Әлемдік валюта нарығы және оның ерекшеліктері

Валюта нарығы: Халықаралық валюта саудасы, Forex дегеніміз не? Әлемдегі ең ірі нарықтардың бірі, қатысушылар мен бағамы туралы ақпарат.

21 мин оқу

100%

Дереккөз: Foreign exchange market — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Халықаралық валюталардың әлемдік орталықтандырылмаған саудасы

Шетел валютасы нарығы (forex, FX (әдетте «фикс» деп айтылады) немесе валюта нарығы) – валюталардың саудасы үшін әлемдік орталықтандырылмаған немесе тікелей келісім (OTC) нарығы. Бұл нарық әрбір валютаның айырбас бағамын анықтайды. Ол валюталарды қазіргі немесе белгіленген бағамен сатып алу, сату және айырбастаудың барлық аспектілерін қамтиды. Сауда көлемі бойынша бұл әлемдегі ең ірі нарық, одан кейін кредит нарығы келеді. Бұл нарықтың негізгі қатысушылары – ірі халықаралық банктер. Әлемдегі қаржы орталықтары күндіз-түні, демалыс күндерін қоспағанда, алуан түрлі сатып алушылар мен сатушылар арасындағы сауда-саттықтың тірегі ретінде жұмыс істейді. Валюталар әрқашан жұптармен саудаланатындықтан, шетел валютасы нарығы валютаның абсолютті құнын емес, керісінше, бір валютаның нарықтық бағасын белгілей отырып, оның салыстырмалы құнын анықтайды. Мысалы: 1 АҚШ доллары X канадалық долларына, немесе швейцариялық франкқа, немесе жапон иенасына тең, және т.б. Шетел валютасы нарығы қаржы институттары арқылы жұмыс істейді және бірнеше деңгейде әрекет етеді. Көшбас күйінде банктер «дилерлер» деп аталатын, шетелдік валютамен сауда-саттыққа қатысатын шағын сандағы қаржы фирмаларына жүгінеді. Көптеген шетел валютасы дилерлері банктер болып табылады, сондықтан бұл көшбас нарығы кейде «банкаралық нарық» деп аталады (бірақ бірнеше сақтандыру компаниялары мен басқа да қаржы фирмалары да қатысады). Дилерлер арасындағы мәмілелер өте ірі болуы мүмкін, көлемі жүздеген миллион долларды құрайды. Екі валютаның қатысуына байланысты егемендік мәселесіне байланысты, Forex-те оның қызметін реттейтін бақылаушы орган аз (немесе жоқ). Шетел валютасы нарығы валюта айырбастауды қамтамасыз ету арқылы халықаралық сауда мен инвестицияларға көмектеседі. Мысалы, АҚШ-тағы кәсіпорнына Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерден, әсіресе Еуроаймақ мүшелерінен тауар импорттауға және оның кірісі АҚШ долларымен түскенімен, еуро төлеуге мүмкіндік береді. Бұдан өзге, ол валюта құнына қатысты тікелей спекуляцияны және бағалауды, сондай-ақ екі валюта арасындағы пайыздық мөлшерлемелердің айырмасына негізделген сауда-саттық спекуляциясын қолдайды. Типик валюта операциясында тарап бір валютаның белгілі бір мөлшерін екінші валютаның белгілі бір мөлшерін төлеу арқылы сатып алады. Қазіргі заманғы шетел валютасы нарығы 1970-ші жылдарда қалыптаса бастады. Бұл, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін әлемнің ірі өнеркәсіптік мемлекеттері арасындағы сауда-экономикалық қатынастардың ережелерін белгілеген Бреттон-Вудс ақша-кредит жүйесі бойынша шетелдік валюта операцияларына үкіметтік шектеулердің үш онжылдығынан кейін болды. Елдер бұрынғы айырбас бағамы режимінен, Бреттон-Вудс жүйесінде белгіленген, біртіндеп еркін айырбас бағамына көшті. Шетел валютасы нарығының ерекшелігі: оның өте үлкен сауда көлемі, әлемдегі ең ірі активтер класын білдіреді, нәтижесінде жоғары өтімділік; оның географиялық таралуы; оның үздіксіз жұмыс істеуі: демалыс күндерін қоспағанда, тәулігіне 24 сағат, яғни жексенбі күні 22:00 UTC (Сидней) -ден жұма күні 22:00 UTC (Нью-Йорк) дейін сауда-саттық; валюта бағамына әсер ететін факторлардың алуан түрлілігі; басқа белгілі табыс нарықтарымен салыстырғанда салыстырмалы пайданың төмендігі; және пайда мен шығын маржасын арттыру үшін, сондай-ақ шот мөлшеріне қатысты левереджті пайдалану. Осы себепті, ол орталық банктердің валюталық араласуына қарамастан, кемелді бәсекелестік идеалына ең жақын нарық ретінде танылады. Халықаралық есептесулер банкінің мәліметінше, 2022 жылғы үшжылдық Орталық банктердің шетелдік валюта және OTC туынды нарықтарын зерттеуінің алдын ала жаһандық нәтижелері көрсеткендей, шетелдік валюта нарықтарындағы сауда-саттықтың орташа көлемі 2022 жылдың сәуір айында күніне құрады. Бұл 2019 жылдың сәуір айынан жоғары. Құны бойынша, 2022 жылдың сәуір айында шетелдік валюталық своптары күніне ең көп саудаланған құралдардың бірі болды, содан кейін спот саудасы келді.

The foreign exchange market (forex, FX (pronounced "fix"), or currency market) is a global decentralized or over the counter (OTC) market for the trading of currencies. This market determines foreign exchange rates for every currency. It includes all aspects of buying, selling and exchanging currencies at current or determined prices. In terms of trading volume, it is by far the largest market in the world, followed by the credit market. The main participants in this market are the larger international banks. Financial centers around the world function as anchors of trading between a wide range of multiple types of buyers and sellers around the clock, with the exception of weekends. Since currencies are always traded in pairs, the foreign exchange market does not set a currency's absolute value but rather determines its relative value by setting the market price of one currency if paid for with another. Ex: 1 USD is worth X CAD, or CHF, or JPY, etc. The foreign exchange market works through financial institutions and operates on several levels. Behind the scenes, banks turn to a smaller number of financial firms known as "dealers", who are involved in large quantities of foreign exchange trading. Most foreign exchange dealers are banks, so this behind the scenes market is sometimes called the "interbank market" (although a few insurance companies and other kinds of financial firms are involved). Trades between foreign exchange dealers can be very large, involving hundreds of millions of dollars. Because of the sovereignty issue when involving two currencies, Forex has little (if any) supervisory entity regulating its actions. The foreign exchange market assists international trade and investments by enabling currency conversion. For example, it permits a business in the United States to import goods from European Union member states, especially Eurozone members, and pay Euros, even though its income is in United States dollars. It also supports direct speculation and evaluation relative to the value of currencies and the carry trade speculation, based on the differential interest rate between two currencies. In a typical foreign exchange transaction, a party purchases some quantity of one currency by paying with some quantity of another currency. The modern foreign exchange market began forming during the 1970s. This followed three decades of government restrictions on foreign exchange transactions under the Bretton Woods system of monetary management, which set out the rules for commercial and financial relations among the world's major industrial states after World War II. Countries gradually switched to floating exchange rates from the previous exchange rate regime, which remained fixed per the Bretton Woods system. The foreign exchange market is unique because of the following characteristics:
its huge trading volume, representing the largest asset class in the world leading to high liquidity;
its geographical dispersion;
its continuous operation: 24 hours a day except for weekends, i. e., trading from 22:00 UTC on Sunday (Sydney) until 22:00 UTC Friday (New York);
the variety of factors that affect exchange rates;
the low margins of relative profit compared with other markets of fixed income; and
the use of leverage to enhance profit and loss margins and with respect to account size. As such, it has been referred to as the market closest to the ideal of perfect competition, notwithstanding currency intervention by central banks. According to the Bank for International Settlements, the preliminary global results from the 2022 Triennial Central Bank Survey of Foreign Exchange and OTC Derivatives Markets Activity show that trading in foreign exchange markets averaged per day in April 2022. This is up from in April 2019. Measured by value, foreign exchange swaps were traded more than any other instrument in April 2022, at per day, followed by spot trading at
The break down is as follows:
in spot transactions
in outright forwards
in foreign exchange swaps
currency swaps
in options and other products

Ежелгі

Ақша саудасы мен айырбастау алғаш рет ежелгі дәуірде пайда болды. Ақша айырбастаушылар (басқаларға ақша айырбастауға көмектесетін және комиссия немесе төлем алатын адамдар) Талмуд жазбалары (Киелі кітап дәуірі) кезінде Киелі жерде өмір сүрді. Бұл адамдар (кейде "kollybistẻs" деп аталады) қалалық дүкендерді, ал мерекелерде ғибадатхананың жұртшылық ауласын пайдаланды. Ақша айырбастаушылар сонымен қатар көне дәуірде күміс және/немесе алтыннан бұйымдар жасаушылар да болды. 4-ші ғасырда Византия үкіметі валюта айырбасына монополия құрды. PCZ I 59021 папирусы (б.з.д. 259/8 жж.) ежелгі Египетте ақша айырбастау болғанын көрсетеді. Ақша және айырбастау ежелгі әлемдегі сауданың маңызды бөлігі болды, адамдарға тағам, қыш ыдыстар және шикізат сияқты заттарды сатып алуға және сатуға мүмкіндік берді. Егер грек тиынының мөлшері немесе құрамындағы алтын египеттік тиынға қарағанда көп болса, саудагер грек тиындарымен египеттік тиындарды немесе материалдық тауарларды көбірек алуға болады. Сондықтан, тарихының бір кезеңінде әлемдегі көптеген айналымдағы валюталар күміс пен алтын сияқты танылған стандарттың белгілі бір мөлшеріне бекітілген құнға ие болды.

Ортағасыр және одан кейінгі дәуірлер

XV ғасырда Медичи отбасы текстиль саудагерлерінің атынан әрекет ету үшін валюта айырбастау мақсатында шетелдерде банктер ашуға міндеттелді. Сауданы жеңілдету үшін банк "ностро" (итальян тілінен аударғанда "біздің") атты есеп кітабын жасады, онда шетелдік және жергілікті валюта сомаларын көрсететін екі бағанды жазбалар болды; бұл шетелдік банкте шот ашу туралы ақпаратты қамтыды. 17 (немесе 18) ғасырда Амстердам белсенді Forex нарығын ұстап тұрды. 1704 жылы Англия Корольдігі мен Голландия графтығының мүддесі үшін әрекет ететін агенттер арасында валюталық операциялар жүзеге асты.

Ерте заманауи

Алекс. Браун мен Ұлдары 1850 жылдары шетелдік валютамен сауда жасады және АҚШ-тағы жетекші валюта трейдері болды. 1880 жылы Ж. М. ду Эспириту Санту де Силва (Banco Espírito Santo) шетелдік валютамен сауда жасау бизнесін жүргізуге өтініш берді және рұқсат алды. 1880 жыл кем дегенде бір дереккөз бойынша, қазіргі заманғы шетел валюта нарығының басталуы деп есептеледі: сол жылы алтын стандарты қолданысқа енді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін халықаралық саудаға қатаң бақылау аз болды. Соғыс басталғандықтан, елдер алтын стандарты ақша жүйесінен бас тартты.

Қазіргі заманнан постмодернге дейін

1899 жылдан 1913 жылға дейін елдердің шетел валютасының қорлары жылына 10,8% өсті, ал 1903 жылдан 1913 жылға дейін алтын қорлары жылына 6,3% өсті. 1913 жылдың соңында әлемдік шетел валюта айналымының шамамен жартысы фунт стерлинг арқылы жүзеге асырылды. Лондон шекарасында жұмыс істейтін шетелдік банктердің саны 1860 жылы 3-тен 1913 жылы 71-ге дейін артты. 1902 жылы Лондонда бар болғаны екі валюта брокері болды. 20 ғасырдың басында валюта саудасы ең белсенді түрде Париж, Нью-Йорк және Берлин қалаларында өрістеді, ал Ұлыбритания 1914 жылға дейін көбінесе бұл процеске қатыспады. 1919-1922 жылдар аралығында Лондондағы валюта брокерлерінің саны 17-ге жетті, ал 1924 жылы валюталық операциялармен айналысатын 40 фирма тіркелді. 1920 жылдары Клейнворт отбасы валюта нарығының жетекшілері ретінде танылды, ал Яфет, Монтегу және Ко., сондай-ақ Селигман да маңызды валюта саудагерлері ретінде есімдері сақталды. Лондон саудасы қазіргі түріне жақындап келе бастады. 1928 жылға қарай Forex саудасы қаланың қаржылық айналымының маңызды бөлігіне айналды. Еуропалық валюта бақылаулары, сондай-ақ Еуропа мен Латын Америкасындағы басқа да факторлар 1930 жылдардағы Лондонның саудасынан көтерме сауда арқылы табыс табуға кедергі келтірді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін

1944 жылы Бреттон-Вудс келісіміне қол қойылды, бұл валюталардың ресми бағамынан ±1% шегінде ауытқуына мүмкіндік берді. Жапонияда 1954 жылы «Шетел валюталық операциялар туралы» заң қабылданды. Осының нәтижесінде Токио банкі 1954 жылдың қыркүйегіне қарай шетел валютасы операцияларының орталығына айналды. 1954 және 1959 жылдар аралығында Жапония заңдары көптеген батыс валюталарымен шетелдік валюталық мәмілелер жасауға рұқсат беру үшін өзгертілді. АҚШ президенті Ричард Никсон Бреттон-Вудс келісімін және бекітілген валюта бағамдарын тоқтатуға ықпал етті, бұл еркін айналымдағы валюта жүйесіне әкелді. 1971 жылы келісім күшін жойғаннан кейін Смитсонов келісімі бағамдардың ±2%-ға дейін ауытқуына рұқсат берді. 1961–62 жылдары АҚШ Федералдық резервінің шетелдік операцияларының көлемі салыстырмалы түрде төмен болды. Валюта бағамдарын бақылаумен айналысқандар келісімнің шектерін шынайы емес деп тапты және 1973 жылдың наурыз айында оны тоқтатты, содан кейін негізгі валюталардың ешқайсысы алтынға айырбастау мүмкіндігіне ие болмады, ал ұйымдар валюталық резервтерге сүйенді. 1970 жылдан 1973 жылға дейін нарықтағы сауда көлемі үш есеге өсті. Бір кезде (Гандольфоның сөзіне сәйкес, 1973 жылдың ақпан-наурыз айларында) кейбір нарықтар «бөлінді», содан кейін екі деңгейлі валюта нарығы енгізілді, онда екі түрлі валюта бағамы болды. Бұл 1974 жылдың наурыз айында жойылды. Reuters 1973 жылдың маусым айында компьютерлік мониторларды енгізді, бұл бұрын сауда-саттық үшін қолданылған телефондар мен телеграфтарды алмастырды.

Базарлар жабылады

Бреттон Вудс келісімінің және Еуропалық бірлескен жүзу курсының толыққанды нәтижесіздігіне байланысты, 1972 және 1973 жылдың наурыз айлары аралығында валюта нарықтары жабылуға мәжбүр болды. 1976 жылы АҚШ долларын сатып алу бойынша ең ірі мәміле – Батыс Германия үкіметі жасаған шамамен 3 миллиард долларлық сатып алу болды (The Statesman: 18-том, 1974 жылғы мәліметтер бойынша, жалпы сомасы 2,75 миллиард доллар). Бұл оқиға сол кезде қолданылған бақылау шаралары арқылы валюта бағамдарын теңгерту мүмкін еместігін көрсетті, соның салдарынан Батыс Германия және Еуропаның басқа елдеріндегі ақша жүйесі мен валюта нарықтары екі аптаға жабылды (1973 жылғы ақпан және/немесе наурыз айларында). Giersch, Paqué және Schmieding «7,5 миллион Dmark» сатып алынғаннан кейін жабылғанын айтады, ал Бравли «Валюта нарықтары жабылуы керек еді. Олар 1 наурызда қайта ашылғанда, бұл жабылудан кейін жасалған ірі сатып алу еді» деп мәлімдейді.

1973 жылдан кейін

Дамыған елдерде валюта саудасына мемлекеттік бақылау 1973 жылы аяқталды, содан кейін қазіргі заманның толыққанды еркін және салыстырмалы түрде еркін нарық жағдайлары басталды. Басқа дереккөздерде АҚШ-тың жеке саудагерлері алғаш рет 1982 жылы валюта жұбымен сауда жасаған, ал келесі жылы тағы да бірнеше валюта жұбы қолжетімді болды деп көрсетіледі. 1981 жылдың 1 қаңтарында Қытай Халық Банкі 1978 жылдан бастау алған өзгерістер аясында белгілі бір отандық "кәсіпорындарға" валюта саудасына қатысуға рұқсат берді. 1981 жылы Оңтүстік Корея үкіметі Forex бақылауын тоқтатып, алғаш рет еркін сауда жасауға мүмкіндік берді. 1988 жылы ел үкіметі халықаралық сауда үшін ХВҚ квотасын қабылдады. 1985 жылдың 27 ақпанында Еуропалық банктердің (әсіресе Бундесбанк) араласуы Forex нарығына әсер етті. 1987 жылы әлемдегі барлық сауданың ең көп бөлігі Ұлыбританияда жасалды (бір төрттен сәл астам). АҚШ сауда көлемі бойынша екінші орында тұрды. 1991 жылы Иран кейбір елдермен жасасқан халықаралық келісімдерді мұнай айырбасынан шетел валютасына ауыстырды.

Нарықтың көлемі мен өтімділігі

Валюта нарығы – әлемдегі ең өтімді қаржы нарығы. Саудагерлерге үкіметтер мен орталық банктер, коммерциялық банктер, басқа институционалдық инвесторлар мен қаржы институттары, валюталық спекуляторлар, басқа коммерциялық корпорациялар және жеке тұлғалар кіреді. Халықаралық есептесу банкі үйлестірген 2019 жылғы Орталық банктердің үшжылдық сауалнамасына сәйкес, 2022 жылдың сәуір айындағы орташа тәуліктік айналым (2004 жылмен салыстырғанда) құрады. 2022 жылдың сәуір айына қарай, биржада сауда-саттыққа арналған валюта туындылары биржадан тыс валюта айналымының 2% құрайды. Шетел валютасының фьючерстік шарты 1972 жылы Чикаго тауарлық биржасында енгізілді және көптеген басқа фьючерстік шарттардан гөрі көп саудаланады. Дамыған елдердің көпшілігі өз биржаларында туынды өнімдермен (мысалы, фьючерстермен және фьючерстерге опциялармен) сауда жасауға рұқсат береді. Барлық дамыған елдерде толық түрлендірілетін капитал шоттары бар. Кейбір дамушы нарықтардың үкіметтері өз биржаларында шетелдік валюта туынды өнімдеріне рұқсат бермейді, себебі олар капиталды бақылайды. Деривативтерді пайдалану көптеген дамушы экономикаларда өсуде. Оңтүстік Корея, Оңтүстік Африка және Үндістан сияқты елдер капитал бақылауларына қарамастан валюталық фьючерстік биржаларын құрды. 2007 жылдың сәуірінен 2010 жылдың сәуіріне дейін валюта саудасы 20%-ға өсті және 2004 жылдан бері екі еседен астам өсті. Айналымның өсуіне бірнеше фактор ықпал етеді: активтер класы ретінде шетел валютасының маңыздылығының артуы, жоғары жиіліктегі трейдерлердің сауда белсенділігінің күшеюі және жеке инвесторлардың маңызды нарық сегменті ретінде пайда болуы. Электрондық орындаудың дамуы және орындау аландарының әртүрлілігі транзакциялық шығындарды төмендетті, нарықтың өтімділігін арттырды және көптеген клиенттердің қатысуын кеңейтті. Атап айтқанда, онлайн порталдар арқылы электрондық сауда бөлшек трейдерлерге валюта нарығында сауда жасауды жеңілдетті. 2010 жылға қарай бөлшек сауданың спот айналымының 10%-ына дейін, яғни күніне 150 миллиард долларға дейін жететіні бағаланды (төменде қараңыз: Бөлшек валюта трейдерлері).

The foreign exchange market is the most liquid financial market in the world. Traders include governments and central banks, commercial banks, other institutional investors and financial institutions, currency speculators, other commercial corporations, and individuals. According to the 2019 Triennial Central Bank Survey, coordinated by the Bank for International Settlements, average daily turnover was in April 2022 (compared to in 2004). As of April 2022, exchange traded currency derivatives represent 2% of OTC foreign exchange turnover. Foreign exchange futures contracts were introduced in 1972 at the Chicago Mercantile Exchange and are traded more than to most other futures contracts. Most developed countries permit the trading of derivative products (such as futures and options on futures) on their exchanges. All these developed countries already have fully convertible capital accounts. Some governments of emerging markets do not allow foreign exchange derivative products on their exchanges because they have capital controls. The use of derivatives is growing in many emerging economies. Countries such as South Korea, South Africa, and India have established currency futures exchanges, despite having some capital controls. Foreign exchange trading increased by 20% between April 2007 and April 2010 and has more than doubled since 2004. The increase in turnover is due to a number of factors: the growing importance of foreign exchange as an asset class, the increased trading activity of high frequency traders, and the emergence of retail investors as an important market segment. The growth of electronic execution and the diverse selection of execution venues has lowered transaction costs, increased market liquidity, and attracted greater participation from many customer types. In particular, electronic trading via online portals has made it easier for retail traders to trade in the foreign exchange market. By 2010, retail trading was estimated to account for up to 10% of spot turnover, or $150 billion per day (see below: Retail foreign exchange traders).

Нарық қатысушылары

+ 10 ең ірі валюта трейдері, жалпы көлемнің %-ы, 2020 жылғы маусым Атауы Орын Нарықтық үлесі 1 JP Morgan 10.78% 2 UBS 8.13% 3 XTX Markets 7.58% 4 Deutsche Bank 7.38% 5 Citi 5.50% 6 HSBC 5.33% 7 Jump Trading 5.23% 8 Goldman Sachs 4.62% 9 State Street Corporation 4.61% 10 Bank of America Merrill Lynch 4.50% Қор нарығынан өзгеше, валюта нарығы қолжетімділік деңгейлеріне бөлінеді. Ең жоғары деңгейде – ішкі банктер аралық валюта нарығы, ол ірі коммерциялық банктер мен бағалы қағаздар дилерлерінен тұрады. Ішкі банктер аралық нарықта, спредтер – яғни сауда бағасы мен сұраныс бағасы арасындағы айырмашылық – өте тар және ішкі шеңберден тыс қатысушыларға белгісіз. Сіз қолжетімділік деңгейлерімен төмендей келе, сауда бағасы мен сұраныс бағасы арасындағы айырмашылық кеңейеді (мысалы, EUR сияқты валюталар үшін 0-ден 1 пипке дейін 1–2 пипке дейін). Бұл көлемге байланысты. Егер трейдер үлкен сомада көптеген мәмілелерді кепілдік бере алса, ол сауда бағасы мен сұраныс бағасы арасындағы айырмашылықты азайтуға құқылы, мұны жақсы спред деп атайды. Валюта нарығын құрайтын қолжетімділік деңгейлері "линия" мөлшерімен (сауда-саттық жүргізілетін ақша сомасы) анықталады. Ішкі банктер аралық ең жоғарғы нарық барлық мәмілелердің 51% құрайды. Одан кейін кішірек банктер, одан соң ірі көпұлттық корпорациялар (тәуекелді қорғау және әртүрлі елдердегі қызметкерлерге жалақы төлеу қажеттігі туындайды), ірі хедж-қорлар және тіпті кейбір бөлшек нарық жасаушылар келеді. Галати мен Мелвиннің сөзіне сүйенсек, “2000 жылдардың басынан бері зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары, өзара қорлар және басқа да институционалдық инвесторлар қаржы нарығында, әсіресе валюта нарығында маңызды рөл атқарады” (2004). Сонымен қатар, ол “2001–2004 жылдар аралығында хедж-қорлар саны және жалпы көлемі айтарлықтай өсті” деп атап өтті. Орталық банктер де өздерінің экономикалық қажеттіліктеріне сәйкес валюта бағамын реттеу үшін валюта нарығына қатысады.

Коммерциялық компаниялар

Валюта нарығының маңызды бөлігін тауарлар мен қызметтер төлемі үшін шетел валютасын алуға тырысатын компаниялардың қаржылық әрекеттері құрайды. Коммерциялық компаниялар көбінесе банктер мен спекулянттарға қарағанда салыстырмалы түрде аз сомада сауда жасайды, ал олардың мәмілелері нарықтық бағастарға қысқа мерзімді әсер ете бермейді. Дегенмен, сауда ағындары валюта бағамының ұзақ мерзімді бағытын анықтауда маңызды рөл атқарады. Кейбір көпұлтты корпорациялар (КҰК) басқа нарық қатысушыларына белгілі емес тәуекелдерге байланысты үлкен көлемдегі мәмілелерді жапқанда күтпеген әсер етуі мүмкін.

Орталық банктер

Ұлттық орталық банктер валюта нарықтарында маңызды рөл атқарады. Олар ақша айналымын, инфляцияны және/немесе пайыздық ставкаларды бақылауға тырысады және көбінесе өз валюталары үшін ресми немесе бейресми мақсатты деңгейлерді белгілейді. Олар нарықты тұрақтандыру үшін өздерінің көбінесе мол валюталық резервтерін пайдалана алады. Дегенмен, орталық банктердің "тұрақтандыру саудасының" тиімділігі күмәнді, себебі орталық банктер басқа саудагерлер сияқты үлкен шығынға ұшыраған жағдайда банкротқа ұшырамайды. Сонымен қатар, олардың саудадан пайда көретініне сенімді дәлелдер жоқ.

Валюталық фиксация

Валюталық фиксация – әр елдің ұлттық банкі белгілейтін күнделікті валюта айырбас бағамы. Орталық банктер өз валютасының қалай өзгеретінін бағалау үшін осы фиксация уақытын және бағамын пайдаланады. Фиксацияланған валюта бағамы нарықтағы тепе-теңдіктің шынайы құнын көрсетеді. Банктер, дилерлер және трейдерлер нарық тенденциясын бағалау үшін фиксация бағамын пайдаланады. Орталық банк валюталық интервенция жасайды деген күту немесе қауесет валютаны тұрақтандыруға жеткілікті болуы мүмкін. Дегенмен, «қоңыр жүзу» (dirty float) валюталық режимі бар елдерде жылына бірнеше рет агрессивті интервенция қолданылуы мүмкін. Орталық банктер әрқашан өз мақсаттарына жете бермейді. Нарықтың біріккен күштері кез келген орталық банк ресурстарын оңай жеңіп шығуы мүмкін. Мұндай жағдайлар 1992-1993 жылдарғы Еуропалық валюталық бағамының механизмнің құлауында және соңғы кезде Азияда байқалды.

Инвестицияларды басқарушы компаниялар

Инвестицияларды басқарушы компаниялар (әдетте зейнетақы қорлары және қайырымдылық қорлары сияқты клиенттердің атынан ірі есепшоттарды басқарады) шетелдік бағалы қағаздармен жасалатын мәмілелерді жеңілдету үшін валюта нарығын пайдаланады. Мысалы, халықаралық акциялар портфеліне ие инвестициялық менеджер шетелдік бағалы қағаздарды сатып алу үшін бірнеше шетелдік валюта жұбын сатып алу және сату қажеттігі туындайды. Кейбір инвестициялық басқарушы компаниялар клиенттердің валюталық тәуекелдерін басқаруға және осы арқылы пайда табуға, сондай-ақ тәуекелді азайтуға бағытталған, көбінесе спекуляциялық валюта операцияларын да жүзеге асырады. Мұндай мамандандырылған компаниялардың саны көп емес болғанымен, олардың көпшілігі басқарудағы активтердің үлкен көлеміне ие және осылайша ірі мәмілелер жасауға мүмкіндік алады.

Шетел валютасымен сауда жасаушылар

Жеке сауда-саттықпен айналысатын жеке саудагерлер осы нарықтың өсіп келе жатқан сегментін құрайды. Қазіргі уақытта олар брокерлер немесе банктер арқылы жанама түрде қатысады. АҚШ-та Commodity Futures Trading Commission және National Futures Association тарапынан бақылауға алынған және реттелетін бөлшек сауда брокерлері бұған дейін валюталық алаяқтыққа ұшыраған. Мәселені шешу үшін 2010 жылы NFA Forex нарықтарында жұмыс істейтін мүшелерін осындай ретінде тіркеуге міндеттеді (яғни CTA орнына Forex CTA). Әдеттегідей ең төменгі таза капитал талаптары қолданылатын NFA мүшелері, FCM және IB, егер олар Forex-пен айналысатын болса, ең төменгі таза капитал талаптары жоғарылайды. Көптеген валюталық брокерлер Ұлыбританиядан Financial Services Authority ережелері бойынша жұмыс істейді, онда маржамен валюталық сауда кең ауқымды деривативтер саудасының бір бөлігі болып табылады, оған айырмашылықтар және қаржылық спредтер кіреді. Валюталық саудаға мүмкіндік беретін екі негізгі типтегі Forex брокерлері бар: брокерлер және дилерлер немесе нарық жасаушылар. Брокерлер бөлшек FX нарығында клиенттің агенті ретінде әрекет етеді, бөлшек тапсырыс үшін нарықтағы ең жақсы бағаны іздеп, бөлшек клиент атынан сауда жасайды. Олар нарықтағы бағадан өзге комиссия немесе "көтеру" алады. Дилерлер немесе нарық жасаушылар, керісінше, әдетте бөлшек клиентпен жасалатын мәміледе басты тұлға болып табылады және олармен мәміле жасауға дайын бағаны көрсетеді.

Ақша аударымдары / аударымдар компаниялары және валюта айырбастау бюролары

Ақша аударымдары компаниялары/ремитенттік компаниялар көбінесе экономикалық мигранттардың өз елдеріне үлкен көлемде, бірақ төмен құнмен жасалатын аударымдарын жүзеге асырады. 2007 жылы Aite Group ақша аударымдарының көлемін 369 миллиард долларға бағалады (бұл өткен жылға қарағанда 8%-ға артты). Үндістан, Қытай, Мексика және Филиппин сияқты төрт ірі шетелдік нарық 95 миллиард доллар көлемінде қаржы алады. Ең ірі және танымал провайдер – Western Union, оның дүние жүзінде 345 000 агенттік тармағы бар, одан кейін UAE Exchange келеді. Валюта айырбастау бюролары немесе валюта аударымдары компаниялары саяхатшыларға төмен құнмен шетел валютасын алмастыру қызметтерін ұсынады. Олар әдетте әуежайларда, вокзалдарда немесе туристік орындарда орналасқан және бір валютадан екіншісіне қолма-қол ақшаны айырбастауға мүмкіндік береді. Олар банктер немесе банк емес валюта компаниялары арқылы шетел валюта нарығына қол жеткізеді.

Экономикалық факторлар

Экономикалық факторларға мыналар жатады: а) мемлекеттік органдар мен орталық банктер таратып жүрген экономикалық саясат, б) экономикалық жағдайлар, көбінесе экономикалық есептер және басқа да экономикалық көрсеткіштер арқылы білінеді. Экономикалық саясатқа мемлекеттік фискалдық саясат (бюджеттік/шығыстар практикасы) және ақша-кредиттік саясат (үкіметтің орталық банкі ақша ұсынымы мен «бағасын» әсер ету құралдары, ол пайыздық ставкалар деңгейінде көрінеді) кіреді. Мемлекеттік бюджеттің тапшылығы немесе профициті: Нарық мемлекеттік бюджет тапшылығының өсуіне теріс, ал азаюына оң реакция жасайды. Бұл елдің валюта құнына әсер етеді. Сауда айналымының деңгейі мен тенденциялары: Елдер арасындағы сауда ағыны тауарлар мен қызметтерге деген сұранысты көрсетеді, ол өз кезегінде сауда жасау үшін елдің валютасына деген сұранысты көрсетеді. Тауарлар мен қызметтер саудасындағы профицит пен тапшылық елдің экономикасының бәсекеге қабілеттілігін көрсетеді. Мысалы, сауда тапшылығы елдің валютасына кері әсер етуі мүмкін. Инфляция деңгейі мен тенденциялары: Әдетте, егер елде инфляция деңгейі жоғары болса немесе инфляция деңгейінің өсіп жатқаны сезілсе, валюта құны төмендейді. Себебі инфляция сатып алу қабілетін, демек, сол валютаға деген сұранысты азайтады. Дегенмен, инфляция өскен кезде валюта кейде нығаяды, себебі орталық банк инфляцияға қарсы күресу үшін қысқа мерзімді пайыздық ставкаларды көтереді деген күтілім пайда болады. Экономикалық өсім және жағдайы: ЖІӨ, жұмыспен қамту деңгейі, бөлшек сауданың көлемі, өндірістік қуаттылықты пайдалану және басқа да есептер елдің экономикалық өсімі мен жағдайының деңгейін көрсетеді. Жалпы алғанда, елдің экономикасы неғұрлым дамыған болса, оның валютасы соғұрлым жақсы жұмыс істейді және оған сұраныс та соғұрлым жоғары болады. Экономиканың өнімділігі: Экономиканың өнімділігінің артуы оның валюта құнына оң әсер етуі керек. Бұл әсері, егер өсім саудаланатын секторда болса, одан да айқын болады.

Саяси жағдайлар

Ішкі, аймақтық және халықаралық саяси жағдайлар мен оқиғалар валюта нарықтарына зор әсер ете алады. Барлық валюта бағамдары саяси тұрақсыздыққа және жаңа билеуші партияға қатысты болжамдарға ұшырайды. Саяси дүрбелең мен тұрақсыздық ел экономикасына жағымсыз әсер тигізеді. Мысалы, Пәкістан мен Таиландтағы коалициялық үкіметтердің тұрақсыздығы олардың валюталарының құнына теріс әсер етеді. Сол сияқты, қаржылық қиындықтарды бастан өткеріп жатқан елде, салық саясатында жауапты деп есептелетін саяси күштің күшеюі керісінше әсер етуі мүмкін. Сондай-ақ, аймақтағы бір елдегі оқиғалар көрші елге оң немесе теріс қызығушылықты тудырып, нәтижесінде оның валютасына әсер етуі мүмкін.

Беттік

Спот мәмілесі – екі күндік жеткізіліммен жүзеге асырылатын мәміле (бірақ АҚШ доллары, Канада доллары, түрік лирасы, евро және Ресей рублі арасындағы мәмілелер келесі жұмыс күні есептеледі), фьючерстік келісімшарттардан өзгеше, олар әдетте үш айға жасалады. Бұл мәміле екі валютаның тікелей айырбасталуын білдіреді, ең қысқа мерзімді қамтиды, келісімшарт емес, нақты ақшамен жүзеге асырылады және келісілген мәміледе пайыздық төлемдер көзделмейді. Спот сауда – валюталық сауданың ең көп таралған түрлерінің бірі. Көбінесе, форекс брокері клиенттен мәмілені ұзарту үшін мерзімі біткен мәмілені жаңа, ұқсас мәмілеге ауыстыру үшін шағын комиссия алады. Бұл ауыстыру комиссиясы "своп" комиссиясы деп аталады.

Алға

Валюталық тәуекелді басқарудың бір жолы – форвардтық мәміле жасау. Мұндай мәміледе ақша нақты түрде белгілі бір келісімге келген болашақ күнге дейін қолдан-қолға өтпейді. Сатып алушы мен сатушы болашақтағы кез келген күнге валюта бағамын белгілейді және мәміле сол күні жүзеге асырылады, нарықтағы бағасқан қалай болса да. Мәміленің мерзімі бір күн, бірнеше күн, айлар немесе жылдар болуы мүмкін. Көбінесе, бұл күн екі тараптың келісімімен анықталады. Содан кейін форвардтық шарты екі тарап та келісіп, бекітеді.

Тапсырмалар бойынша форвардтық есеп (NDF)

Форекс банктері, ECN және бас брокерлер NDF келісімшарттарын ұсынады, бұл нақты жеткізілуі мүмкін емес туынды құралдар. NDF-тер Аргентина песосы сияқты шектеулері бар валюталар үшін кең таралған. Шындығында, валюталық тәуекелді қорғаушы мұндай тәуекелдерді тек NDF арқылы ғана қорғай алады, себебі Аргентина песосы сияқты валюталарды негізгі валюталар сияқты ашық нарықта саудалау мүмкін емес.

Суап

Форвардтық операциялардың ең көп таралған түрі – валюталық своп. Свопта екі тарап белгілі бір мерзімге валюталарды алмастырады және кейіннен мәмілені кері қайтаруға келіседі. Бұл стандартталған шарт емес және биржада саудаланбайды. Мәміле аяқталғанға дейін позицияны ашық ұстау үшін көбінесе депозит талап етіледі.

Фьючерстік

Фьючерстер – стандартталған форвардтық келісімшарттар болып табылады және әдетте осы мақсатта құрылған биржада саудаланады. Келісімшарттың орташа мерзімі шамамен 3 айды құрайды. Фьючерстік келісімшарттарға әдетте пайыздық төлемдер де кіреді. Валюталық фьючерстік келісімшарттар – белгілі бір валютаның нақты бір көлемін белгіленген күні айырбастауды қарастыратын келісімшарттар. Осылайша, валюталық фьючерстік келісімшарттар міндеттемелер тұрғысынан форвардтық келісімшарттарға ұқсас, бірақ сауда жасау жолымен ерекшеленеді. Бұған қоса, фьючерстер күнделікті есептесу арқылы форвардтағы кредиттік тәуекелді жояды. Олар көпұлттық компаниялардың валюталық позицияларын қорқыту үшін жиі қолданылады. Сонымен қатар, олармен валюта бағамының өзгеруінен пайда табуды күтетін спекулянттар да сауда жасайды.

Опция

Валюталық опцион (көбінесе FX опцион деп қысқартылады) – иесіне белгілі бір күні бір валютадағы соманы екінші валютаға алдын ала келісілген бағам бойынша айырбастау құқығын беретін, бірақ міндеттемейтін туынды құрал. FX опциондар нарығы – әлемдегі кез келген опцион түрі үшін ең терең, ең ірі және ең ликвидті нарық болып табылады.

Болжамдау

Валюталық спекулянттар және олардың валюта құнсыздануына және ұлттық экономикаға тигізетін әсері туралы пікір таластар жиі қайталанады. Милтон Фридман сияқты экономистер спекулянттардың нарықты тұрақтандыратын күші бар екенін, ал спекуляция хеджерлер үшін нарық құру және тәуекелді өздеріне көтергісі келмейтіндерден, көтергісі келетіндерге ауыстыру сияқты маңызды функцияны атқаратынын айтады. Джозеф Стиглиц сияқты басқа экономистер бұл аргументті экономикалық негіздерге қарағанда саяси көзқарас пен еркін нарық философиясына сүйенгеніне сендіреді. Ірі хедж-фондтар және жетілдірілген капиталға ие "позициялық трейдерлер" – негізгі кәсіби спекулянттар. Кейбір экономистердің пікірінше, жеке трейдерлер "шулы трейдерлер" рөлінде әрекет ете алады және жақсы хабардар, үлкен ойыншыларға қарағанда нарықты тұрақсыздандыруы мүмкін. Көптеген елдерде валюталық спекуляция күдікті қызмет саналады. Облигациялар немесе акциялар сияқты дәстүрлі қаржы құралдарына инвестиция салу капитал ұсынымы арқылы экономикалық өсуге оң әсер етеді деп есептелсе, валюталық спекуляция солай емес; бұл көзқарас бойынша, ол экономикалық саясатқа кедергі келтіретін құмар ойынға ұқсайды. Мысалы, 1992 жылы валюталық спекуляция Швецияның орталық банкі Riksbank-ты қысқа мерзімге ішкі пайыздық ставканы жылдық 500%-ға дейін көтеруге және кейіннен кронаны құнсыздатуға мәжбүр етті. Малайзияның бұрынғы премьер-министрі Махатхир Мохамад осы пікірді қолдайды. Ол 1997 жылы Малайзия ринггитінің құнсыздануын Джордж Сорос және басқа спекулянттардың әрекеттерімен байланыстырды. Грегори Миллман қарсы пікір білдіріп, спекулянттарды халықаралық келісімдерді "қамтамасыз етуге" және негізгі экономикалық "заңдардың" салдарына күйін табуға көмектесетін "қара күзетшілерге" теңеді. Осы көзқарас бойынша, елдер тұрақсыз экономикалық көпіршіктерді дамытуы немесе ұлттық экономикасын тиімсіз басқаруы мүмкін, ал валюталық спекулянттар сөзсіз болатын құлдырауды жылдамдатуы мүмкін. Тіпті экономикалық қиындықтардың жылдам шешілуі, одан кейін болатын үлкен құлдыраудан артық болуы мүмкін. Махатхир Мохамад және спекуляцияны сынағандардың өзі экономикалық тұрақсыздыққа өздерінің кінәсін жасыруға тырысады.

Controversy about currency speculators and their effect on currency devaluations and national economies recurs regularly. Economists, such as Milton Friedman, have argued that speculators ultimately are a stabilizing influence on the market, and that stabilizing speculation performs the important function of providing a market for hedgers and transferring risk from those people who don't wish to bear it, to those who do. Other economists, such as Joseph Stiglitz, consider this argument to be based more on politics and a free market philosophy than on economics. Large hedge funds and other well capitalized "position traders" are the main professional speculators. According to some economists, individual traders could act as "noise traders" and have a more destabilizing role than larger and better informed actors. Currency speculation is considered a highly suspect activity in many countries. While investment in traditional financial instruments like bonds or stocks often is considered to contribute positively to economic growth by providing capital, currency speculation does not; according to this view, it is simply gambling that often interferes with economic policy. For example, in 1992, currency speculation forced Sweden's central bank, the Riksbank, to raise interest rates for a few days to 500% per annum, and later to devalue the krona. Mahathir Mohamad, one of the former Prime Ministers of Malaysia, is one well known proponent of this view. He blamed the devaluation of the Malaysian ringgit in 1997 on George Soros and other speculators. Gregory Millman reports on an opposing view, comparing speculators to "vigilantes" who simply help "enforce" international agreements and anticipate the effects of basic economic "laws" in order to profit. In this view, countries may develop unsustainable economic bubbles or otherwise mishandle their national economies, and foreign exchange speculators made the inevitable collapse happen sooner. A relatively quick collapse might even be preferable to continued economic mishandling, followed by an eventual, larger, collapse. Mahathir Mohamad and other critics of speculation are viewed as trying to deflect the blame from themselves for having caused the unsustainable economic conditions.

Тәуекелге қарсылық

Тәуекелге қарсылық – нарық жағдайларына әсер ете алатын жағымсыз оқиғалар орын алғанда валюта нарығында байқалатын сауда мінез-құлқының бір түрі. Бұл мінез-құлық тәуекелден қашқан трейдерлердің тәуекелді активтердегі позицияларын сатуымен және белгісіздікке байланысты қаражатты аз тәуекелді активтерге ауыстыруымен туындайды. Валюта нарығында трейдерлер әртүрлі валютадағы позицияларын сату арқылы АҚШ доллары сияқты қауіпті паналаған валюталарға инвестиция жасайды. Кейде қауіпті паналаған валютаны таңдау экономикалық статистикаға емес, ағымдағы көңіл-күйге негізделген болады. Мысалы, 2008 жылғы қаржы дағдарысы. Әлемдік акциялар құны төмендегенмен, АҚШ долларының құны күшейді (1-суретті қараңыз). Бұл, дағдарыстың АҚШ-та орын алғанына қарамастан болды.

Тасымалдау саудасы

Валюталық тасымалдау саудасы – төмен пайыздық ставкасы бар бір валютаны қарызға алып, оның орнына жоғары пайыздық ставкасы бар басқа валютаны сатып алу әрекеті. Ставкалардың айқын айырмашылығы, әсіресе жоғары қаржылық леверидж қолданғанда, саудагер үшін өте пайдалы болуы мүмкін. Дегенмен, барлық леверидждік инвестициялар сияқты, бұл екі жақты қару, және валюта бағамының күрт өзгеруі сауданы күтпеген үлкен шығынға алып келуі мүмкін.