Кіріспе

Астерацеялар тұқымдасына жататын гүлді өсімдік түрі – Cirsium vulgare, найзалы қарақұмық, бұқа қарақұмық немесе қарақұмық. Бұл өсімдік Еуропаның көп бөлігінде (солтүстікке қарай 66° солтүстік ендік, жергілікті түрде 68° солтүстік ендік), Батыс Азияда (шығысқа қарай Енисей аңғарына дейін) және Солтүстік-Батыс Африкада (Атлас таулары) табиғи түрде өседі. Сонымен қатар, Солтүстік Америкада, Африкада және Австралияда жабайыланған және кейбір аймақтарда шабуылдайтын арамшөп саналады. Шотландияның ұлттық гүлі. Өсімдік тозаңдаушыларға көп мөлшерде нектар қамтамасыз етеді. Ұлыбританияның жәндіктерді тозаңдатушылар бастамасы қолдаған AgriLand жобасы жүргізген Ұлыбритания өсімдіктері туралы зерттеуде, нектар өндірісі бойынша (жылдық бірлік көлеміне шаққандағы нектар) алдыңғы ондыққа кірді. Сазды қарақұмық (Cirsium palustre) бірінші орынды алса, бұл қарақұмық алтыншы орынды иеленді. Бұдан басқа, Ұлыбританияда өткізілген тағы бір зерттеуде нектар қантының өндірісі бойынша көшбасшылардың қатарында болды, әрбір гүл бірлігіне 2300 ± 400 мкг өніммен үшінші орынға ие болды.

Сипаттама

Бұл биік екі жылдық немесе қысқа ғұмырлы монокарптық қызылқыл, бірінші жылы жапырақтарының розаеткасын және 70 см-ге дейін жететін терең тамырын қалыптастырады, ал екінші (кейде үшінші немесе төртінші) жылы 1–1,5 м биіктікте гүл шоғыры сабағы өседі. Ол одан да биікке дейін өсе алады.

Экология

Қарақұрт көбінесе қиыршықтанған жерлерді мекендейтін түр, бос, бұзылған топыраққа қоныстанып, бірақ көптеген мал жануарларына дәмсіз болғандықтан, тым жайылымға берілген жерлерде де жақсы сақталады. Гүлдері – бал аралары, жүнді аралар және көптеген көбелектер сияқты көптеген тозаңдаушы жәндіктер пайдаланатын құнарлы нектар көзі. Тұқымдарын алтынқұстар, ескірмелер және жасылқұстар жейді. Тұқымдары жел, лай, су және мүмкін құмырсқалар арқылы таралады; олар ұзақ мерзімдік ұйықтауға түспейді, көбісі тарағаннан кейін көп ұзамай өнеріп, топырақ тұқымдық қорында небары төрт жылға дейін сақталады. Тұқымдар шөп илесі сияқты адам қызметі арқылы да таралады. Сондай-ақ, Австралияда және АҚШ-тың тоғыз штатында зиянды арамшөп болып саналады. Таралу тек тұқым арқылы жүзеге асады, туысқан жататын жүзуші қарақұрттың (C. arvense) сияқты тамыр бөліктері арқылы емес. Оны тұқымдары піспей тұрып, тамырын терең кесіп тазарту керек; тұрақты өңдеу оның таралуына да кедерес келтіреді. Шотланд, шотландтық немесе шотланд қарақұрты және қарақұрт деп те аталады. Тамырларын шикі немесе пісіріп жеуге болады, бірақ жас, әлі гүлдемеген қарақұрттар ғана дәмді болады. Құрғатылған гүлдері Италияның ауылдық аймандарында ірімшік дайындау үшін ешкі сүтін ұйытуға қолданылады.

Мәдениетте

Бұл өсімдік Шотландияның кейбір салтанаттарында, мысалы, шілде айында Лангхольмде жыл сайын өткізілетін "Маршаларды атпен жүру" сияқты шараларда қолданылады. 1992 жылы өлшенген нұсқасының ұзындығы алты футқа жетеді.

Сықпан (Spear thistle) Англиядағы Ньютон Регис қаласының символы болып табылады.