Көздің сенімділігі және ақпараттың қайнасы

Кіріспе

Көздің немесе хабарламаның сенімділігі

Сенімділік – көздің немесе хабарламаның сенімділігінің объективті және субъективті компоненттерін қамтиды. Сенімділік тарихы Аристотельдің риторика теориясына дейін жетеді. Аристотель риториканы кез келген жағдайда ықпалдастыруға болатын мүмкіндіктерді көру қабілеті деп анықтайды. Ол ықпалдастыру құралдарын үш санатқа бөлді: Этос (көздің сенімділігі), Патос (эмоционалдық немесе мотивациялық шақырулар) және Логос (дәлелді қолдау үшін қолданылатын логика), олар хабар алушыға әсер етуге қабілетті деп санайды. Аристотельдің пікірінше, "этос" термині сөйлеушінің мінез-құлқымен байланысты. Сөйлеушінің мақсаты – сенімді көріну. Шындығында, сөйлеушінің этосы – аудиторияның сенімін оятуға бағытталған оратордың риторикалық стратегиясы. Сенімділіктің екі маңызды құрамдас бөлігі бар: сенімділік және сараптама, олардың екеуі де объективті және субъективті компоненттерге ие. Сенімділік көбінесе субъективті факторларға негізделеді, бірақ белгілі бір сенімділік сияқты объективті өлшемдерді де қамтуы мүмкін. Сараптама да ұқсас түрде субъективті қабылдануы мүмкін, бірақ сонымен қатар көздің немесе хабарламаның салыстырмалы түрде объективті сипаттамаларын қамтиды (мысалы, біліктілік, сертификация немесе ақпараттың сапасы). Сенімділіктің қосымша компоненттері – көздің динамикасы (харизмасы) және физикалық тартымдылығы. 1990 жылдардың ортасынан бастап онлайн сенімділік маңызды мәселеге айналды. Бұл интернет ақпарат көзіне айналғандыққа байланысты. UCSB-дегі Сенімділік және цифрлық медиа жобасы осы саладағы соңғы және жалғасып жатқан жұмыстарды, соның ішінде цифрлық медиа, жастар және сенімділік туралы жаңа қарастыруларды көрсетеді. Сонымен қатар, Стэнфорд университетінің Ықпалдастыру технологиясы зертханасы веб-сенімділігін зерттеді және онлайн сенімділіктің негізгі компоненттерін және Проминенция интерпретациясы теориясы деп аталатын жалпы теорияны ұсынды.

Журналистика саласында

Кәсіби журналистер қауымдастығының этика кодексіне сәйкес, кәсіби адалдық – журналистің сенімділігінің тірегі. Журналистің ең маңызды міндеті – шыншыл болу. Gallup сауалнамалары бойынша, 2007 жылдан бері американдықтардың бұқаралық ақпарат құралдарына деген сенімі жыл сайын төмендеп келеді. 2013 жылы Pew Research Center for the People & the Press жүргізген сауалнамада ірі жаңалықтар ұйымдарының сенімділік көрсеткіштері рекордно төмен деңгейде немесе оған жақын екені анықталды. "Көрермендер дәстүрлі жаңалықтар арналарына сенімін жоғалтқандықтан, көптеген адамдар журналистикадағы осы дағдарысқа жауап ретінде Интернеттен үлкен үміт күтеді". Интернеттің кеңінен қолданылуы журналистердің сенімділігін арттыруға көмектесті. Бұған себеп – онлайн көздер арқылы ақпарат таңдау мүмкіндігіне ие болған тұтынушылардың санының артуымен жаңалықтарды ұсынудағы бәсекелестік күшейді. Интернет кез келген адамға жаңалықтарды таратуға мүмкіндік берді. Сенімділікті арттыру және, демек, мақалаларын оқырмандардың қызығушылығын арттыру үшін журналистер объективті, нақты, сенімді және жауапкер болуы керек. Сенімділіктің үш құралы: түсініктілік (мақаланың қаншалықты оңай түсінілуі), нақтылық (ақпаратның қаншалықты дұрыс расталуы) және сенімділік (ақпараттың қаншалықты сенуге лайықты болуы).

Медицинада

Адамдар өздерінің денсаулығына қатысты мәселелерді шешуде дәрігерлердің біліктілігіне сенім артады. Дәрігердің сенімділігіне деген сенім науқастың денсаулығы үшін маңызды: науқастың дәрігерге деген сеніміне байланысты олар көмек сұрауға, құпия ақпаратты ашуға, емделуге және дәрігердің ұсыныстарын орындауға көбірек немесе азырақ дайын болады. 15 жыл бойы жүргізілген көптеген зерттеулерге сәйкес, дәрігердің сенімділігі бес өзара байланысты сипаттамаға ие: адалдық, яғни емделушінің мүддесі немесе әл-ауқаты үшін қамқорлық жасау және мүдделер қақтығысынан аулақ болу; құзыреттілік, яғни жақсы тәжірибе мен адамдар арасындағы дағдыларға ие болу, дұрыс шешімдер қабылдау және қателіктерден сақтану; шыншылдық, яғни шындықты айту және қасақана жалғандықтан аулақ болу; құпиялылық, яғни құпия ақпаратты дұрыс пайдалану; және толық сенім, яғни сенімнің "жаны" немесе жеке өлшемдердегі элементтердің біріктірілген жиынтығы. Жалпы алғанда, пациенттердің сенімді дәрігерге деген көзқарасы мен қажеттіліктерін қанағаттандырудың ең жақсы жолын түсіну оңай. Дегенмен, медицина саласына наразылық артып келеді, себебі медицинаның артында ақшаға ықпал ететін, пайда табуға тырысатын дәрі-дәрмек компаниялары бар. 2002 жылы бір дәрігер антидепрессанттарды қабылдап жатқан жасөспірімдердің өз-өзіне қол жұмсауына байланысты сотталып жатқан дәрі-дәрмек шығаратын компанияның отырысына қатысты. Осы оқиға туралы зерттеулер 2002 жылғы «Балалар үшін ең жақсы дәрілік заттар туралы» заңға сәйкес FDA-ға тапсырылды. Бұл зерттеулер Конгресс тарапынан дәрі-дәрмек өндіруші компанияларды дәрі-дәрмектердің балаларға әсерін зерттеуге бағытталған күш-жігердің нәтижесі болды. Балалар жаңа дәрі-дәрмектер нарығында аз өкілдік еткендіктен, фармацевтикалық индустрия оларды жеткілікті түрде зерттемеген деген күдік болды. 2002 жылғы «Балаларға арналған ең жақсы дәрілік заттар туралы» заң балаларды зерттеуге көмектескен компанияларды марапаттау арқылы дәрілік компаниялардың сенімділігін арттыруға бағытталған. Алайда, заң бойынша, осы педиатриялық зерттеулердің нәтижелерін жариялау міндетті емес еді. New England Journal of Medicine журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, американдық дәрігерлердің 94% дәрі-дәрмек немесе медициналық құрылғылар компаниясымен байланыста, оның ішінде төлемдер, дәрі-дәрмек үлгілері және индустриялық түскі ас сияқты түрлері бар. Осындай алаңдатарлық дәлелдер медицина қызметкерлерінің сенімділігіне деген сенімсіздіктің артуына себеп болды. Дәрігерлердің сенімділігін арттыру мақсатында жүргізілген зерттеулерге қарамастан, нәтижелері әлі де толыққанды емес. Дәрігерлер мен фармацевтикалық компаниялар арасындағы байланыстың ашықтығын арттыруды бастаудың ең маңызды қадамы деп жалпы пікір қалыптасқан. Ашықтыққа қарай біраз прогресс байқалады. АҚШ-тың «Ашық төлемдер» заңы (Physician Payments Sunshine Act) 2014 жылдың қазан айынан бастап дәрі-дәрмек компанияларының дәрігерлерге жасаған төлемдерін жариялауын міндеттейді, бірақ ол әлі де толық ашықтықты қамтамасыз етпейді. Дәрігерлердің пациенттерге ұсынатын кеңестеріне сенімді болу және олардың фармацевтикалық компаниялардың ынталандыруымен емес, өз біліктілігімен әрекет ететінін көрсету үшін адал болуына көбірек уақыт керек.

People rely on doctors' expertise to respond to issues relating to their health. Trust in a doctor's credibility is essential to a patient's health: depending on the patient's trust in the doctor they will be more or less willing to seek help, reveal sensitive information, submit to treatment, and follow the doctor's recommendations. According to numerous studies, done over 15 years we can conclude that we see a doctor's credibility as having five overlapping characteristics: Fidelity, which is caring and advocating for the patient's interests or welfare and avoiding conflicts of interest; competence, which is having good practice and interpersonal skills, making correct decisions, and avoiding mistakes; honesty, which is telling the truth and avoiding intentional falsehoods; confidentiality, which is proper use of sensitive information; and global trust, which is the irreducible "soul" of trust, or aspects that combine elements from some or all of the separate dimensions. In general, it is easy to see what patients are looking for when it comes to a trustworthy doctor and the best way they can have their needs satisfied. There does seem to be a growing discontent with the medical field, however, because of for profit drug companies that are influencing money behind the medical field. In 2002 a doctor attended the hearings of a drug company that was on trial for the death of adolescents who committed suicide while taking their antidepressants. Before the hearing studies had been filed with the FDA under the Best Pharmaceuticals for Children Act of 2002. These studies reflected a congressional effort to motivate drug companies to study the effects of medications on children. Since children are a much smaller market for new drugs, the pharmaceutical industry was suspected to not study them as much. The Best Pharmaceuticals for Children Act of 2002 was meant to strengthen drug companies credibility by rewarding those that performed pediatric studies. The law, however, did not require these pediatric studies performed to be publicized or published

According to a New England Journal of Medicine study, 94% of American doctors have some relationship with a drug or medical device company, including payments but also drug samples and industry lunches, for example. Such alarming evidence is what has prompted a growing mistrust in medical professionals credibility. Despite the studies conducted intended on finding out how to increase doctors' credibility, the findings are inconclusive. It is a strong general consensus that increased visibility of the relationship between doctors and pharmaceutical companies is the first place to start. We are seeing some progress towards transparency. The US Open Payments Act (Physician Payments Sunshine Act) has from October 2014 required drug companies to disclose payments to doctors, but it's still does not give total transparency. There is a long way to go in establishing trust and credibility behind what the doctors recommend to patients. Being honest and showing that they are acting off their expertise instead of motivated by incentives given by pharmaceutical companies.

Көшеде

Көшедегі сенімділік немесе "көшедегі бедел" (кейде "көшедегі әңгіме" деп те аталады) – қарапайым адамның, "көшедегі адамның" біреудің сөзіне қаншалықты сенетінін көрсетеді. Корпорациялар да өздерінің көшедегі беделділігін қалыптастырудың жолдарын табады, бірақ бұл басқаша аталады: брендтік таңбалау. Бұл процесте компаниялар жылына миллиардтаған доллар жұмсап, өнім туралы, оны кімдер қолданатыны және басқалар неге оны қолдануы керек екені туралы ақпарат жеткізеді. Олар сатудың өсуі тоқтамауы үшін белгілі бір адамдарды таңдап, олардың "көшедегі беделін" арттыруға тырысады. Спорттук аяқ киім мен джинсы сияқты киім-кешектерден бастап, тағам мен алкогольдік сусындарға дейін, брендтік таңбалау компанияларға көшедегі беделін жақсартуға және өнімді тиімді сатуға көмектеседі. Компанияның бас директоры – қоғамның көретін беті. Бас директор ұйымның ішкі және сыртқы акционерлерін көрсетеді. Бас директорлар – көзге түсетін, корпоративтік имиджді қалыптастыратын өкілдер. Бас директордың міндеті – басшылық пен қолдау арқылы қызметкерлердің көзқарасына, түсінігіне және еңбек өнімділігіне әсер ету.

Бизнес басшылығы

Бас директордың сенімділігі екі фактордан тұрады: білу білімі, яғни сараптама; және сенім артуға болатындығы, яғни адалдық. Бас директордың сараптамасы оның қызметкерлерінің оны қалай қабылдауы арқылы өлшенеді. Егер бас директор жоғары лауазымдағы қызметкерлер білім мен көмек алу үшін жүгінетін адам ретінде қарастырылса, бұл олардың бас директордың қажетті дағдыларға ие екеніне сенгенін көрсетеді және осылайша оның лауазымында құрметтелгенін білдіреді. Қызметкердің бас директорға білдірген сенімі оның адалдығын анықтайды. Қызметкер бас директордың хабарламасын толығымен қабылдауы немесе үнсіздікпен қабылдамауы мүмкін, бұл нәтижелер бас директордың адалдық деңгейін көрсетеді. Бас директор ұсынған ұйымның беделі уақыт өте келе қызметкерлердің тәжірибесі арқылы қалыптасады. Бұл бедел қызметкерлердің тәжірибесіндегі көптеген факторлар арқылы құрылады, мысалы, қызметтер немесе өнімдер саласы, жұсқа қатысты әлеуметтік жағдайлар, алдын ала көру және табысты басшылық ету қабілеті. Бас директор мен ұйым арасында табиғи байланыс бар. Бас директордың сенімділігі қызметкерлердің ұйым беделін қабылдауына әсер етеді. Бас директорды білікті, тәжірибелі, білімді және көп дағдыға ие деп санайтын қызметкерлер ұйымның беделін жағымды бағалайды. Бас директорды адал және сенімді деп санайтын қызметкерлер ұйымды жағымды жағынан бағалайды. Ұйымға деген қызметкерлердің көзқарасы бас директордың сенімділігі мен қызметкерлердің белсенділігі арасындағы жағымды қарым-қатынасқа толыққанды әсер етеді. Бас директордың сенімділігі қызметкерлердің белсенділігіне жағымды әсер етсе де, нақты әсер қызметкерлердің ұйым беделіне деген көзқарасына байланысты.

Әлеуметтік желілерде

Әлеуметтік желілердегі сенімділік белгілерге және ойлау жолдарына (эвристикаға) байланысты. Онлайн сенімділікті бағалау үшін қолданылатын белгілер: билік белгілері, жеке тұлға белгілері және көпшілікке ұмтылу белгілері. Билік белгілері – сенімділіктің ең ықпалды көзі. Билік белгілері – көрерменге бұл университет немесе мемлекеттік мекеме сияқты сарапшы көз екенін көрсететін белгілер. Жеке тұлға белгілері – бұл сіздің достарыңыз туралы ақпарат. Пайдаланушылар ақпаратты жариялаған адамды анықтай алса, оған көбірек сенеди. Ақпаратты бейтаныс адаммен бөліскенге қарағанда, доспен бөліскенде сенімдірек деп санайды. Көпшілікке ұмтылу белгілері "басқалар жақсы деп ойласа, мен де солай ойлауым керек" деген логикаға негізделген сенімділікке қатысты ойлау процесін қозғауға мүмкіндік береді.

Сенімділіктің екі кезеңді моделі

Юрген Хабермас коммуникативтік әрекет теориясында сенімділік тұжырымдамасына әкелетін төрт жарамдылық талабын (ақиқаттық, шынайылық, тиімділік және түсініктілік) жасады. Тағы бір зерттеуде ғалымдар бұл талаптарды эмпирикалық жолмен растап, "хабарлау сенімділігінің" екі кезеңді моделін құрды, онда бірінші кезекте түсініктілікке қол жеткізілуі керек. Тек содан кейін ғана қалған үш жарамдылық талабы маңызды болып, Хабермас түсінігіндегі сенімділікке алып келуі мүмкін.