Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Боливиядағы қала
City in Bolivia
Потоси, отаршылдық кезеңде Вилла Империаль де Потоси деп аталған, Боливиядағы Потоси департаментінің астанасы және муниципалитеті болып табылады. Бұл қала әлемдегі ең биік қалалардың бірі және ғасырлар бойы Испанияның колониялық күміс соққан орталығы болды. Қаланың тарихи орталығындағы отаршылдық сәулет ескерткіштерінің көп бөлігі сақталған, ол әлемдік маңызы бар Серро Рико де Потоси тауымен бірге ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Потоси, Cerro de Potosí тауының етегінде орналасқан, оны кейде Cerro Rico ("бай тау") деп те атайды. Бұл тау қаланың үстінен биіктеп тұрады және күміс кенінен жасалған деп есептеледі. Серро-Рико тауы Потосидің тарихи маңыздылығының негізгі себебі, себебі ол 18 ғасырға дейін Испания империясын күміспен қамтамасыз еткен маңызды көз болды, содан кейін Мексикадағы Гуанахуато қаласы оны басып өтті. Күміс ламалар мен қалыңдықтар арқылы Тынық мұхитының жағалауына жеткізіліп, Панама қаласына дейін тасымалданды, содан кейін Панама тасмуынан қалыңдықтармен Номбре-де-Диос немесе Портобело қалаларына жеткізілді, одан Испанияға испан қазына флотымен жіберілді. Күмістің бір бөлігі Рио-де-ла-Плата арқылы Буэнос-Айрес қаласына дейін шығысқа қарай да тасымалданды. Сондай-ақ күміс Акапулькоға (Мексика) жеткізіліп, Манила галеондары арқылы Азия тауарындарын сатып алуға қолданылды. Cerro de Potosí тауының биіктігі теңіз деңгейінен жоғары. Кен орындары дацит вулканының күмбезіндегі тамырларда орналасқан. Бұл тау "ұялы" құрылымға ие, жер астындағы шахталар таудың етегінен басталып, тереңдікке дейін жетеді. Конустық таудың үстінде темір оксидтері мен кварцтан тұратын қызғылт қоңыр госсан қабаты бар, ал төменде сұрғылт көк түсті өзгерген дацит және көптеген шахта үйінділері орналасқан.
Potosí, known as Villa Imperial de Potosí in the colonial period, is the capital city and a municipality of the Department of Potosí in Bolivia. It is one of the highest cities in the world at a nominal For centuries, it was the location of the Spanish colonial silver mint. A considerable amount of the city's colonial architecture has been preserved in the historic center of the city, which—along with the globally important Cerro Rico de Potosí—are part of a designated UNESCO World Heritage Site. Potosí lies at the foot of the Cerro de Potosí—sometimes referred to as the Cerro Rico ("rich mountain")—a mountain popularly conceived of as being "made of" silver ore that dominates the city. The Cerro Rico is the reason for Potosí's historical importance since it was the major supply of silver for the Spanish Empire until Guanajuato in Mexico surpassed it in the 18th century. The silver was taken by llama and mule train to the Pacific coast, shipped north to Panama City, and carried by mule train across the isthmus of Panama to Nombre de Dios or Portobelo, whence it was taken to Spain on the Spanish treasure fleets. Some of the silver also made its way east to Buenos Aires, via the Rio de la Plata. Some of the silver was also transported to Acapulco, Mexico, where it was sent via the Manila Galleons to buy Asian products. Cerro de Potosí's peak is above sea level. The ore deposits reside in veins present in the dacite volcanic dome. The hill is "honeycombed" with underground workings, reaching from the summit to depths of The conical hill has a reddish brown gossan cap of iron oxides and quartz, with grayish blue altered dacite and many mine dumps below.]]
Колониялық күміс бумы
1545 жылы кеншілер қаласы ретінде құрылған бұл қала көп ұзамай зор байлыққа ие болды, халық саны 200 мыңнан асып түсті. Қала испан тілінде әлі де қолданылып келе жатқан «valer un Potosí» («Потосиге тең болу») деген тіркесті тудырды, яғни «өте құнды болу» деген мағынаны білдіреді. 16 ғасырдың екінші жартысында Серро Рико тауы әлемдегі барлық күмістің шамамен 60% -ын өндірді. Потоси кеншілері бастапқыда бай, тотыққан кендерден, табиғи күміс пен күміс хлоридінен (сергириттен) күміс өндірді, оларды тікелей қорыту пештеріне беруге болатын. Инкалар қолданған кішкентай саз балшықтан жасалған «гүл құмырасы» сияқты «гуайра» пештері ерекше тиімді болды. Бірақ 1565 жылға қарай кеншілер тікелей қорытуға жарамды кенді таусып, күміс өндірісі күрт төмендеді. 1554 жылы Мексикада ойлап табылған патио әдісі енгізілуімен күміс өндірісі қайта жанданды. Патио әдісінде сынапты біріктіру арқылы төмен сапалы кендерден және күміс сульфиді (аргентит) бар кендерден күміс өндірілді, бұл таудың тереңінен табылған тотықпаған кендерге тән еді. 1609 жылы Потосиде тағы бір сынапты біріктіру әдісі – пан-амальгамалау процесі ойлап табылды, ол Потосидегі жағдайларға одан да жақсы бейімделгенін көрсетті. Осы кезеңде испандық Америка кен орындары күмістің ең көп көзі болды. Испанияның Америкадан күмісті көп мөлшерде жеткізуге қабілеттілігі және Қытайдың осы тауарға деген жоғары сұранысы, испандықтар Манила галеондарын пайдалана отырып, Филиппинмен Латын Америка саудасы арқылы қамтамасыз етілді.
Founded in 1545 as a mining town, it soon produced fabulous wealth, and the population eventually exceeded 200,000 people. The city gave rise to a Spanish expression, still in use: valer un Potosí ("to be worth a Potosí"), meaning "to be of great value". The rich mountain, Cerro Rico, produced an estimated 60% of all silver mined in the world during the second half of the 16th century. Potosí miners at first mined the rich oxidized ores with native silver and silver chloride (cerargyrite) that could be fed directly into smelting furnaces. Especially successful were the small clay "flower pot" furnaces called guayras, which had been used by the Incas. But by 1565, the miners had exhausted the direct smelting ore, and silver production plummeted. Silver production was revived by the introduction of the patio process, invented in Mexico in 1554. The patio process used mercury amalgamation to extract silver from lower grade ores, and those containing silver sulfide (argentite), as was typical of the unoxidized ores found deeper in the mountain. In 1609, another mercury amalgamation method, the pan amalgamation process was invented in Potosí, and proved better adapted to the conditions at Potosí. Spanish American mines were the world's most abundant sources of silver during this time period. Spanish America's ability to supply a great amount of silver and China's strong demand for this commodity which the Spanish supplied via Latin American trade with the Philippines using the Manila Galleons,
Еңбек
Жергілікті еңбекшілер испан мита жүйесі арқылы Потосидегі күміс кендерінде жұмыс істеуге міндеттелді. Бұл жүйе испандық Анд қоғамына дейінгі дәстүрлі мита жүйесіне негізделген (алайда, бұл мита қоғамдық жұмыстар мен ұжымдық ауыл шаруашылығы жобалары үшін еңбек күшін жұмылдырды). Еңбекшілер шамамен 200 000 шаршы мильді қамтитын аумақтың жергілікті халқынан тартылды. Жыл сайын 13 000 ер адам әскери міндетке алынды, бұл жергілікті халықтың әр жеті ересек ер адамның біріне жуық. Бұл митайолар кенде қиын жағдайларға тап болды, көбінесе оларға ең нашар жұмыс берілді. Кенді өндірумен білікті еңбекшілер айналысса, митайолар оны себеттерге, былғары қаптарға немесе матадан жасалған қаптарға салып, жер бетіне шығарумен жүктелді. Бұл жүктердің салмағы көбінесе 100-300 фунтты құрады, ал жұмысшылар оларды тек маңдайларына байланған шаммен жарықтандырылған тік, тар шахталардағы шатқылды баспалдақтармен көтеріп шығуға мәжбүр болды. Көптеген митайолар құлаулар, жазатайым оқиғалар мен кендегі қатал жағдайлар салдарынан қаза тапты немесе ауыр жарақат алды. Сынап улануы да қауіпті болды, өйткені ол сынапты өңдеу процесіне қатысқан көптеген адамның өмірін қиды. Бұл қалған жергілікті тұрғындардың жағдайын одан да қиындатты, ал 1600 жылдардың бірінші жартысында еркек халқының жартысына жуығы Потосиде жұмыс істеуі мүмкін еді. Дегенмен, 1689 жылға қарай митайолардың саны шамамен 4000-қа дейін азайды, бұл Палата герцогының вице-короліне жаңа санақ жүргізуге және митаға бағынбаған (форастерос) жаңа халықты қосуға итермеледі. Реформа сәтсіз аяқталды, ал герцогтың ізбасары ресми санды 4 108 митайо (әртүрлі апталарда 1367 адам) деп белгіледі. Шындығында, митайолардың саны одан да аз болды, себебі олар міндеттемеден сатып алу мүмкіндігіне ие болды. Алайда, қалған мита жұмыс күші үшін жағдай қиын болып қала берді. Кен және диірмен иелері ресми ережелерді жиі елемеді, әсіресе үндістерге жол ақысын төлемейтін. Потосиге барып-қайтудың өзі митайоның бір жылдық жалақысынан асып түсуі мүмкін еді, сондықтан олардың көпшілігі мита аяқталғаннан кейін Потосиде жалақылы жұмысшы ретінде қалуды жөн көрді. Потосиде тұратын бұрынғы митайолар әскерге шақырудан босатылғаннан басқа, тұрақты қызметте алған құнды дағдыларының арқасында көбінесе айтарлықтай жоғары табыс табады. Тарихшы Нобл Дэвид Кук айтқандай, "Потоси митасының үндістерге тигізген әсерін түсінудің кілті - мита еңбегінің кендегі жұмыстың бір түрі ғана екендігінде. 1603 жылғы есепте Потосиде жұмыс істейтін 58 800 үндістің 5100-і митайо болды, яғни оннан бірінен де аз". Митайолардан басқа, 10 500 минга (келісімшарт бойынша жұмыс істейтін жұмысшылар) және 43 200 бос жұмысшылар да болды. Алайда, тарихшы Питер Бэйкуэлл Потосидегі мита еңбегінің рөлін одан да маңыздырақ деп есептейді. Оның зерттеулеріне сәйкес, кез келген уақытта шахтада белсенді жұмыс істейтін митайолардың саны 4500-ге жете берсе де, бұл мита ординария жүйесіне байланысты болды, онда жылына шақырылған 13 500 адам үш топқа бөлініп, әрқайсысы үш аптаның біреуінде жұмыс істеді. Кен ішінде "Эль-Тио" деп аталатын тұлға жердің құдайы ретінде қарастырылады. Эль-Тио таудың өзін бейнелейді. Кендегі жұмысшылар қауіпті жағдайлардан қорғану үшін құдайдың мүсіндеріне кока жапырақтары мен спирт ұсынады.
Indigenous laborers were required to work in Potosí's silver mines through the Spanish mita system of forced labor, based on an analogous mit'a system traditional to pre Hispanic Andean society (though the mit'a directed labor for public works and collective agricultural projects). Laborers were drawn from the native population of an area that encompassed almost 200,000 square miles. Thirteen thousand men were conscripted each year, constituting about one out of every seven adult males in the indigenous population. These mitayos faced harsh conditions in the mines, where they were often given the least desirable jobs. While more skilled laborers extracted the ore, mitayos were tasked with carrying it back to the surface in baskets, leather bags, or cloth sacks. These loads often weighed between 100 and 300 lbs, and the workers had to carry them up rickety ladders in steep, narrow shafts lit only by a candle tied to their foreheads. Many of them died or were seriously injured due to falls, accidents, and the harsh conditions of the mine life. Illness was another danger: at such a high altitude, pneumonia was always a concern, especially given the extreme and rapid changes of temperature experienced by workers climbing from the heat of the deep shafts to the freezing elements of the surface at 16,000 feet, and mercury poisoning took the lives of many involved in the refining process. This only increased the burden on the remaining natives, and at some point in the 1600s, up to half of the eligible male population might find themselves working at Potosí. Nevertheless, the number of mitayos dropped to about 4,000 by 1689, prompting the Viceroy Duke of Palata to raise the number again through a new census and inclusion of new populations not subject to the mita (forasteros). The reform failed, and the Duke's successor set the official number to 4,108 mitayos (1,367 active each week). In reality, the number of mitayos was even lower due to the increasing practice of buying oneself out of the obligation. For the remaining mita workforce, however, conditions remained harsh. Mine and mill owners notoriously ignored official regulations on provisions and especially withheld the money the Indians should receive as recompensation for their travel. Just the cost of traveling to Potosí and back could be more than a mitayo was paid in a year, and so many of them chose to remain in Potosí as wage workers when their mita was finished. Former mitayos living in Potosí were not only exempt from the draft, but usually earned considerably more due to the valuable skills they had gained in permanent services. According to historian Noble David Cook, "A key factor in understanding the impact of the Potosi mita on the Indians is that mita labor was only one form of work at the mines. A 1603 report stated that of 58,800 Indians working at Potosi, 5100 were mitayos, or fewer than one in ten. In addition to the mitayos there were 10,500 mingas (contractual workers) and 43,200 free wage earners." However, historian Peter Bakewell emphasizes the role of mita labor in Potosí to a greater extent. According to his research, though as few as 4500 mitayos were actively laboring in the mines at any given time, this was due to the mita ordinaria system, in which the up to 13,500 men conscripted per year were divided into three parts, each working one out of every three weeks. Within the mines, a figure called el Tío acts as a deity of the land itself. El Tío serves as a figure of the mountain itself. Laborers within the mines offer coca leaves and alcohol to statues constructed within the mines of the deity to protect themselves from the dangerous conditions.
Колониялық дәуірдегі қоғам
Потосиде түрлі этникалық топтар өмір сүрді, оларға анд тауларының жергілікті халқы, испан отарлаушылары және африкалық құлдар кірді. Әйелдердің бір бөлігі жыныстық қызметпен айналысты, бұл тау-кен қалалары үшін тән құбылыс еді. 17 ғасырдың басында басктар қалада бекініп, Потоси халқының маңызды бөлігін құрады. Олар екінші бір топқа, Викуньяға қарсы конфедерация құрды, ол жергілікті тұрғындар мен баск емес испан және португал отарлаушыларының қосылған тобы болды. Екеуі де кендерден кен шығаруды және оны басқаруды бақылау үшін күресті. Ақырында екі топ арасындағы шиеленіс күшейіп, 1622 жылдан 1625 жылға дейін ашық қарулы қақтығысқа ұласты. Испан коронасы араласып, бір кезде басктардың жағын алды. Соңында екі жақ та келісімге келді, ол екі тараптың басшыларының ұлы мен қызының – баск Франсиско Оянуме мен Викунья генералы Кастильоның үйленуімен бекітілді. Потосидегі ең белгілі баск тұрғындарының бірі (1617-19) – монастырьдан қашып, ер адам киімін киіп, ламаларды айдап, сарбаз болған Каталина де Эраузо болды.
Potosí was a multiracial society, with native Andeans, Spanish settlers, and black slaves. A portion of the female population were sex workers, which is a typical phenomenon in mining towns generally. By the early 17th century, Basques were well established in the city and made up for a substantial number of the inhabitants in Potosí. They gathered in a confederation opposed to another one, the Vicuñas, a melting pot of natives and non Basque Spanish and Portuguese colonists, fighting for control over ore extraction from the mines and its management. Eventually, tension among both factions came to a head, resulting in the eruption of overt armed conflict starting 1622 up to 1625. The Spanish Crown intervened, siding at one point with the Basques. Finally, both factions reached a settlement sealed with a wedding between the son and daughter of the leaders in either side, the Basque Francisco Oyanume and the Vicuña general Castillo. One of the most famous Basque residents in Potosí (1617–19) was Catalina de Erauso, a nun who escaped her convent and dressed as a man, becoming a driver of llamas and a soldier.
Тәуелсіздік дәуірі
Боливияның Тәуелсіздік соғысы (1809–1825) кезінде Потоси роялистер мен патриоттардың бақылауына жиі көшті. Хуан Хосе Кастелли басқаруымен Буэнос-Айрестен Бірінші көмекші армия келген кезде басшылықтың ірі қателіктері орын алды, бұл Потосидің өз тәуелсіз үкіметіне мұқтаж екенін түсіндірді. Кейін Мануэль Белграно басқаруымен Екінші көмекші армия шегінуге мәжбүр болды, сол кезде Белграно Монета үйін жарылтуға шешім қабылдады. Бірақ, көптеген адамдар эвакуацияланғысы келмегендіктен және қаныққандықтан, жергілікті тұрғындар оның қысқыштарын ажыратты, өмірін жоғалтудан қорғады. Буэнос-Айрестен келген тағы екі экспедиция Потосиді басып алды.
During the Bolivian War of Independence (1809–1825), Potosí frequently passed between the control of Royalist and Patriot forces. Major leadership mistakes came when the First Auxiliary Army arrived from Buenos Aires (under the command of Juan José Castelli), which led to an increased sense that Potosí required its own independent government. Later, the Second Auxiliary Army (under the command of Manuel Belgrano) was forced to retreat, Belgrano made the decision to blow up the Casa de la Moneda. The natives undid the fuse, as many refused to evacuate and would have lost their lives. Two more expeditions from Buenos Aires would seize Potosí.
Қазіргі заман
Потоси қазіргі Боливияның маңызды әкімшілік орталығы, кен өндіру қаласы, туристік тартымдылығы және халық қоныстану орталығы болып табылады.
Potosí continues to be an important administrative center, mining town, tourist attraction, and population center in modern Bolivia.
Этимология
Потоси сөзінің нақты этимологиясы жоқ. Аңыз бойынша, шамамен 1462 жылы Хуайна Капак, он бірінші Сапа Инка, сол кезде Инка империясы деп аталған мемлекеттен, "Колке-Порко мен Андаккауаға, оның кендерінен көптеген арроба күміс алынған жерге" (арроба – шамамен тең салмақты испандық өлшем бірлігі) аттанды. Ол жерден кетпес бұрын Потосиді көріп, оның әсемдігі мен құдіреттілігіне тәнті болды және (өзінің сарайындағы адамдарына қарап) деді:
There is no authoritative etymology for the word Potosí. According to legend, in about 1462, Huayna Capac, the eleventh Sapa Inca of what by then was known as the Inca Empire "set out for Ccolque Porco and Andaccaua, the location of his mines from which were taken innumerable arrobas of silver" (an arroba is a Spanish unit of weight equivalent to approximately ). Before leaving there, he saw Potosí, and admiring its beauty and grandeur, he said (speaking to those of his Court):
Потоси сөзінің кечуа тілінен шыққандығы айтылады. Алайда, кечуа тілінде "потож" түбірі күркіреген дыбысты білдірмейді, ал аймара тілінде білдіреді. Олай болса, егер Потосиде күркіреген дыбыс туралы ұғым болса, онда бұл жердің түбірі кечуа емес, аймара болуы керек. Бұл сөздің өзінің қатаң құрылымы аймара және кечуа тілдерінің мәнісіне қайшы келеді. Тағы бір түсіндірме, бірнеше кечуа тілінде сөйлейтін адамдардың айтуынша, "поток" сөзі – кенге соққан балғаның дыбысын имитациялайтын ономатопеялық сөз, және ауызша дәстүр бойынша, қала осы сөзден атын алған.
It is believed that Potosí is a Quechua word. However, in Quechua the root p'otoj does not refer to a thunderous noise, whereas it does in Aymara. Thus, if Potosí encompasses the idea of a thunderous noise, the location would have an Aymaran root rather than a Quechuan. The actual sharp structure of the term is contrary to the nature of both Aymara and Quechua. Another explanation, given by several Quechua speakers, is that potoq is an onomatopoeic word that reproduces the sound of the hammer against the ore, and oral tradition has it that the town derived its name from this word.
Климат
Потоси өзінің мөлшеріне қарағанда сирек кездесетін климатқа ие, себебі оның теңіз деңгейінен биіктігі 4000 метрден аспайды. Жартылай шөлейтті және ең жылы айдағы орташа температура 10°C шегінде болса, қаланың климаты субтропикалық тау климатына (Кеппен климаттық жіктелімі бойынша Cwc) жатады, сонымен қатар субполярлық мұхиттық ерекшеліктерімен және альпілік климатқа (E) ұқсас. Жазда салқын және ылғалды болып, күндізгі температура көбінесе 20°C-тан аспайды, ал қыста күндері суық, ал түндері орташа температура -4°C-қа жетеді. Мұндай төмен температуралар қыс айларындағы жауын-шашынның жетіспеуінен және одан туындаған құрғақтықтан болады, бұл күндізгі температураның айырмашылығын арттырады.
Potosí features a rare climate for a city of its size, due to its extreme elevation at over 4000m. Semi arid and with average temperatures in its warmest month sitting right on the 10 °C threshold, the city's climate straddles that of the subtropical highland climate (Cwc, according to the Köppen climate classification), with subpolar oceanic characteristics and an alpine climate (E). Summers are cool and wet with daily highs rarely rising above 20 °C, while winters feature cooler days with much colder nights averaging −4 °C. These low temperatures are a result of the extreme precipitation deficit during the winter months with the resulting aridity leading to an increased diurnal temperature variation.
Спорт
Потоси қаласы "Реал" және "Насиональ" футбол командаларына үй иесі. Олардың ойындары 32 000 көрерменге арналған, көп мақсатты "Виктор Агустин Угарте" стадионында өтеді, бұл стадион әлемдегі ең биік стадиондардың бірі.
Potosí is home to football teams Real and Nacional, which play their matches at the 32,000 capacity multi purpose stadium Estadio Víctor Agustín Ugarte, one of the highest stadiums in the world.
Көлік
Қалаға Aeropuerto Capitán Nicolas Rojas әуежайы қызмет көрсетеді, Боливияның ұлттық әуе тасымалдаушысы Boliviana de Aviación коммерциялық рейстерін жүзеге асырады. Бұдан басқа, Рио-Мулатос-Потоси теміржол желісі де бар.
The city is served by Aeropuerto Capitán Nicolas Rojas, with commercial airline flights by Boliviana de Aviación, Bolivia's flag air carrier. There is also a railroad, the Rio Mulatos Potosí line.
Мұра
Мексикадағы Сан-Луис-Потоси қаласы Боливиядағы Потоси қаласының құрметіне аталған. АҚШ-та Potosi деген ат үмітпен қорғасын кенін өндіретін Висконсин штатының және Миссури штатының Potosi қалаларына, сондай-ақ күміс кенін өндіретін Невада штатының Potosi қаласына берілген.
The city of San Luis Potosí in Mexico was named after Potosí in Bolivia. In the United States, the name Potosi was optimistically given to lead mining towns of Potosi, Wisconsin, and Potosi, Missouri, and also to the silver mining town of Potosi, Nevada.