Кіріспе

Христиандық мереке – Он екінші түн (дәстүрге қарай, Epiphany Eve деп те аталады) – Рождествоның он екі күнінің соңғы түнінде тойланатын христиандық мереке, ол Epiphany басталуын білдіреді. 6 қаңтарда Epiphany мерекесі тойланады, ол Epiphanytide маусымын ашады. Кейбір ағылшын тілді елдерде Рождестволық әшекейлерді Он екінші түннен кейін шешіп алмау бақытсыздыққа алып келеді деген сенім бар. Бұл дәстүр сондай-ақ, 2 ақпанда Эпифаниттің аяқталуын белгілейтін Candlemas, сондай-ақ Қайырлы жұма, Күнқұбылу, Септуагима сияқты мерекелермен де байланысты. Басқа да көп таралған әдеттерге патша торттарын жеу, Рождество әндерін орындау, есікке әкпен белгі салу, үйге бата беру, қуанышпен тойлау және шіркеу қызметтеріне қатысу кіреді.

Күні

Христиан дінінің лютерандық және англикандық тармақтары сияқты көптеген батыс шіркеу дәстүрлерінде Рождество күні «Рождествоның бірінші күні» деп есептеледі, ал он екі күн, 5 қаңтардағы Епифания күніне дейін, кіріктіріледі. Кейбір дәстүрлерде Рождествоның он екі күні 25 желтоқсанның кешінде күн батқаннан бастап 6 қаңтардың таңына дейін саналады, яғни он екінші түн 5 қаңтардың кешінде, ал он екінші күн 6 қаңтарда болады. Дегенмен, кейбір шіркеу дәстүрлерінде толық күндер ғана есептеледі, сондықтан 5 қаңтар он бірінші күн, 6 қаңтар он екінші күн, ал 6 қаңтар кешкісі он екінші түн деп саналады. Осы дәстүрлерде он екінші түн – Epiphany-мен бірдей. Бірақ, кейбіреулер он екінші түнді он екінші күннің қарсаңы деп қарастырады (Рождество қарсаңы Рождестводан бұрын келетіндей), сондықтан он екінші түн 5 қаңтарда деп есептейді. Мұндай қиындық «қарсаң» сөзінің қолданылуынан туындауы мүмкін, ол «бір оқиғаға дейінгі күн немесе кеш» деп анықталады, бірақ көне тілде «кеш» деген мағынаны да білдіруі мүмкін. Брюс Форбс былай деп жазады: 567 жылы Тур соборы Рождество мен Епифания арасындағы барлық кезеңді мерекелеудің бір бөлігі деп жариялады, осылайша Рождествоның он екі күні немесе ағылшындар айтқан Рождество уақыты пайда болды. Он екі күннің соңғысы, он екінші түнде, әртүрлі мәдениеттерде қосымша арнайы мерекелер қалыптасты. Күндерді санау мәселесінде де әртүрлі пікірлер бар. Егер Рождество күні он екі күннің біріншісі болса, онда он екінші түн 5 қаңтарда, Epiphany қарсаңында болады. Егер 26 желтоқсан, Рождестводан кейінгі күн бірінші күн болса, онда он екінші түн 6 қаңтарда, Epiphany кешінде болады. Англия шіркеуі, Англикандық қауымның ана шіркеуі, 5 қаңтарда он екінші түнді тойлайды және «Епифаниядан бұрынғы түнді, яғни кітапта даналардың нәресте Исаға келген күнін айтады».

Шығуы мен тарихы

567 жылы біздің эрамызда Тур қаласында өткен кеңес "Рождестводан Епифанияға дейінгі он екі күнді қасиетті және мерекелік маусым деп жариялады және мейрамға дайындық үшін Адвент оразасын ұстау міндетін белгіледі". Кристофер Хилл және Уильям Федерер бұл шараның "Рим империясының шығыс провинцияларындағы күн тәртібімен үйлесетін Юлиан күнтізбесі мен ай күнтізбелерін келістірудегі әкімшілік қиындықтарды шешу үшін" жасалғанын айтады. Орта ғасырлық және Тюдор Англиясында Candlemas Рождество маусымының аяқталуын белгілесе, кейіннен Он екінші түн Рождество мезгілінің соңы деп есептелді, ал одан кейін Candlemas-қа дейін жалғасатын Epiphanytide маусымы пайда болды. Он екінші түндегі дәстүрлі әдет – торттың ішіне бұршақ пен безнек жасыру; "кім торттан бұршақ тапса, сол түнгі король болады, ал кім безнек тапса, сол түнгі патшайым болады".

Дәстүрлер

Қазіргі заманда тағам мен сусын мерекелердің орталық бөлігін құрайды. Олардың ең дәстүрлілері ғасырлар бойы сақталып келген. Вассайл деп аталатын аралас сусын, әсіресе Он екінші түні мен Рождество уақытында, әсіресе Ұлыбританияда көп ішіледі, ал 1950 жылдарға дейін есіктен есікке қадам басып вассайл айту (Рождество әндерін орындауға ұқсас) кең таралған. Әлемнің түкпір-түкпірінде Он екінші түні тортелл мен корольдік торт сияқты арнайы нан-кәмпиттер пісіріліп, келесі күні Эпифания мерекесінде желінеді. Кенттің кейбір аймақтарында жеуге болатын әшекейлер Рождествоның соңғы бөлігі болып саналады, олар Он екінші түні алынып, отбасы мүшелері арасында бөліседі. Лондонның Дрюри-Лейн Корольдік театры 1795 жылдан бері Он екінші түні торттарын ұсыну дәстүрін сақтап келеді. Роберт Бадделейдің өсиеті бойынша, театрдың 6 қаңтардағы труппасына жыл сайын торт пен пунш беру үшін 100 фунт стерлинг қаражат бөлінген. Бұл дәстүр бүгінгі күнге дейін жалғасуда. Ирландияда Үш патшаның мүсіндерін Он екінші түні немесе, ең кешкісі, келесі күні, Кішкентай Рождествода шопқа қою дәстүрі әлі де сақталған. Американың отарлық дәуірінде әр үйдің алдына Рождестволық гүл шоғы қойылатын. Рождествоның он екі күні аяқталғанда, одан алынып, жеуге жарамды бөліктері мерекелік дастарқандағы басқа тағамдармен бірге желінетін. 19-20 ғасырларда да шыршаны безендірген жемістерге осы ереже қатысты. Таза жемістерді табу қиын болғандықтан, олар шыршаға, гүл шоғына және үйге лайықты сыйлықтар мен әшекейлер ретінде қарастырылатын. Ағаш алынған кезде, осы жемістер, сондай-ақ жаңғақтар мен жергілікті өнімдер де желінетін. Қазіргі американдық карнавал дәстүрлерін бұрынғы француз колонияларында, әсіресе Жаңа Орлеан мен Мобильде көруге болады. 20 ғасырдың ортасында достары апта сайын корольдік торт кештеріне жиналатын. Кішкентай сәби қуыршағы (Мәсіх баланың символы, "Патша Мәсіх") түскен тілімді алған адам келесі аптадағы кешті өткізуге міндетті болатын. Дәстүр бойынша, патшаға бұршақ, ал патшайымға безне берілетін. Корольдік торттармен байланысты кештер енді кең таралмаған, ал корольдік торттар көбінесе жұмыс орнына немесе кештерге әкелінеді, пластикалық сәбиді алған адам келесі шараға келесі тортты әкелуге міндетті. Кейбір елдерде Он екінші түн мен Эпифания карнавал маусымының басталуын білдіреді, ол Марди Гра күніне дейін жалғасады. Испанияда Он екінші түнді Cabalgata de Reyes ("Патшалар шеруі") деп атайды, және тарихи тұрғысынан алғанда "патшалар" қалалар арқылы өтіп, тәттілер тарататын.

Ескі он екінші түн

Кейбір жерлерде, әсіресе Оңтүстік-Батыс Англияда, Ескі Он Екінші Түн әлі де 17 қаңтарда тойланады. Бұл 1750 жылғы Күнтізбе заңымен күнтізбелер өзгертілген кезде Юлиан күнтізбесі бойынша 6 қаңтарға сәйкес келген күні сақталатын Apple Wassail дәстүрін жалғастырады.

Әдебиетте

Шекспирдің «Он екінші түн, немесе қалағандай» пьесасы он екінші түндегі мерекелік шара ретінде қойылған-қоймағаны белгісіз, себебі оның жазылу жағдайы туралы ешқандай мәлімет жоқ. Ең ерте белгілі қойылым 1602 жылдың 2 ақпанында, Кандлемас түнінде, сот үйлерінің бірі – Орта ғибадатхана залында өтті. Пьесада он екінші түн дәстүріне сай, кері айналдырылған көптеген элементтер бар, мысалы, Виола атты әйелдің ер адам болып киінуі және Малволио атты қызметшінің өзінің ақсүйек адамға айнала алатынын қиялдауы. Бен Джонсонның «Қара бетперде» пьесасы 1605 жылдың 6 қаңтарында Уайтхоллдағы банкет залында қойылды. Алғашқыда «Он екінші түннің тойы» деп аталды. Осы маскаға қосымша, «Сұлулық маскасы» сол сотта 1608 жылы он екінші түннен кейінгі жексенбі күні кешке қойылды. Роберт Херриктың 1648 жылы жарық көрген «Он екінші түн, немесе король мен патшайым» атты өлеңінде патша мен патшайымның шұжық торт ішіндегі бұршақ пен безнек арқылы сайлануы және оларға «қоян жүнінен» жасалған вассаль ыдыстарын толтырып құрмет көрсетілуі суреттеледі. Чарльз Диккенстің 1843 жылғы «Рождестволық ән» повесінде Скрудж бен Рождество рухы балалардың он екінші түндегі кешін қысқаша еске алады. Харрисон Эйнсворттың 1858 жылғы «Мервин Клитеро» романының 6-тарауында, бас кейіпкер Том Шейкшафттың амбарында өткен он екінші түн мерекесінде шұжық торттың кесімін алғандықтан мерекелердің королі болып сайланады; оның серігі Сисси безнек алады және патшайым болады, олар шараны тамашалау үшін биік бұрышта отырады. Бұл таңдау басқа біреудің рөлге ие болуына жол бермеу үшін бұрмаланған. Мерекелік шараларға ауылдық билер, «Ақымақ егінші» кіргізілуі (он екі маскарадтық адам амбарға әкелген ленталармен безендірілген егіншінің құралы), сондай-ақ «Ескі Бесси» (ер адам сомдайды) және жануар терісіне киінген, ақымақ қалпағы бар ақымақ кіреді. Маскарадтық адамдар ағаш қылыштар алып, көңіл көтереді. Романның көрінісін Хаблот Найт Браун («Физ») суреттеген. Кеш барысында ақымақтың әрекеттері ұрыс-керіске себеп болады, бірақ Мервин тәртіпті қалпына келтіреді. Үш ыдыс джин пуншысы ішіледі. Сағат он бірде жас жігіттер қыздарды дала арқылы қауіпсіз үйлеріне жеткізу үшін қажетті шараларды қабылдайды. Джеймс Джойстің 1914 жылғы «Дублиндер» жинағындағы соңғы, новеллалық «Өлілер» әңгімесі он екінші түнде, немесе Эпифания алдында басталып, Эпифанияның таңғы сағаттарына дейін созылады. Сынаушылар мен жазушылар бұл әңгімені «ағылшын тіліндегі ең жақсы әңгіме» және «қашан да жазылған ең ұлы әңгімелердің бірі» деп санайды. Оның бейімдемелеріне пьеса, Бродвей мюзиклі және екі фильм кіреді. Әңгіме Кейт Моркан мен Джулия Морканның жыл сайынғы тойын қонаққа шақырумен басталады, олар бас кейіпкер Габриэль Конройдың тәтелері. Той барысында бірнеше шағын міндеттер мен қиын кездесулер Габриэльге алаңдаушылық сезімін қалдырады, өзін-өзі күмәнге салады немесе кем дегенде өзін көрсеткен адамға күмән келтіреді. Бұл алаңдаушылық кешкі ас кезіндегі сөйлеу кезінде күшейе түседі, онда Габриэль «біз күмәнді және, егер сөзді қолдануға рұқсат етілсе, ойды қинаған дәуірде өмір сүріп жатырмыз» деп ойлана бастайды, өйткені қазіргі уақытта Ирландияда жасы ұлғайып келе жатқан ұрпақ «ежелгі күндерге тән адамгершілік, қонақжайлық, мейірімді юмор қасиеттерінен айырылуы» мүмкін. Көп ұзамай ән айту мен әншілердің қуанышы қайтадан жандана бастайды. Габриэль әйелі Греттамен бірге таңертең қонақ үйге барады. Габриэль үшін бұл бағыт эротикалық мүмкіндіктерді де, терең махаббатты да оятады. Алайда қонақ үйде Гретта кешке естіген әннің әсерінен жылап, ұзақ уақыт бойы жасырынған аянды ұсынады, бұл Габриэльдің жылы сезімдерін бір сәтте талқандап, оны шайқалтып, шатастырады. Гретта ұйықтап кеткеннен кейін, Габриэль, оның аянынан әлі де сезімтал, терезеден қардың құлап жатқанын көріп, терең және біріктіретін аянды бастан кешіреді, ол оны түні бойы қорлаған қорқыныш, күмән және фасадтармен татуласады және ол осы уақытқа дейін өмір бойы оны мойындаған сияқты.