағам түрлері көбейді, себебі жаңа елдер қосылды. Петр мен Екатеринаның билігі тұсында ет фаршын қосып дайындалатын тағамдар пайда болды, сондай-ақ басқа еуропалық елдердің тағамдары орыс тағамдарымен араласты. Соңғы кезеңде (Петербург асханасы) француз, неміс, голланд және итальян тағамдары, мысалы, қой еті мен шошқа еті орыс тағамдарына енгізілді. Француздар картоп пен помидорды тағамдарда кеңінен қолдануды дәріптеді. Ресейдегі ұзақ және суық қысқа байланысты көптеген тағамдар сақтауға арналған етіп дайындалды, осылайша аязды қарлы күндері қосымша сапарлар жасау қажеттігі болмады. Оның негізін шаруалардың ауылдық жердегі, көбінесе қатал климаттағы балық, шошқа еті, құс еті, икра, саңырауқұлақтар, жидек және балдан тұратын тағамдары қалады. Бидай, арпа, қара бидай және тары егіндері нан, пирог, дәнді дақылдар, сыра және арақ дайындауға қажетті ингредиенттермен қамтамасыз етті. Соуптар мен қайнатылмалар маусымдық немесе сақтауға жарамды өнімдерге, балық пен етке негізделген. Мұндай тағамдар 20 ғасырдың басына дейін көптеген орыстар үшін негізгі тағам болып қала берді. 16-18 ғасырларда ас дайындаудың жаңа әдістері пайда болды. Осы кезеңде шетелден түтінделген ет пен балық, кондитерлік өнімдер, салаттар мен жасыл көкөністер, шоколад, мұзқаймақ, шараптар мен шырындар әкелінді. Бұл, кем дегенде, қалалық аристократия мен провинциялық помещиктер үшін осы жаңа тағамдарды дәстүрлі орыс тағамдарымен шығармашылық түрде үйлестіруге мүмкіндік берді. 20 ғасырдың басындағы революция элиталық асхананың тез құлдырауына әкелді, себебі жаңа теңдік идеологиясы және оның тұтынушылары болған ескі императорлық элиталардың жоғалуы осыған себеп болды. Осының нәтижесінде Одақтың ұлттық асханаларын біріктіруге, тамақтануға ғылыми көзқарас пен тағам дайындау және қызмет көрсетуге өнеркәсіптік көзқарасқа баса назар аударатын ерекше кеңестік асхана пайда болды. Кеңес Одағының құлдырауы тамақ қызметіндегі мемлекеттік монополияның аяқталуына және асхананың әртараптануына әкелді. 1990-шы жылдардың басындағы экономикалық өсіммен бірге жаңа аспаздық тәжірибелерге деген сұраныс та өсті, бұл императорлық дәуірдің элиталық асханасының қайта жандануына, сондай-ақ жаңалықтарды, жергілікті ерекшеліктерді және шығармашылық интерпретацияларды іздеуге әкелді, нәтижесінде «Жаңа орыс асханасы» деп аталатын жаңа бағыт пайда болды.
Этникалық және аймақтық айырмашылықтар мен әсерлер
Ұлттық орыс асханасы көпмәдени және көпұлтты мемлекетте қалыптасты, онда елдің шекарасында тұратын немесе тарихи түрде Ресей мемлекетінің құрамына кірген басқа этностардың асханалары күшті өзара әсер етті. Мұндай терең өзара әсерге қарамастан, Ресей Федерациясының шекараларындағы көптеген ұлттық асханалар өз ерекшеліктерін сақтайды, мысалы, татар, саха немесе ямал асханалары. Ресей асханасының өзі де географиялық тұрғыдан алуан түрлі, оның вариациялары жергілікті қолда бар шикізат пен пісіру тәсілдеріне байланысты. Ресейдің солтүстігінде бұлғанақ немесе қарақұмық сияқты жергілікті жидектер, треска сияқты балық, моос сияқты аң еті, тіпті ягел деп аталатын жеуге жарамды мүк қолданылады. Керісінше, Сібірде жергілікті балық түрлері, әсіресе арктикалық циско немесе муксун сияқты корегон тұқымдасына жататын балықтар және жергілікті пісіру әдістері пайдаланылады, нәтижесінде мұздатылған немесе дәмдеуіштер қосылған шикі балық дайындалады. Шығысқа қарай бүркіт алақаны, колумктик жемісі, исіркек және Камчатка крабы сияқты жергілікті ерекшеліктер қосылады.
Салқын шұпылар
Окрошка – квас негізінде жасалған суық шұба, немесе сирек жағдайда әртүрлі қышқыл сүттер; қазіргі кезде көбінесе кефир қолданылады. Окрошка сонымен қатар салат та болып табылады. Басты ингредиенттері – екі түрлі көкөніс, оларды 1:1 пропорцияда суық қайнатылған ет немесе балықпен араластыруға болады. Осылайша, көкөністік, еттік, құстық және балықтық окрошка түрлерін жасауға болады. Әдетте окрошкада екі түрлі көкөніс болады. Біріншісі бейтарап дәмді болуы керек, мысалы, қайнатылған картоп, репа, рутабага, морковь немесе жаңа қияр. Екіншісі – дәмді әрі хош иісті болуы керек, мысалы, түймедақ немесе жасыл пияз, сондай-ақ басқа да шөптер – зерек, петрушка, червиль, сельдерей немесе таррагон. Бір шұбаға әртүрлі ет пен құс етін қосуға болады. Ең көп қолданылатын ингредиент – сиыр еті, жалғыз немесе құс етімен бірге. Кейде шұжық сияқты жұмсақ боллонья да қолданылады. Егер балықпен жасалса, ең жақсы таңдау – тенк, еуропалық шабақ, пик шабақ, треска немесе басқа бейтарап дәмді балық. Жағалау аймақтарында көбінесе басқа еттермен бірге, түткіленген және/немесе тұздалған лосось қолданылады. Аш-аяқ дайындауда ең көп қолданылатын квас – ақ окрошка квасы, ол ауызға арналған квастан әлдеқайда қышқыл. Дәмдеуіштерге қыша, қара бұрыш және тұздалған қияр (әсіресе, тұздамадан алынған сұйықтық) жеке немесе бірге қолданылады. Соңғы тиімділік үшін қайнатылған жұмыртқа және сметана (крем фрешке ұқсас) қосылады. Көбінесе, қыша, ұсақталған қайнатылған сарысы, бұрыш және тұздама сұйықтығын араластырып, дәм беру үшін соус жасап, шұбаға қосылады. Қышқыл сүт негізіндегі окрошка үшін, табиғи қышқыл сүт (көбінесе тұқым майы қосылған) жақсы шайқалып, таза су және ұнтақталған сарымсақ қосылады. Уақытты үнемдеу үшін кейде табиғи қышқыл сүттің орнына өндірілген кефир қолданылады, бірақ кейбіреулер оның бастапқы дәмді бұзады дейді. Тюря окрошкаға өте ұқсас, басты айырмашылығы – көкөністердің орнына нан, кейде пияз және өсімдік майы қосылып, квасқа малданған. Бұл суп, қиын-қыстау кезеңдерде (мысалы, Ресей революциясы, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыстар) және кедей шаруалардың тағамы болған. Сонымен қатар, қарапайымдылығының арқасында діни ораза кезінде тамақ ретінде жиі қолданылған. Ботвиня – тағы бір суық шұба. Суптың аты орыс тіліндегі "ботва" сөзінен шыққан, ол "тамыр көкөністерінің жапырақтары" деген мағынаны білдіреді, және атынан көрініп тұрғанындай, жас қызылшаның жапырақтарынан, сондай-ақ сурегі, пияз, зерек, қияр және екі түрлі квастан жасалады. Дәм беру үшін қыша, сарымсақ және хрен қосылады. Көкөністер бланшпен қайнатылып, содан кейін сырғанақтан өткізіліп, үстіне квас құйылады. Свыкольник (холодник деп те аталады) – суық борщ. Ол қызылшаның қышқыл немесе қызылша шырынынан, қышқыл қаймақпен, майлы сүтпен, қышқыл сүтпен, кефирмен немесе йогуртпен араластырылып жасалады. Қоспа ерекше қызғылт-сары немесе қызғылт түсті болады. Ол суытылған күйінде, әдетте, ұсақ кесілген қызылша, қияр, түймедақ және жазғы пияз, жартылай қайнатылған жұмыртқамен бірге және жаңа зерекпен шашыратылып беріледі. Бұзаудың, шұжықтың немесе ракуштің шайылған құйрығын да қосуға болады.
Салаттар
Оливье салатасы (орыс салатасы деп те аталады) – майонез негізінде жасалған, кішкентай кубиктерге кесілген картоптан дайындалған салат. Оның ерекшелігі – тұздалған қияр, қайнатылған жұмыртқа, қайнатылған морковь, қайнатылған картоп, ет және безендірілген бұршақтан құралған әртүрлі дәмдердің үйлесімі. Бұл тағам Жаңа жылдық дастарханның басты белгісі болып саналады. [[Дрессинг (немесе шуба, Ланг рудан), сонымен қатар "киімделген шаян" деп те аталады, ол кесілген тұздалған шаянның үстіне пісірілген қызылшаның қабаттарымен жабылады, кейде жұмыртқа немесе басқа көкөністер қосылады. Винегрет (француз тілінен алынған) – қайнатылған қызылша, картоп, морковь, тұздалған қияр, пияз, саумал қызылша және кейде бұршақ немесе ақ бұршақтан жасалған салат. Ол күнбағыс немесе зәйтүн майымен қосылады.]
Қамыр
Дәмді тағам – дәстүрлі орыс асханасындағы ең маңызды тағамдардың бірі. Дәнді дақылдардың түрлері жергілікті егілген дақылдарға байланысты. Орыс тілінде "каша" деген сөз кез келген дәнді жеңіл тағамды білдіреді. Ең көп қолданылатын дәнді дақылдар – гречка, тары, манка, сүбізбе, арпа және күріш. Дәстүрлі түрде, мұндай дәнді тағамдар сүтке пісіріледі, әсіресе таңғы асқа берілсе. Масло, тұз, қант, джем, жаңа жемістер мен жидектер қосылуы мүмкін. Ылғалды пісірілген қарапайым дәмді тағамдар, әсіресе гречка мен күріш, басқа тағамдармен бірге гарнир ретінде беріледі. Консервіленген ет, тушонка, гречка/күріш кашасының дәстүрін ескере отырып жасалады, бұл тұздалған сиыр еті сияқты консервіленген еттен өзгеше. Орташа бағадағы тушонкада май мен желатин көп мөлшерде болса, бұл етсіз қосымша күріш немесе гречка дәмді тағамын байыту үшін соус ретінде қолданылуы мүмкін.