Кіріспе

Тіл білімі – тілді ғылыми тұрғыдан зерттеу, оның ішінде тілдің формасын, мағынасын және контекстін талдау қарастырылады. Тілді қолдану алғаш рет Месопотамияда жүйелі түрде құжатталған, б.з.д. 3-2 мыңжылдықтарға жататын лексикалық тізімдер сақталған. Онда шумер жазуының қолданылуы мен мағынасын түсіндіретін сөздіктер, сондай-ақ шетел тілдерінің фонетикалық сөздіктері бар. Кейіннен санскрит тілі жүйелі түрде талданып, оның ережелері Панини (fl. б.з.д. 6-4 ғасыр) Инд өзені аңғарында сипатталды. Б.з.д. 4 ғасырдан бастап, Соғысқан мемлекеттер кезеңінде Қытайда да өз грамматикалық дәстүрлері қалыптасты. Аристотель б.з.д. 335 жыл шамасында жазған «Поэтика» еңбегінде риториканы зерттеудің бір бөлігі ретінде батыс тіл білімінің негізін қалады. Араб және еврей грамматикасының дәстүрлері орта ғасырларда Панинидің санскрит грамматикасы сияқты діни контексте дамыды. Қазіргі заманғы тәсілдер 18 ғасырда пайда бола бастады және 19 ғасырда психология немесе биология ғылымдарына жататындығы айтылды. Осы көзқарас ағылшын-американ тіл білімінің негізін құрды, бірақ Англияда Генри Свиттің филологиялық тәсілдері басым болды. Бұл 20 ғасырдың басында Фердинанд де Соссюр тарапынан жолданды, ол тіл білімін әлеуметтік ғылымдардағы дербес ғылым ретінде орнықтырды. Б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында Месопотамияның оңтүстігінде 2500 жылдан астам сақталған грамматикалық дәстүр пайда болды. Дәстүрдің ең ерте мәтіндері сол кездегі діни және құқықтық мәтіндерде қолданылған шумер тіліндегі есімдердің тізімдерінен тұрды (шумер тілі – генетикалық байланысы белгісіз, яғни туыс тілдері жоқ тіл). Шумер тілі күнделікті сөйлеуде өте ерекше (жақындығы жоқ) аккад тілімен ысталды, бірақ беделді тіл ретінде сақталып, діни және құқықтық контексте қолданыла берді. Сондықтан оны шетел тілі ретінде оқыту қажет болды, ал осы мақсатта аккад тілінде сөйлейтін жазушылар шумер тілі туралы ақпаратты жазба түрінде тіркеді. Ғасырлар бойы тізімдер стандартталды, шумер сөздері аккад тіліне аударылды. Соңында тек жеке сөздерге ғана емес, сөздердің әртүрлі формаларының толық парадигмаларына аккад тіліндегі баламаларды ұсынатын мәтіндер пайда болды: мысалы, бір мәтінде «орналастыру» мағынасындағы ĝar етістігінің 227 түрлі түрі келтірілген.

Грекия

Гректер финикиялықтардың жазуын пайдаланып, олардың тіліне сай дауысты және қосымша дауыссыз дыбыстарды білдіретін таңбаларды қосты (Robins, 1997). Финикиялықтарда және Linear B сияқты ерте грек жазу жүйелерінде графемалар буынды – дауыссыз дыбыс пен дауысты дыбыстың үйлесімін білдіретін. Гректердің дауысты дыбыстарды қосуы үлкен қадам болды, себебі грек тілін жазуды жеңілдетіп, дауысты және дауыссыз дыбыстарды жеке графемалармен бейнелеуге мүмкіндік берді. Жазудың пайда болуының нәтижесінде Гомер поэмалары сияқты поэзия жазылып, көптеген басылымдары жасалып, оларға түсініктемелер берілді, бұл филология мен сынның негізін қалады. Жазба тілімен қатар гректер грамматика және философия мәселелерін зерттеуге кірісті. Тілдің табиғаты мен шығу тегі туралы философиялық пікірталас Платонның еңбектерінде кездеседі. Бір мәселе – тіл адам жасаған нәрсе ме, әлеуметтік құрал ма, әлде құдайдан келген нәрсе ме екені. Платон «Кратил» еңбегінде сөз мағынасы тілді қолданушыға тәуелсіз, табиғи процестен туындайды деген пікірді келтіреді. Оның дәлелдері ішінара сөздердің бірігуіне негізделген, онда бүтіннің мағынасы әдетте құрамдас бөліктерімен байланысты, бірақ соңында ол конвенцияның да ролін мойындайды. Софистер мен Сократ диалектиканы жаңа мәтіндік жанр ретінде енгізді. Платондық диалогтарда поэзия мен трагедияның өлшемдері, осы мәтіндердің формасы мен құрылымы туралы анықтамалар бар (мысалы, «Мемлекет» және «Файдрон», «Ион» т.б.). Аристотель мағынаның конвенциялық шығуын қолдайды. Ол сөйлеу және дәлелдеу логикасын анықтады. Сонымен қатар, Аристотельдің риторика және поэтикаға қатысты еңбектері трагедияны, поэзияны, қоғамдық пікірталастарды және т.б. мәтіндік жанрлардың түсінуі үшін өте маңызды болды. Аристотельдің логикаға қатысты еңбектері тілге деген оның қызығушылығымен байланысты, ал осы саладағы еңбектері тілді зерттеудің дамуы үшін маңызды болды (грек тіліндегі «логос» сөзі «тіл» және «логикалық ойлау» дегенді білдіреді). «Категориялар» еңбегінде Аристотель «синонимді» немесе біртекті сөздерді, «омонимді» немесе екі мағыналы сөздерді және «паронимді» немесе туыс сөздерді анықтайды. Ол сөйлеу формаларын былай бөледі: «адам», «ат», «күреседі» сияқты қарапайым, құрамы жоқ немесе құрылымы жоқ сөздер. Немесе құрамы мен құрылымы бар, мысалы, «адам күреседі», «ат жүгіреді» т.б. Содан кейін ол пікір білдірілетін субъектіні, яғни бірдеңе туралы айтылатын немесе жоққа шығарылатын нәрсені және ішкі субъектіні ажыратады. Егер зат субъектінің бөлігі болмаса да, субъектсіз болуы мүмкін емес болса, онда ол субъектке тән деп аталады, мысалы, нысанды заттағы нысан. Категориялар абстрактілі платондық ұғымдар емес, олар сөйлеуде кездеседі: зат, сан, сапа, қатынас, орын, уақыт, жағдай, әрекет және сезім. «Де Интерпретационе» еңбегінде Аристотель категориялық тұжырымдамаларды талдап, қарапайым тілдік формаларды жіктеу және анықтаудың негізгі мәселелері бойынша бірқатар негізгі қорытындылар жасайды, мысалы, қарапайым терминдер мен тұжырымдамалар, есімдер мен етістіктер, жоққа шығару, қарапайым тұжырымдамалардың саны (қазіргі символдық логикадағы сандықтардың бастапқы тамыры), алынып тасталған орталық туралы зерттеулер (Аристотель үшін болашақ уақыт тұжырымдамаларына қолданылмайды) және модальдық тұжырымдамалар. Стоиктер лингвистиканы ғалам мен адам туралы өздерінің жүйесінің маңызды бөлігіне айналдырды. Олар кейіннен Фердинанд де Соссюр қабылдаған «маңызды» және «мағыналы» сияқты тілдік белгі терминдерін анықтауда маңызды рөл атқарды. Стоиктер фонетиканы, грамматиканы және этимологияны жеке зерттеу деңгейлері ретінде зерттеді. Фонетика мен фонологияда артикуляциялық мүшелер анықталды. Буын сөйлеу ұйымдалуын түсіну үшін маңызды құрылымға айналды. Стоиктердің тілді зерттеудегі ең маңызды үлесі – қазіргі лингвистикада қайталанатын терминология мен теорияның біртіндеп анықталуы болды. Александриялық грамматиктер де сөйлеу дыбыстарын және прозодияны зерттеді; олар сөйлеудің бөліктерін «аты-жөн», «етістік» және т.б. сияқты ұғымдармен анықтады. Сондай-ақ, тілдегі аналогияның рөлі туралы талқылау болды, бұл талқылауда Александриядағы грамматиктер тіл және әсіресе морфология аналогияға немесе парадигмаға негізделген деген пікірді қолдады, ал Кіші Азиядағы мектептердегі грамматиктер тіл аналогтық негізде емес, көбінесе ерекшеліктерге негізделгенін ескерді. Александриялықтар өз алдыңғылары сияқты, поэзиядағы метр мен оның роліне қызығушылық танытты. Грек тіліндегі метрлік «бұрыштар» әр буынды айтуға кеткен уақыттың ұзақтығына негізделген, буындар олардың салмағына қарай «ұзын» немесе «қысқа» буындарға жіктелген (сонымен қатар «ауыр» және «жеңіл» буындар деп те аталады, ұзын және қысқа дауыстылардан ажырату үшін). Буын музыкалық өлшемге салыстырылады, ал ұзын және қысқа буындар – бүтін ноталар мен жарты ноталарға. Грек және латын прозодиясының негізгі бірлігі – мора, ол бір қысқа буынға тең. Ұзын буын екі моранға тең. Ұзын буынға ұзын дауысты, дифтонг немесе екі немесе одан көп дауыссыз дыбыспен келген қысқа дауысты кіреді. Әртүрлі элизия ережелері кейде грамматикалық буынның толық буынға айналуына кедерілді, ал басқа да ұзарту және қысқарту ережелері (мысалы, коррепция) күтілгеннен өзгеше жағдайда ұзын немесе қысқа буындарды жасауы мүмкін. Александриялық грамматиктер анықтаған ең маңызды классикалық метр – гомер поэзиясының метрі болған дактильді гекзаметр. Бұл форма алты буыннан тұратын өлеңдерді пайдаланады. Бірінші төрт буын әдетте дактильдер болады, бірақ спондеилер де болуы мүмкін. Бесінші буын әдетте дактиль болады. Алтыншы буын спондей немесе трохей болады. Кез келген буынның басындағы дыбыс – икт, өлеңнің негізгі «ритмі». Үшінші буынның иктінен кейін әдетте цезура болады. Шамамен б.з.д. 100 жылы жазылған «Тéхnē grammatiké» (грек тілінде «грамма» сөзі «әріп» дегенді білдіреді, ал атаудың мағынасы «Әріптер өнері») кітабы Дионисий Фракс (б.з.д. 170 – 90) жазған ең алғашқы грек грамматикалық кітабы деп саналады. Аполлоний синтаксис, семантика, морфология, прозодия, орфография, диалектология және т.б. мәселелері бойынша отыздан астам трактат жазды. Бақытыға орай, олардың төртеуі сақталды – бізде төрт кітаптан тұратын синтаксис, сондай-ақ, есімдер, етістіктер және байланыстар туралы үш монография бар. Лексикография маңызды зерттеу саласы болды, өйткені көптеген грамматиктер сөздіктер, тезаурустар және ескі, диалектік немесе арнайы (мысалы, медициналық немесе ботаникалық сөздер) сөздердің тізімдерін жасады. Орта ғасырдың басында Суиданың сөздігі (бірінші энциклопедиялық сөздік деп есептеледі), этимологиялық сөздіктер және т.б. сияқты сөздіктердің қосымша түрлері табылды. Осы кезеңде грек тілі лингва франка ретінде, сол заманғы гректер мен римдіктердің білетін әлемде қолданылатын тіл ретінде қызмет етті, нәтижесінде қазіргі лингвистика осы қиындықтарды жеңуге тырысуда. Гректермен бірге тілді зерттеу дәстүрі басталды. Ежелгі және орта ғасырлардағы грек және латын грамматиктері ойлап тапқан терминология біздің күнделікті тіліміздің бір бөлігі болып табылады. Мысалы, сөз, буын, етістік, субъект сияқты ұғымдарды қарастырыңыз.

Рим

IV ғасырда Элий Донатус орта ғасырлар бойы мектептерде оқылған, латын грамматикасының негізгі нұсқасы болған Ars Grammatica еңбегін жинақтады. Одан кіші нұсқасы, Ars Minor, тек сөздердің сегіз түрін қамтыды; соңында, 15 ғасырда кітаптар басыла бастағанда, бұл кітаптардың бірі болып басылды. Осы білімді алған оқушылар "грамматика" сөзінің қазіргі мағынасын қалыптастырды (бұл мағына 1176 жылдан бері ағылшын тілінде кездеседі).

Араб тілі грамматикасы

VIII ғасырда ислам дінінің жылдам таралуына байланысты көптеген адамдар араб тілін жалпыұлттық тіл ретінде үйренді. Осы себепті, араб тілінің ең алғашқы грамматикалық еңбектері көбінесе араб тілі ана емес адамдармен жазылған. Бізге белгілі ең ерте грамматик – (735-736 жж., 117 һ.ж. қайтыс болған). Грамматиктердің үш буынының еңбегі парсы тіл біліміндегі (шамамен 760-793 жж.) кітабында жемісті аяқталды. Сибауайх 760 жылы өзінің монументалды еңбегі "Әл-кітаб фи әл-наху" (الكتاب في النحو, Грамматика туралы кітап) кітабында араб тілінің толық және кәсіби сипаттамасын жасады. Кітабында ол фонетиканы фонологиядан ажыратты.

Қазіргі тіл білімі

Қазіргі лингвистика 18 ғасырдың соңына дейін пайда болған жоқ, ал Иоганн Готфрид Хердер мен Иоганн Кристоф Адельунгтың романтикалық немесе жандану (анимизм) тұжырымдары 19 ғасырдың басына дейін әсерлі болды. Америка лингвистикасы тарихында жүздеген жергілікті тілдер тіркелмеген. Көптеген тілдер жазылмай, ауызша таратылды, сондықтан оларға қазір қол жеткізу мүмкін емес. Осы жағдайларда Франц Боас сияқты лингвистер беймәлім тілдерді талдау үшін қатаң әдістемелік принциптерді енгізуге тырысты. Боас – ықпалды лингвист болды, одан кейін Эдвард Сапир және Леонард Блумфилд жұмыс істеді.

Тарихи лингвистика

XVIII ғасырда тіл білімі мен антропологияның қатысынан туған, тіл мен қоғамның пайда болуы мен дамуын зерттейтін болжамдық тарих кең таралды. Бұл ойшылдар кейбір тілдерді ағылшын тіліне қарағанда "примитивті" деп санаған академиялық парадигмалар құруға септігін тигізді. Хью Блэр американдықтар үшін кейбір қимылдар мен әрекеттердің ауызша айтылған сөздермен бірдей мағынаны білдіретінін жазды. Осы кезеңде Джеймс Бернетт "жабайы тілдер" мәселесін терең зерттейтін 6 томдық еңбек жазды. Басқа авторлар американдықтардың тілдері грамматикалық құрылымы жоқ "жануарлардың табиғи және инстинктивті дауыстарынан ғана тұрады" деген теорияны ұсынды. Осы парадигмадағы ойшылдар ежелгі әлемдегі жалғыз өркениетті халықтар саналған гректер мен римдіктермен байланыс орнатты. Бұл пікірді Томас Шеридан өзі құрастырған XVIII ғасырғы маңызды айтылу сөздігінде былай жеткізді: "Грекия мен Рим өз тілдерін дамытуға қатты көңіл бөлгендіктен, әлемнің басқа халықтарынан асып түсетін сән-салтанатқа ие болды". XVIII ғасырда Джеймс Бернет, Монбодо лорды, көптеген тілдерді талдап, адам тілдерінің эволюциясының логикалық элементтерін анықтады. Оның ойлары биологиялық эволюция туралы алғашқы тұжырымдарымен байланысты. Оның кейбір алғашқы идеялары расталды және бүгінде дұрыс деп есептеледі. Сэр Уильям Джонс өзінің "Санскрит тілі" (1786) еңбегінде санскрит және парсы тілдерінің классикалық грек, латын, готика және кельт тілдерімен ұқсастықтары бар екенін айтты. Осы идеядан салыстырмалы және тарихи тіл білімі салалары пайда болды. XIX ғасырдың басында еуропалық тіл білімі үнді-еуропа тілдерінің салыстырмалы тарихына, олардың ортақ түбірлерін табуға және даму жолын анықтауға бағытталды. 1820 жылдары Вильгельм фон Гумбольдт адам тілінің ережелермен басқарылатын жүйе екенін байқады, бұл идея ХХ ғасырда тілдің синтаксисі мен семантикасы бойынша жүргізілген формалды зерттеулердің маңызды бөлігіне айналды. Ол бұл байқау тілге "шектеулі құралдарды шексіз пайдалануға" мүмкіндік береді (Über den Dualis, 1827) деді. Гумбольдттың еңбектері романтикалық тіл білімі қозғалысымен байланысты, ол Naturphilosophie және романтикалық ғылымнан шабыт алды. Бұл қозғалыстың басқа да көрнекті өкілдері Фридрих Шлегель және Франц Боппты қамтиды.

Құрылымдық

Еуропада Фердинанд де Соссюр бастаған, индоевропалық және жалпы лингвистиканың швейцариялық профессорының еңбегімен дамыған құрылымдық лингвистика болды. Оның жалпы лингвистика бойынша оқыған дәрістері, оқушылары оның өлімінен кейін жариялағаннан бастап, 1920-шы жылдардан бастап еуропалық лингвистикалық талдаудың бағытын белгіледі; оның тәсілі «Структурализм» деген кең ұғым аясында басқа да салаларда кеңінен қолданылды. 20-шы ғасырға қарай назар тілдің өзгеруінен ережелер мен принциптерге бағынған құрылымға ауысты. Бұл құрылым грамматикаға көбірек ұқсады, ал 1920-шы жылдары құрылымдық лингвистика грамматикалық талдаудың күрделі әдістерін дамыта бастады. Оның бірнеше студенттері мен әріптестері соғыс қажеттіліктері үшін білімі керек болған түрлі тілдерді оқытуға арналған оқу материалдарын жасады. Бұл жұмыс лингвистика саласының маңыздылығын арттырды, ол соғыстан кейін көптеген американдық университеттерде мойындалған ғылымға айналды. 1965 жылы Галладет университетінің лингвистері Уильям Стоку, Карл Г. Кронеберг және Дороти К. Кастерлайн американдық қол тілінің табиғи тілдің критерийлеріне сай келетінін дәлелдейтін талдау жариялады.

Басқа қосалқы салалар

1980 жылдан бастап прагматикалық, функционалдық және когнитивтік көзқарастар АҚШ-та да, Еуропада да үнемі дамып, кеңінен қолданысқа енді.