Кіріспе

1871–1872 жылдарғы Джордж Элиоттың «Мидлмарч, провинциялық өмірді зерттеу» романы – Мэри Энн Эванстың қаламдамымен жазылған ағылшын жазушысы Джордж Элиоттың туындысы. Ол 1871 және 1872 жылдары сегіз бөлімге (томға) бөлініп жарияланды. 1829–1832 жылдардағы Англияның Мидлендс аймалындағы Мидлмарч қаласында өтетін оқиғасы, көптеген кейіпкерлердің өмірін қамтитын, бір-бірімен байланысты әртүрлі шағын оқиғалардан тұрады. Роман әйелдердің әлеуметтік жағдайы, неке институты, идеализм, жеке мүдделер, дін, екіжүзділік, саяси реформалар және білім беру сияқты мәселелерді қозғайды. Комедиялық тұстарына қарамастан, «Мидлмарч» реализмді пайдаланып, 1832 жылғы реформа заңы, алғашқы теміржолдар және IV Уильям патшаның таққа отыруы сияқты тарихи оқиғаларды көрсетеді. Бұл туынды сол кездегі медицина және өзгеріске қарсы көзқарастарды, орнықты қоғамдағы жаңалыққа қарсылықты зерттейді. Элиот романның екі бөлігін 1869–1870 жылдары жаза бастап, 1871 жылы аяқтады. Алғашқы сын-пікірлер әртүрлі болғанымен, қазір ол оның ең жақсы туындысы және ағылшын әдебиетінің ең ұлы романдарының бірі деп есептеледі.

Өмірбаян

Миддлмарк 1869 және 1870 жылдары Элиот жұмыс істеген екі аяқталмаған туындыдан бастау алады: «Миддлмарк» романы (Лидгейт кейіпкеріне негізделген) және «Мисс Брук» ұзақ әңгімесі (Доротея кейіпкеріне негізделген). Алғашқы туынды 1869 жылдың 1 қаңтарында оның күнделігінде келесі жылға жоспарланған жұмыстардың бірі ретінде айтылады. Тамыз айында ол жазуға кірісті, бірақ келесі айда оған деген сенімсіздік пен Джордж Генри Льюстің туберкулезден қайтыс болған ұлы Торнидің ауруына алаңдау себепті жұмыс тоқтап қалды. (Элиот 1854 жылдан бері Льюспен бірге өмір сүрді.) 1869 жылдың 19 қазанында Торни қайтыс болғаннан кейін роман жөніндегі жұмыстар толығымен тоқтады; Элиоттың оны кейінірек қайта жаңарту ниеті болған-жоқпыны белгісіз. Желтоқсан айында ол «өзі көркем әдебиет жаза бастағаннан бері» ойлап келе жатқан тақырыпта жаңа әңгіме бастағанын жазды. Айдың соңына дейін ол осы әңгімеден 100 бет жазып, оған «Мисс Брук» деген ат қойды. Нақты күні белгісіз болғанымен, «Миддлмарк» материалы оның жазып жатқан әңгімесіне 1871 жылдың наурызына қарай енгізіліп жатты. Жазу барысында Элиот сегіз түрлі тілде ақындар, тарихшылар, драматургтер, философтар мен сыншылардың жүздеген әдеби цитаталарын жинады. 1871 жылдың мамырына қарай романның көлемі Елиотты алаңдата бастады, себебі ол сол кездегі баспагерлік стандартқа сәйкес үш томдық форматтан асып кету қаупі төнді. Бұл мәселе одан әрі ушықты, өйткені Элиоттың соңғы романы «Феликс Холт, радикал» (1866) – сонымен қатар реформадан бұрынғы Англияда өтетін – жақсы сатылмады. Романның ағылшын тіліндегі құқықтарын алған баспагер Джон Блэквудқа Элиоттың әдеби агенті ретінде Льюс жүгінді. Ол романды Виктор Гюгоның «Көңілсіздер» романы үшін қолданылған тәсілмен, екі ай сайын сегіз бөлімге бөліп шығаруды ұсынды. Бұл Диккенстің «Дэвид Копперфилд» және Тэккерэйдің «Ванти-Фейр» сияқты ұзақ туындылар үшін қолданылған ай сайынғы басылымдарға балама болды және Элиоттың романын кішкентай бөліктерге бөлуге қарсылығын болдырмады. Блэквуд келісті, бірақ әр томның жеке болғандықтан «оқырмандардың қызығушылығының үнемі сақталуына қатысты шағымдар туындауы мүмкін» деп қорқыды. Сегіз кітап 1872 жылы жарық көрді, соңғы үш бөлімі ай сайын шығарылды. Тэккерэй мен Диккенстің 1863 және 1870 жылдары қайтыс болуымен, романның соңғы басылымы кезінде Элиот «қазіргі заманғы ең ұлы ағылшын романисі» ретінде танылды.

Сюжет

Миддлмарк 1829 жылдан бастап 1832 жылғы реформалық заңға дейінгі жылдардағы Миддлмарк қаласының тұрғындарының өмірін қамтиды. Оқиғаны төрт басты сюжет желісінен құрастырған дұрыс: Доротея Бруктың өмірі, Тертиус Лайдгейттің мансабы, Фред Винсидің Мэри Гартқа жасаған құдалық ұсынысы және Николас Булстродтың жаңғырығы. Екі негізгі сюжет – Доротея мен Лайдгейттің тағдыры. Әр сюжет бір уақытта дамиды, бірақ Булстродтың оқиғасы соңғы тарауларда шоғырланады. Доротея Брук – 19 жастағы жетім, кіші қарындасы Селиямен бірге ағасы, Брук мырзаның қамқорлығында тұрады. Доротея – өте ізгі жас келіншек, оның хоббиі жалға алған шаруаларға тиесілі ғимараттарды жөндеуден тұрады, бірақ ағасы оған бұл істе кедергі келтіреді. Доротеяға шамамен бір жасқа жуық Сэр Джеймс Четтем қызығушылық танытады, бірақ ол оған мән бермейді. Оның назары 45 жастағы ғалым, пастор Эдвард Казобонға ауады. Доротея, әпкесінің күмәніне қарамастан, Казобонның неке ұсынысын қабылдайды. Четтамды Селияға көңіл бөлгісін тілейді, оған Селияның да қызығушылық танытқаны байқалады. Фред пен Розамонд Винси – Миддлмарк қаласының мэрінің үлкен балалары. Университетті бітірмеген Фредті көпшілік сәтсіздікке ұшыраған, жарамсыз адам деп санайды, бірақ ол өзінің баласыз әкесінің мұрагері ретінде қанағаттанады, өйткені ол бай, бірақ жағымсыз адам. Федерстоун өзінің немересі Мэри Гартты серігі ретінде ұстайды; ол қарапайым болғанымен, Фред оған ғашық және онымен үйленгісі келеді. Доротея мен Казобон Римдегі бал айларында некедегі алғашқы шиеленісті бастан өткереді, Доротея күйеуінің оны ғылыми ізденістеріне араластыруға қызығушылық танытпағанын байқайды. Ол Казобонның алыс туысы, мұрадан айырылған, жасы кіші Уилл Ладиславпен танысады, Казобон оған қаржылай көмек көрсетеді. Ладислав Доротеяға қызыға бастайды, ол оған мән бермейді, бірақ екеуі достық қарым-қатынас орнатады. Фред қарызға белшесінен батып, оны өтеуге шамасы келмейді. Мэридің әкесі Гарттан қарызға кепілдік беруін сұрағаннан кейін, ол Гартқа оны қайтаруы керектігін айтады. Нәтижесінде, төрт жыл бойы жинаған ақшасы, ең кіші ұлының біліміне арналған, Мэридің жинақтарымен бірге жоғалады. Сондықтан Гарт мырза Мэриге Фредке үйленбеуін ескертеді. Фред ауырып, Миддлмаркқа жаңа келген дәрігер Тертиус Лайдгейт оны емдейді. Лайдгейт медицина мен санитария жайындағы заманауи идеяларын қала тұрғындарының ашу-ызасын тудырады. Ол Лайдгейттің досы Фаребродрдың Лайдгейттің адалдығына күмәндануына қарамастан, Лайдгейттің философиясына сай аурухана мен емхана салуды қалайтын бай, шіркеуге барушы жер иесі және құрылысшы Булстродпен одақтасады. Лайдгейт сондай-ақ әдемі және білімді, бірақ терең емес және өзіне ғана қызығушылық танытқан Розамонд Винсимен танысады. Жақсы үйленуді көздеген ол бай отбасынан шыққан Лайдгейтке үйленуге шешім қабылдайды және Фредтің ауруын оған жақындау мүмкіндігі ретінде пайдаланады. Лайдгейт бастапқыда олардың қарым-қатынасын таза флирт ретінде қарастырады және қала оларды іс жүзінде үйленген деп санайтынын білгеннен кейін Розамондтан қашып кетеді. Алайда, оны соңғы рет көргеннен кейін, ол шешімін өзгертпек болады және екеуі келіседі. Казобон Римнен сол уақытта оралады, бірақ жүрек соғысына ұшырайды. Лайдгейт оған көмек көрсетеді және Доротеяға Казобонның ауруының сипаты мен сауығу мүмкіндігі туралы айту қиын екенін айтады: егер ол тыныш жүріп, оқуын тоқтатса, ол 15 жылдай өмір сүре алады, бірақ ауру тез дами алады, бұл жағдайда өлім кенеттен болады. Фред сауығып келе жатқанда, Федерстоун ауырып, өлім төсегінде екі өсиетін жасағанын айтады және Мэридің біреуін жоюға көмектесуін сұрайды. Ол бұл іске араласуға дайын емес, ол бас тартады, ал Федерстоун екі өсиетті де сақтап қалады. Федерстоунның жоспары Фред Винсиге 10 000 фунт мұраға қалдыру болған, бірақ оның мүлкі мен байлығы оның заңды емес ұлы Джошуа Ригге тиеді. Денсаулығы нашарлаған Казобон Доротеяның Ладиславқа деген ізгі ниетіне күмәндана бастайды. Ол Доротеяны өлген жағдайда, "Мен жек көретін нәрсені жасамауға және мен қалаған нәрсені жасауға тырысуға" уәде беруге мәжбүр етеді. Ол келісуге асықпайды, ал ол жауап бере алмай қайтыс болады. Казобонның өсиетінде, егер Доротея Ладиславқа тұрмысқа шықса, мұрасынан айырылып қалады деген ереже бар екені анықталады. Бұл Ладислав пен Доротеяның ғашықтар екеніне күдік туғызып, екеуінің арасында ыңғайсыздық тудырады. Ладислав Доротеяны жақсы көреді, бірақ оны құпия ұстайды, оны арам шұғылдарға араластыруды немесе мұрадан айыруды қаламайды. Ол оның сезімдерін жасыруға мәжбүр болады. Ол Миддлмаркта қалып, Брук мырзаның газет редакторы болып жұмыс істейді, ол реформалық платформада парламентке сайлану үшін үгіт жүргізеді. Лайдгейттің Розамондты қуантуға жасаған әрекеттері оны тез қарызға батырады, сондықтан ол Булстродтан көмек сұрауға мәжбүр болады. Сонымен қатар, Фред Винсидің Калеб Гарттың қаржылық қиындықтарына жауапкершілік сезімі оны өмірін қайта қарастыруға итермелейді. Ол кешірімді Калебтің жер агенті болып оқуға бел буады. Ол Мэри Гартқа жағдайын түсіндіру үшін Фаребродрды жібереді, бірақ Фаребродрдың да оған ғашық екенін білмейді. Фаребродр осылайша Мэри үшін өзінің ниетінен бас тартады, оның Фредті жақсы көретінін және оның өміріне лайықты орын табуын күтетінін түсінеді. Джон Раффлс, Булстродтың өткенінен хабардар, Миддлмаркқа келіп, оны қарақшылықпен қорқытуға ниеттенді. Булстрод өзінің шіркеуге барушылығына қарамастан, жас кезінде күмәнді қаржылық мәмілелер жасаған; оның байлығы бай және жасы үлкен әйелге үйленуімен байланысты. Әйелдің қызы, оның анасының мүлігін мұраға алуға тиіс болған, қашып кеткен; Булстрод оны табады, бірақ бұл туралы әйелге хабарламайды, нәтижесінде ол әйелдің қызының орнына мүлікті мұраға алады. Әйелдің қызы ұл табады, ол Ладислав болып шығады. Бұл байланысты түсінген Булстрод өкінішпен толады және Ладиславқа үлкен сома ақша ұсынады, бірақ Ладислав оны лас деп санап, бас тартады. Булстродтың өзінің екіжүзділігінің жария болуынан қорқуы оны өлім аузында жатқан Раффлстің өлімін асықтыруға итермелейді, сонымен қатар Лайдгейтке бұрын қарыз бермеген үлкен сома ақша береді. Алайда, Булстродтың жамандықтары туралы әңгімелер таралып үлгереді. Булстродтың жаңғырығы Лайдгейтті де қамтиды: қарыз туралы ақпарат таралады және ол Булстродпен бірге әрекет етеді деп саналады. Тек Доротея мен Фаребродр оған сенімдерін сақтайды, бірақ Лайдгейт пен Розамондты қала тұрғындарының наразылығынан кейін Миддлмарктан кетуге көндіреді. Құлатылған және қараланған Булстродтың жалғыз құдайы – оның әйелі оның да қиын жағдайда болуына қарамастан, оның қасында қалады. Брук мырзаның сайлау кампаниясы сәтсіз аяқталғаннан кейін, Ладислав қаладан кетуге шешім қабылдайды және Доротеямен қоштасуға келеді, бірақ Доротея оған ғашық болып үлгерген. Ол Казобонның мүлігінен бас тартып, отбасына Ладиславқа тұрмысқа шығатынын хабарлап, оларды таң қалдырады. Сонымен қатар, Фред жаңа мансабында сәттілікке жетіп, Мэриге үйленеді. "Финалда" басты кейіпкерлердің соңғы тағдыры баяндалады. Фред пен Мэри үйленеді және үш ұлымен бақытты өмір сүреді. Лайдгейт Миддлмарктан тыс жерде сәтті практика ашады және жақсы табыс табады, бірақ толық қанағатқа жете алмайды және 50 жасында қайтыс болады, Розамонд пен төрт баласын қалдырады. Оның қайтысынан кейін Розамонд бай дәрігерге үйленеді. Ладислав қоғамдық реформалармен айналысады, ал Доротея екі баласының анасы және әйелі ретінде бақытты. Олардың ұлы соңында Артур Бруктың мүлкін мұраға алады.

Тарихи роман

Миддлмархтың оқиғасы "1829 жылдың қыркүйегі мен 1832 жылдың мамыры аралығында" немесе 1871–1872 жылдары жарық көргенге дейін 40 жыл бұрын өтеді, бұл оны тұрақты түрде тарихи роман деп атау үшін жеткіліксіз айқындық тудырады. Салыстырарлық түрі, Уолтер Скотттың "Уэверли" (1814) – көбінесе алғашқы маңызды тарихи роман ретінде қарастырылады – одан шамамен 60 жыл бұрын орын алады. Элиот бұрын 15 ғасырдағы Флоренцияда болған оқиғаларды баяндайтын "Ромола" (1862–1863) атты тарихи роман жазған. Сынаушылар Кэтлин Блейк және Майкл Йорк Мейсон "Миддлмархқа" «өткенді қазіргімен байланыстыратын тарихи роман ретінде» жеткіліксіз назар берілгенін айтады. Сынаушы Розмари Эштон осы жаққа назар аудармау романның артықшылықтарын көрсететін болуы мүмкін екенін атап өтеді: «Миддлмарх – өте сирек кездесетін, сәтті тарихи роман. Шындығында, ол соншалықты сәтті болғандықтан, оны осы ойдан тудырылған жанрдың бір бөлігі ретінде елестете алмаймыз». Замандас оқырмандар үшін қазіргі заман «1867 жылы Екінші реформа заңының қабылдануы» болды; 1832 жылғы реформа заңына байланысты агитация және оның парламенттің екі палатасынан өтуі, романның құрылымын құрайтын жағдай, өткен шақ ретінде қарастырылар еді. Кэролин Стидман Элиоттың Миддлмархта провинциализмге жасаған баса назарын Мэтью Арнольдтың 1869 жылы жарық көрген «Мәдениет және анархия» эсселерінде Англиядағы әлеуметтік таптар туралы талқылауымен байланыстырады, бұл Элиот Миддлмаркқа айналған әңгімелермен жұмыс ілеген кезге жуық уақыт. Арнольд британдық қоғамды варварлар (аристократтар мен жер иелері), филистерлер (қалалық орта тап) және қара халық (жұмысшы тап) деп жіктейді. Стидман Миддлмархты «филистерлік провинциализмнің портреті» деп сипаттайды. Элиоттың, кітаптың соңындағы кейіпкері Доротея сияқты, Лондонға барғанын атап өту керек. Онда Элиот өз заманының көптеген әйелдерінен асып түсетін атаққа ие болды, ал Доротея Уилл мен оның отбасын тәрбиелеу рөлін қолына алады. Элиот Льюеспен заңды емес қарым-қатынасқа түскеннен кейін отбасысынан қабылданбады, және «олардың терең наразылығы оның ешқашан үйіне қайта оралуына кедергі келтірді». Ол 1855 жылы Мидлендске жасаған соңғы сапарында Ковентриді қалдырды.

"Әйел мәселесі"

Миддлмарчтың негізгі идеясы – Доротея Бруктың Киелі Тереза сияқты кейіпкердің батырлық деңгейіне жете алмайтыны, себебі Элиоттың қаһарманы қате уақытта өмір сүреді, "кемшіндік әлеуметтік жағдайдың аясында, онда ұлы сезімдер көбінесе қателік сипатында, ал ұлы сенім – иллюзия сипатында көрінеді". Грек мифологиясынан, Софоклдің пьесасынан ең танымал Антигона "Финалда" батыр әйелдің тағы бір мысалы ретінде келтіріледі. Әдеби сыншы Кэтлин Блейк Элиоттың христиан мистицизміне емес, Киелі Терезаның "нақты жетістігіне, діни тәртіпті реформалауға" баса назар аударғанын атап көрсетеді. Феминистік сыншылардың көп айтқандары – Доротеяның ғана емес, Киелі Тереза мен Антигонадан кем батыр екендігі, сонымен қатар Джордж Элиоттың өзі де кемшілікке ие деген пікір. Рут Йезель мен Кэтлин Блейк бұл сыншыларды "1830 жылдар шамасында өмірде олардың сәтті болуына мүмкіндік бермеген кезеңде күшті әйелдің көркем бейнесін күтуі" үшін сынға алады. Элиоттың романы Доротеяның өзінен төмен тұрған Уилл Лэдиславқа үйленуімен аяқталуы да сынға түседі. Романшы Генри Джеймс Лэдиславты "осындай асыл қаһарманды әйелге лайық жинақы құштарлықтан мүлдем мүсірау болған" дилетант ретінде сипаттайды.

Неке

Неке – Миддлмарчтың маңызды тақырыптарының бірі. Джордж Штайнердің сөзімен айтқанда, «Доротея мен Лидгейттің екі басты сюжеті де сәтсіз некелердің зерттелуі». Бұл «апатты некелер» Доротея мен Лидгейттің өмірін толыққанды емес етеді. Бұл Лидгейтке қарағанда Доротеяға көбірек қатысты деуге болады, себебі ол Уилл Ладиславқа кейінірек үйленіп, екінші мүмкіндік алады. Бірақ осы некеге жағымды баға беру Ладиславтың өзіне байланысты, көптеген сыншылар оны Доротеядан төмен санайды. Сонымен қатар, Доротеяның әпкесі Селия Бруктың сэр Джеймс Четтаммен «мағынасыз және бақытты» некесі де бар, және Фред Винсидің Мэри Гартқа уәде беруі де маңызды. Соңғы жағдайда Мэри Гарт Фредті шіркеуді тастап, лайықты мансапқа ие болғанға дейін қабылдамайды. Бұл жерде Фред Генри Филдингтің Том Джонс кейіпкеріне ұқсайды, екеуі де әйелге деген және одан алған махаббаттары арқасында жақсы күйеулерге айналады. Доротея – провинциалды Миддлмархта туған, дұрыс ғасырда өмір сүрмеген, қасиетті Тереза. Ол өз идеалына құмарлықпен «кедей, құрғақ, мумияланған ғалымды» шақыру періштесі деп жаңылысады. Миддлмарч – басты кейіпкердің, яғни Доротеяның психологиялық немесе рухани өсуіне бағытталған Bildungsroman. Доротея «көзін жұмып алға қарай тығырықтап, кейде ақымақтыққа, көбінесе өзімшілдікке бой алдырып, бірақ сонымен қатар табиғатын қанағаттандыратын рөлді немесе мамандықты табуға тырысады». Лайдгейт те серіктес таңдауда қателік жасайды, өйткені оның идеалды әйелі – «күйеуі жұмыстан келген соң демалу үшін жұмсақ төсек сыйлайтын, ән салып, фортепианода ойнай алатын» адам. Сондықтан ол Розамонд Винсиге, «романдағы Доротеяға ең керемет қарсы келетін әйелге» үйленеді, және осылайша «күшті зерттеушіден Лондонның сәнді дәрігеріне айналады».

Қазіргі заманғы шолулар

The Examiner, The Spectator және Athenaeum журналдары 1871 жылдың желтоқсанынан 1872 жылдың желтоқсанына дейін жарық көрген Middlemarch құрамына кіретін сегіз кітаптың әрқайсысын қарады; мұндай шолулар сюжеттің болашақ бағыты туралы болжамдар жасап, оған сәйкес жауап берді. Романға замандас реакциялар әртүрлі болды. Ол жарық көрген кезде, Spectator сыншысы Р. Х. Хаттон оның меланхолиялық сипаты үшін сынады. "Сериялық басылымнан кейін" оны қарастырған Athenaeum жұмыстың тым ауыр екенін айтты және оның жылдам жазылғанын қалап, одан пайда көрер еді деп ойлады. Blackwood's Edinburgh Magazine сыншысы В. Л. Коллинз оқырмандарды кейіпкерлерге бірдей жаны риза болуға шабыс ететін қабілетін жұмыстың ең күшті әсері деп санады. Эдит Симкокс Academy журналында жоғары баға берді, оның формасының жаңалығына байланысты оны көркем әдебиеттегі маңызды туынды деп атады; ол оны Элиоттың барлық шығармаларының ішінде бірінші орынға қойды, яғни ол "ағылшын көркем әдебиетінің кең ауқымында теңдесі жоқ және өте сирек кездесетін" деңгейде еді. Генри Джеймс аралас пікір білдірді, оның айтуынша, Middlemarch – "ағылшын романдарының ең күштілері мен ең әлсіздерінің бірі. Middlemarch – егжей-тегжейлі мәліметтердің қазынасы, бірақ тұтас алғанда әсері шамалы". Оның ең үлкен сын-пікірі ("кітаптағы жалғыз үлкен сәтсіздік") Ладславтың кейіпкері болды, ол Лидгейтке қарағанда әсері аз болды деп санады. Лидгейт пен Розамонд арасындағы көріністерді ол психологиялық тереңдігі үшін ерекше мақтады – ол барлық ағылшын көркем әдебиетінде "одан да күшті, шынайы [немесе] ақылды" көріністер бар ма деп күмән келтірді. Thérèse Bentzon, Revue des deux Mondes үшін, Middlemarchты сынады. Кейбір көріністер мен сапаларын жоғары бағаласа да, ол оның құрылымын "бір-бірімен байланысы жоқ тараулардың тізбегінен тұрады, олар бір-бірінен кездейсоқ түрде ілесіп келеді. Соңғы әсері – ешнәрсемен ақтауға болмайтын тұтаспастық" деп айыптады. Оның пікірінше, Элиоттың "қиял емес, бақылауға, сезімталдыққа, құмарлыққа немесе қиялға емес, қатал талдауға" басымдық беруі оны көрнекті романистер қатарында санауға болмайды. Неміс философы Фридрих Ницше, анасы мен әпкесінің иелігіндегі аудармада Middlemarchты оқыған, романды азапты күнәнің қарызын өтеу құралы ретінде бейнелегені үшін сынайды, ол бұл "Элиот сияқты моралист әйелдерге" тән деп тапты. Замандас реакциялардың қарама-қайшылығына қарамастан, Middlemarch бірден жанкүйерлерін тапты: 1873 жылы ақын Эмили Дикинсон романына жоғары баға берді, досына жазған хатында: "Мен Middlemarch туралы не ойлаймын? Мен даңқ туралы не ойлаймын?". Әр түрлі ғасырларда Флоренс Найтингейл мен Кейт Миллетт Доротеяның жеке армандарының оның құрметтеушісі Ладславтың армандарына бағынуын атап өтті. Шындығында, соңында бұл мойындалады және қолайсыз әлеуметтік жағдайлар оның әлеуетін толыққанды пайдалануына кедергі келтіргені айтылады.

Кейінгі жауаптар

ХХ ғасырдың бірінші жартысында «Миддлмарк» романы әртүрлі пікірлер туғызды. Лесли Стивен 1902 жылы осы романды жоққа шығарса, оның қызы Вирджиния Вульф 1919 жылы оны «барлық кемшіліктерімен бірге ересектерге арналған ағылшын романдарының санатындағы шамалы ғана туындылардың бірі» деп сипаттады. Дегенмен, Вульф модернистер арасында «Миддлмарк»ты жоғары бағалауда «бірегей» болды, ал роман сол кездегі оқырмандардың назарынан тыс қалды. Ф.Р. Левистің «Ұлы дәстүр» (1948) романы осы туындыны «қайта ашқанмен» танымал: «Миддлмарк» сияқты сәттілікке жету үшін үлкен интеллектуалдық күштердің қажетті бөлігі – қоғам туралы, оның механизмдері, әртүрлі топтардың өмір салты туралы толық хабардар болу, сондай-ақ жеке тұлғаны терең талдауға қабілетті жазушы. Левистің осы романға берген бағасы әлі күнге дейін осы туындыға қатысты сындық консенсус бастамасы ретінде танылады, онда ол Элиоттың ең үздік туындысы ғана емес, сонымен қатар ағылшын тіліндегі ең ұлы романдардың бірі саналады. В.С. Притчет 1946 жылы «Жанды роман» атты еңбегінде былай деп жазған: «Виктория дәуірінің ешбір романы «Миддлмарк»тың кең көлемділігімен, интеллектуалдық күшімен немесе баянының тыныш кеңдігімен салыстыруға келмейді. Менің ойымша, Джордж Элиоттан қазіргі заманғы романистерге көп нәрсе үйрете алатын викториялық романисттердің ішінде басқа ешкім жоқ. Ешбір жазушы моральдық таңдаудың күрделілігін осы роман сияқты толыққанды көрсеткен емес». XXI ғасырда да осы роман жоғары бағаланады. Мартин Амис және Джулиан Барнс есімді романистер оны ағылшын тіліндегі ең ұлы роман деп атады, ал бүгінде «Миддлмарк» университеттердегі оқу бағдарламаларына жиі енгізіледі. 2013 жылы британдық білім министрі Майкл Гоув сөйлеген сөзінде «Миддлмарк»қа сілтеме жасап, оның Стефани Мейердің «Сумерек» атты вампирлік романынан артық екенін айтты. Гоувтің бұл пікірі Ұлыбританияда «Миддлмарк»ты оқыту мәселесі бойынша пікірталас тудырды, оның ішінде «Миддлмарк» сияқты романдарды қашан оқу керек және оқытудағы канондық мәтіндердің рөлі талқыланды. Роман оқырмандардың арасында әрі қарай сүйікті туынды болып қала берді және оқырмандардың рейтингінде жоғары көрсеткіштерді иеленді: 2003 жылы ол BBC-нің «The Big Read» бағдарламасында 27-орынды, ал 2007 жылы 125 жазушының дауысына сүйене отырып, «Барлық уақыттағы 10 ең ұлы кітап» тізімінде 10-орынды иеленді. 2015 жылы BBC Culture жүргізген сауалнамада, Ұлыбританиядан тыс кітап сыншылары «Миддлмарк»ты «Британның ең ұлы 100 романы» тізімінде бірінші орынға қойды. 2019 жылдың 5 қарашасында BBC News «Миддлмарк»тың BBC-нің «ең шабыттандыратын» 100 роман тізіміне енгенін хабарлады. 1994 жылы BBC осы романды Антони Пейдж режиссерлік еткен және Эндрю Дэвис сценарий жазған телесериал ретінде қайтадан бейімдеді. Бұл жоба сыншылар тарапынан мақталып, қаржылық табысқа ие болды және классикалық туындыларды бейімдеуге қоғамдық қызығушылықты қайта жандандырды. 2013 жылы сахналық бейімделу пайда болды, сондай-ақ Джеффри Биверс үш пьеса ретінде бейімдеген және режиссерлік еткен Orange Tree Theatre Repertory өндірісі қойылды: «Доротеяның оқиғасы», «Дәрігердің оқиғасы» және «Фред және Мэри». Роман ешқашан фильмге түсірілген емес, бірақ ағылшын режиссері Сэм Мендес осы идеяны қарастырған. 2022 жылдың сәуірінде Dash Arts «The Great Middlemarch Mystery» атты интерактивті театрлық қойылымды ұйымдастырды, ол Ковентридегі үш нысанда, оның ішінде Drapers Hall-да өтті. Аллен Ширердің «Көктемдегі Миддлмарк» операсы, Клаудия Стивенстің либреттосына негізделген, алты актерге арналған және тек Доротея Бруктың орталық оқиғасын қамтиды. Ол алғаш рет 2015 жылы Сан-Францискода қойылды. 2017 жылы YouTube-та «Middlemarch: The Series» атты заманауи бейімделуі видео блог ретінде жарияланды. The Smiths тобының «Қазір қанша уақыт?» ("How Soon Is Now?") әнінің мәтінінен алынған сөздер («Мен ештеңенің ұлы және мұрагерімін») «Миддлмарк» романынан алынған.