Кіріспе

Барух кітабы – кейбір христиан дәстүрлерінде Киелі кітаптың деутероканондық кітабы, католик және православие шіркеулері сияқты көптеген христиан дәстүрлерінде қолданылады. Иудаизм және протестанттық христиандықта ол канонның бөлігі емес деп есептеледі, ал протестанттық Киелі кітаптар оны Киелі кітаптың апокрифтерінің құрамына жатқызады. Кітап – Бабылдан жер аударылған еврейлердің жағдайы туралы кейінгі еврей жазушысының ой-толғаулары, Израильдің теологиясы мен тарихына арналған медитациялар, даналық туралы талқылаулар және Иерусалим тұрғындары мен диаспораға тікелей үндеу. Кейбір ғалымдар оның Маккавейлер дәуірінде немесе одан кейін жазылғанын болжайды. Барух кітабы кейде 1 Барух деп аталады, ол 2 Барух, 3 Барух және 4 Барухтан ерекшеленуі үшін жасалады. Барухтың ең ерте белгілі қолжазбалары грек тілінде болғанымен, кітаптың алғашқы бөлімдерінің (1:1–3:8) тілдік ерекшеліктері семит тілінен аударма екенін көрсетеді. Ол еврей Киелі кітабында болмаса да, Септуагинтада, Эритрея/Эфиопия православиелік Киелі кітабында және Теодотионның грек тіліндегі нұсқасында кездеседі. 80 кітаптан тұратын протестанттық Киелі кітаптарда Барух кітабы Киелі кітаптың апокрифтерінің бір бөлігі болып табылады. Иероним деутероканондық кітаптарға қатысты күмәндануына қарамастан, Барухты өзінің "Вулгата" аудармасына қосты. "Вулгатада" ол Еремия мен Арықтау жырларымен бірге пайғамбарлар кітаптары тобына жатады. "Вулгатада", "Король Джеймс" Киелі кітабының апокрифтік нұсқаларында және көптеген басқа да аудармаларда Еремияның хаты Барух кітабына алтыншы тарау ретінде қоса тіркелген; ал Септуагинта мен православиелік Киелі кітаптарда 6-тарау көбінесе жеке кітап ретінде қарастырылады, ол Еремияның хаты немесе жазбасы деп аталады.

Қолданылудың алғашқы дәлелдері

Раввиндер әдебиетінде Барух кітабы туралы ешқандай мәлімет жоқ, сондай-ақ оның мәтіні де келтірілмейді. Өлі теңізден табылған шиыршықтардың арасында Еремияның грек тіліндегі хатының бір бөлігі бар, бірақ Барух кітабына тиесілі ешқандай шиыршық сақталған жоқ. Жаңа өсиетте Барух кітабына сілтемелер, цитаталар немесе тікелей сілтемелер жоқ деп саналады, алайда Адамс кітаптың соңғы бөлімдерінің тақырыптары мен Пауылдың хаттарындағы, әсіресе Ғалаттықтарға және 1-Қорынттықтарға арналған хаттардағы кейбір тақырыптардың ұқсастығын көрсетеді. Барух кітабының мәтініне ең алғашқы куәлік ерте христиан шіркеуінің әулеттерінің еңбектеріндегі цитаталарда кездеседі; ең алғашқы цитата – Афинагораның Афинада 177 жылы жазылған «Legatio pro Christianis: 9» еңбегінде. Дегенмен, 4-ші ғасырдан бастап грек әулеттері осындай мәтіндерді «Барух кітабынан» деп цитаталауға көшкен, ал латын әулеттері бұл мәтіндерді Еремиядан келтірілгендей бұрынғы тәжірибесін сақтап, «Барух кітабына» сілтеме жасағанда, оны апокалиптикалық еңбек – 2 Барух деп түсіну керек.

Қолжазбалар

Варух кітабы мен Еремияның хаты грек тіліндегі үлкен пандект Киелі кітаптарында, Ватикан кодексінде (IV ғасыр) және Александрин кодексінде (V ғасыр) жеке кітаптар ретінде кездеседі, онда олар Еремия, Варух, Арықтаулар, Еремияның хаты тәртібімен орналасқан. Синай кодексінде (IV ғасыр) Арықтаулар тікелей Еремиядан кейін келеді, ал Варух кітабы табылмайды; бірақ Арықтаулардан кейінгі үзіліс осы қолжазбаның басқа жерінде Варух кітабы болу мүмкіндігін анықтауға кедерілдіреді. Қалған екі ерте латын пандект Киелі кітабының ешқайсысы (Codex Amiatinus (VII ғасыр) және Леон палимпсесті (VII ғасыр)) Варух кітабын немесе Еремияның хатын қамтымайды.

Варух және Еремия кітаптары

Ертедегі христиан дінбасылары арасында нақты бір үзіндінің «Барухтан» немесе «Еремиядан» алынғаны туралы пікірлердің әртүрлілігі, грек және еврей Киелі кітаптарының қолжазбаларында кездесетін Еремия кітабының өте әртүрлі мәтіндерімен байланысты деп жалпы қабылданады. Сондықтан Богарт, Септуагинтаның Еремия кітабының соңындағы бөлімдерді жеке «Барух» кітабына біріктіру грек шіркеуіндегі христиандық библиялық практиканың 3 ғасырдан бастап пайда болған жаңашылдығы болғанын ұсынады; бірақ Ескі Жаңа өнімдегі Еремия нұсқасы осы практикадан бұрын болғандықтан, «Барух» кітабын жекелеген Киелі кітап ретінде белгілемеген, оның мәтінін Еремия кітабының құрамына енгізген. Иероним (5 ғасыр) еврей мәтінінің болмағанын айтады, ал Ориген (3 ғасыр) Барух мәтінін дайындағанда Ескі Келісімнің Гексапласында еврей мәтінін білмегендей көрінеді. Дегенмен, Барухтың алғашқы бөлімдерінде (1:1–3:8) грек тіліндегі аномальды мәтін еврей немесе арамей тіліндегі мәтіннің қате аударылуын көрсетеді; мысалы, 3:4 тарауда «Израильдің өлгендерінің дұғаларын тыңда» (מֵתֵי יִשְׂרָאֵל) деген сөз «Израиль адамдарының дұғаларын тыңда» дегеннің қате аудармасы деп есептеледі, яғни «бос адамдардың» (מְתֵי שָׁוְא) немесе «азын [саны] адамдардың» (מְתֵי מִסְפָּר) қате аудармасы. 19 ғасырдан бері сыншы ғалымдар осы кітаптың ерте бөліктерінің семит тіліндегі түпнұсқасы болғанын болжайды, және Товтың зерттеуі сияқты көптеген зерттеулер грек тілінен ықтимал еврей тіліндегі түпнұсқа мәтінді қайта құруға тырысты. Бірақ Библияның Revised Standard Version (1957) нұсқасында Барухтың ағылшын тіліндегі мәтіні осы оқуларда грек тілінен кейін жазылған; ал New Revised Standard Version (1989) нұсқасында осы оқулар болжамды еврей тіліндегі түпнұсқаның қайта құрылуына сәйкес түзетілген. Дегенмен, Адамс пен Богарт сияқты Барух туралы кейбір соңғы зерттеулер грек мәтінін түпнұсқа деп қарастырады.

Қасиеттілік

Гректерде Афанасий (367 ж.), Кирилл Иерусалимдік (350 ж.) және Эпифаний Саламис (б.з. 385 ж.) Барух кітабын канондық деп тізімдеген. Афанасий «Еремия Барухпен бірге, Арықтаулар және хат» деп жазған; басқа әулие аталар да осыған ұқсас пікірлер білдіреді. Латындық Батыста Папа Иннокентий I (405 ж.) он алты пайғамбарды (төрт үлкен және он екі кіші) канондық деп жариялаған, бірақ Еремиямен байланысты Барухты нақты атамаған. Бұл Гиппо Синодының (393 ж.), одан кейін Карфаген Кеңесінің (397 ж.) және Карфаген Кеңесінің (419 ж.) канондарымен де сәйкес келеді. Бұл тізімдерге Ескі Келісімнің басқа да кітаптары кіреді, кейін олар деутероканондық деп жіктеледі. Кейінірек, Августин Гиппоний (397 ж. шамасында) «Христиандық ілім туралы» кітабында (II кітабы, 8-тарау) Барухқа сілтеме жасамай Еремия кітабының канондығын растайды; бірақ «Құдайдың қаласы» (18:33) еңбегінде Барух 3:36–38 мәтінін талқылайды, бұл мәтін Барухқа да, Еремияға да әртүрлі сілтемелермен келтірілетінін атап өтеді, оның басымдығы соңғысына тиесілі. Флоренция (1442 ж.) және Трент (1546 ж.) Кеңестерінің жарлықтарында «Еремия Барухпен бірге» деп айтылады, бірақ Еремияның хаты нақты көрсетілмейді, ол кейінгі ортағасырлық Вульгатада Барухтың алтыншы тарауы ретінде енгізілген. 519–553 жылдар аралығында белгісіз латын ғалымы жазған Decretum Gelasianum кітабында Рим Соборының (382 ж.) канондық деп жариялаған Киелі кітаптардың тізімі бар. Бұл тізімде Еремияның жазбалары расталған, бірақ Барухқа қатысты ештеңе айтылмаған. Барухты атауға болатын алғашқы синодтық шешімдердің бірі – Лаодикия Синоды (364 ж. шамасында); онда канондық кітаптардың тізімі 59-канондық ережеге әртүрлі қоса берілген, онда Еремия, Барух, Арықтаулар және хат канондық деп жарияланған, бірақ бұл канонда басқа деутероканондық еңбектер жоқ. Бұл тізім эфиопиялық шіркеуде тараған Лаодикия жарлықтарының жинақтарында және барлық кейінгі грек жинақтарында кездеседі; бірақ Лаодикияның латын, копт және сирия шіркеулерінде тараған қарсы жинақтарында және кейбір ерте грек жинақтарында жоқ. Батыста тараған канондық тізімдерде Барухтың нақты аталмауы Барух кітабының канондық емес екенін білдірмейді, тек ол Еремияның ішінде деп есептеледі; бірақ латын тізімдерінде жиі апокрифтік деп саналатын псевдоэпиграфтық Барух апокалиптикалық әдебиетінің кең көлемі де болды (2 Барух, 3 Барух, 4 Барух). Барух кітабын толығымен (жеке шығарма ретінде немесе Еремияның бір бөлігі ретінде) қабылдамаған алғашқы христиан жазушысы – Жером. Барух 1:14–2:5; 3:1–8 – қайта қарастырылған Рим католиктік бривиаріндегі 29-аптаның жұма күні оқылатын литургиялық оқу. Бұл күнәсіне өкінген халықтың дұғасы мен мойындауы туралы жазба: «Әділдік – біздің Құдай Иемізде, ал бүгін біз, Яһуда халқы және Иерусалим тұрғындары, ұялғаннан қызарып тұрмыз, өйткені біз, біздің патшаларымыз, билеушілеріміз, дін қызметкерлеріміз, пайғамбарларымыз және ата-бабаларымыз Иеміздің алдында күнә жасап, Оған бағынбадық. Ал Иеміз бізге қарсы айтқан ескертуін орындады, құдіреті шексіз Иеміз! Бізге құлақ түріп, бізге рақым ете гөр, біз сенің алдында күнә жасадық» (Барух 1:15–18; 2:1; 3:1–2). Осы оқумен қатар келген Сент-Августиннің ойлары осы жағдайда дұға туралы айтады: «Егер біз дұға ететін нәрсе – барлық түсініктен асқан тыныштық болса, тіпті оны дұғада сұрағанда да біз дұрыс дұға етудің жолын білмейміз», содан кейін ол Киелі Рух қасиеттілер үшін қалай жалбарынатынын түсіндіреді. Барух 3:9–15, 24–4:4 – сол аптаның сенбі күні оқылатын литургиялық оқу. Бұл тақырып – Израильдің құтқарылуы даналыққа негізделген: «Ақыл-кеңестің қайда екенін біліп ал, сонда ұзақ өмір, жарық көздер және тыныштық қайда екенін де біл. Даналықты кім тапты, оның қазынасына кім кірді? Ол – Құдайдың заңдарының кітабы, оған жабысқандардың бәрі тірі болады. Бұрыл, Яқуп, оны қабылда, өз даңқыңды басқаларға, өз құқықтарыңды бөтен елге берме». Сол күні 450 ж. қайтыс болған Санкт-Петр Хризологтан келтірілген оқу: «біз де көктегі адамның бейнесін киінуіміз керек».

Англикандық қолдану

Барух Англия шіркеуінің отыз тоғыз бабының VI бабында тізілген. Рождество қарсаңында Барух 4:21–29 оқылады; Рождество күні Барух 4:30–5:9; екеуі де Англикан дәстүрінде Мессиялық болжамдар деп есептеледі. Американың 1928 жылғы «жалпы тілек кітабында» (Book of Common Prayer) Daily Office лекциясы Барух кітабын бірнеше рет бірінші сабақ ретінде қамтиды: Барух 4:21–30 Пасхадан кейінгі екінші жексенбіде; Барух 3:14–15, 29–37 – Үштіктен кейінгі 21-ші жексенбіде; және Барух 5 – Үштіктен кейінгі 22-ші жексенбіде. Америкалық «жалпы тілек кітабының» (1979) нұсқасында Барух 5:1–9 – Адвенттің екінші күніндегі (C жылы) Ескі өсиет оқуы; ал Daily Office-тің (2 жыл) нұсқасында Барух 4:21–29 – IV Адвент үшін, ал Барух 4:36–5:9 – 24 желтоқсан үшін белгіленген.

Шығыс

Шығыс православие шіркеуінде және Византиялық дәстүрді ұстанатын Шығыс католик шіркеулерінде Барух кітабынан (Жеремия кітабының жалғасы саналады және қызметтерде "Жеремия" деп жарияланады) алынған үзінді Рождество қарсаңында Весперлік Құдай қызметіндегі сегіз Пароэмияның (Ескі Ғаһират оқуларының) бірі ретінде оқылады.

Теологтар, шіркеу аталары, Екінші Ватикан кеңесі қолданған

Summa Theologiae III 4 4-те шіркеу докторы Томас Аквинский Варух 3:37 (Вулгатада 3:38) тармағын келтіріп, "Құдайдың Ұлы адамдардың көз алдында Өзін көрсету үшін адам табиғатын қабылдады, Варух 3:38 бойынша: Кейін Ол жер бетінде көрінді және адамдармен сөйлесті." Бұл мәлімдеме, дәлірек айтқанда, "Одан кейін Ол жер бетінде пайда болды және адамзатпен бірге өмір сүрді" деп аударылады, және ол "адам табиғатының бірігу тәсілі" туралы талқылауының бір бөлігі болып табылады. III 40-та Ол Барухтың осы үзіндісін "Христос адамдармен байланыс жасауы керек пе, әлде усақтап өмір сүргені жөн бе" деген сұраққа жауап беру үшін пайдаланады. Бұл оқу, Құдайлық Даналық туралы сөздерді білдіретін, гендерлік жағынан өзгерткенде, христиандық дискурста Иса Мәсіхтің дүниеге келуінің болжамы ретінде кеңінен түсіндірілді. Шіркеу Әкесі Климент Александриялық, б.з. 217 жылы Варух 3:16–19-ды келтірді, бұл өткелге сілтеме жасап былай деді: "Құдайлық кітап, өзін-өзі жақсы көретіндерге және мақтанғақтарға қарата, бір жерде керемет айтады: 'Халықтардың билеушілері қайда?'" (төмендегі "Даналыққа мадақ" мысалына қараңыз) (Юргенс §410a). 368 жылы қайтыс болған, сондай-ақ Шіркеу Әкесі Хилари Потьерлік, Томас Әкесі келтіргендей осы өткелді (3:36–38) келтірді, "Жеремияны" сілтеме жасайды, ал Юргенс былай мәлімдейді: "Барух Жеремияның хатшысы болған, және Әкелер көбінесе оны Жеремияның атымен сілтеме жасайды" (§864n). Хилари былай дейді: "Мұса мен Ишаядан басқа, енді үшінші рет, Жеремияны тыңдаңыз, ол осыны үйретеді, ол былай дейді:" (Юргенс §864). Варух 3:38(37)-ге Екінші Ватикандық Собордың "Құдайлық аян туралы догматикалық конституциясында" сілтеме жасалған.

Қазіргі Католик шіркеуінің катехизисінде қолданылуы

Барухтың 6-шы кітабы Католик шіркеуінің Катехизисінде саған табынуға қарсы түсіндірмелердің бір бөлігі ретінде келтірілген. Діаспора кезінде яһудилер өздерінің саған табынуға түсуіне қайғырып, олардың тәубесі Барух кітабында бейнеленген.

Халықтық мәдениетте

Гностик Джастинның Барух кітабы – ағылшын ақыны Джеффри Хиллдің 270 өлеңнен тұратын тізбегі. Бұл кітап 2019 жылы Оксфорд университеті баспасынан, автор қайтыс болғаннан кейін жарық көрді.