Кіріспе

Тауарлар мен қызметтерді импорттау/экспорттау салығы

Тариф – мемлекеттің немесе ұлтаралық одақтың тауарлардың импорты мен экспортына қарай салатын салығы. Импорттық баждар үкіметке кіріс көзі болумен қатар, сыртқы сауданы реттеудің бір түрі және отандық өнеркәсіпті ынталандыру немесе қорғау үшін шетелдік өнімдерге салық салу саясаты болып табылады. Қорғау тарифтері – импорттық квоталар, экспорттық квоталар және саудадағы басқа тарифтік емес кедергілермен бірге протекционизмнің ең көп қолданылатын құралдарының бірі. Тарифтер белгілі (импортталған тауар бірлігі үшін тұрақты сома немесе бағаның проценттік үлесі) немесе өзгермелі (мөлшері бағаға байланысты өзгеруі мүмкін) болуы мүмкін. Импортқа салық салу адамдардың оларды сатып алуға деген ынтасын төмендетіп, бағасын қымбаттатуға себеп болады. Оның орнына, олар жергілікті өнімдерді сатып алып, ел экономикасын дамытуы тиіс. Сондықтан тарифтер өндірісті дамытуға және импортты отандық өнімдермен алмастыруға ынталандырады. Тарифтер шетелдік бәсекелестіктің қысымын азайтуға және сауда тапшылығын төмендетуге бағытталған. Тарихи тұрғыдан, олар жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қорғау және импортты алмастыру индустрияландыруға мүмкіндік беру құралы ретінде негізделген. Тарифтер сондай-ақ «демпинг», экспорттық субсидиялар немесе валюталық манипуляциялар салдарынан кейбір импортталған тауарлардың жасанды түрде төмен бағасын түзету үшін қолданылуы мүмкін. Экономистер арасында тарифтер экономикалық өсуге және экономикалық әл-ауқатқа теріс әсер етеді деген консенсус бар, ал еркін сауда және сауда кедергілерін азайту экономикалық өсуге оң әсер етеді. Сауданы либерализациялау кейде үлкен және теңсіз үлестірілген залал мен пайдаға әкелуі мүмкін, сондай-ақ, қысқа мерзімде импортпен бәсекелесетін салалардағы жұмысшылардың экономикалық жағдайына елеулі өзгерістер енгізуі мүмкін. Алайда, еркін сауда өндірушілер мен тұтынушылар үшін тауарлар мен қызметтердің құнын төмендетудің артықшылықтарын ұсынады.

Этимология

Ағылшын тіліндегі "tariff" терминінен шығады, ол өзінен шыққан. Бұл термин латын тілінде сөйлейтін әлемге түріктермен байланыс арқылы енгізілген және шығады. Бұл түрік термині تعرفه сөзінен алынған қарыз сөз. Парсы тіліндегі термин تعريفден шыққан, ол عرف сөзінің етістік атауы.

Ежелгі Грекия

Афина қала-мемлекетінде Пирей порты афиналық үкімет үшін салық жинау үшін алымдар жүйесін енгізді. Астық – порт арқылы импортталатын маңызды тауар еді, ал Пирей Шығыс Жерорта теңізіндегі маңызды порттардың бірі болды. Пирей доктері арқылы нарыққа келетін тауарларға екі проценттік алым салынды. Б.з.д. 399 жылға дейінгі Пелопоннес соғысына қарамастан, Пирей порттық алымдардан 1800 салықтық түсімді тіркеді. Афина үкіметі сондай-ақ ақша беруге және астық тасымалына шектеулер қойды, олар тек Пирей порты арқылы ғана рұқсат етілді.

Ұлыбритания

XIV ғасырда Эдуард III (1312–1377) жергілікті жүн мата өндірісін дамыту үшін жүн матаның импортын тыйым салу сияқты араласу шараларын қабылдады. 1489 жылдан бастап Генрих VII шикі жүннің экспорттық бажысын арттыру сияқты қадамдар жасады. Тюдор монархтары, әсіресе Генрих VIII және Елизавета I, қорғанысшылық саясатты, субсидияларды, монополиялық құқықтарды беруді, үкіметтік индустриялық тыңшылықты және жүн өнеркәсібін дамыту үшін үкіметтік араласудың басқа да түрлерін пайдаланды, нәтижесінде Англия әлемдегі ең ірі жүн өндіруші елге айналды. Ұлы депрессияға жауап ретінде Ұлыбритания 1932 жылы еркін саудадан бас тартып, кең ауқымда тарифтерді қайта енгізді, АҚШ және Веймар Германиясы сияқты протекционистік елдерге өндірістік қуатын жоғалтқанын байқады. 1860 жылға дейінгі АҚШ саясаты «тек кіріс үшін» төмен тарифтерді қамтыды (егер баждар ұлттық үкіметті қаржыландыруды жалғастырған болса). 1807 жылғы эмбарго туралы заң сол жылы АҚШ Конгресінде британдық агрессияға жауап ретінде қабылданды. Бұл заң өзі тарифтік болмаса да, барлық өндіріс импортын тыйым салды, нәтижесінде АҚШ саудасы күрт төмендеді және елдің барлық аймақтары наразылық білдірді. Алайда, эмбарго жаңа, дамып келе жатқан АҚШ-тың ішкі салаларын, әсіресе тоқыма өнеркәсібін іске қосты және АҚШ-та өндірістік жүйенің басталуын белгіледі. 1828 жылы жоғары тарифті енгізуге тырысылды, бірақ Оңтүстік оны «Жағымсыз тариф» деп айыптады және Оңтүстік Каролинада көтеріліске себеп болды, одан кейін тариф төмендетілді. 1816 жылдан Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін АҚШ өндірілетін тауарлардың импортына қатысты әлемдегі ең жоғары орташа тарифтік ставкаларының біріне ие болды. Поль Байрохтың айтуынша, осы кезеңде АҚШ «заманауи протекционизмнің отаны және бекінісі» болды.

Елдің даму кезеңіндегі көптеген американдық зиялылар мен саясаткерлер британдық классикалық экономистердің еркін сауда теориясы өз елдеріне сәйкес келмейтінін сезінді. Олар ел өндірістік өнеркәсіптерді дамытуы және осы мақсатта үкіметтік қорғау мен субсидияларды пайдалануы керек екенін, бұл бұрын Ұлыбритания жасағандай болды. XIX ғасырдың соңғы ширегіне дейін сол кездегі көптеген көрнекті американдық экономистер өнеркәсіптік қорғауды жақтады: Фридрих Листке әсер еткен Дэниел Реймонд, Мэтью Кэри және оның ұлы Генри, Линкольннің экономикалық кеңесшілерінің бірі. Бұл қозғалыстың зияткерлік жетекшісі – АҚШ-тың бірінші қазынашылық хатшысы Александр Гамильтон (1789–1795) болды. Осылайша, АҚШ өзінің өнеркәсібін қорғады, бұл Дэвид Рикардоның салыстырмалы артықшылықтар теориясына қарсы болды. Олар XIX ғасырдың басынан бастап XX ғасырдың ортасына дейін, яғни Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін протекционистік саясатты жүргізді. Қазіргі заманғы протекционистік теорияны білдіретін алғашқы мәтін саналатын «Өндіріс туралы есеп» еңбегінде Александр Гамильтон егер бір ел өз аумағында жаңа қызметті дамытуға ниеттенсе, оны уақытша қорғауға тура келетінін айтқан. Оның пікірінше, шетелдік өндірушілерге қарсы бұл қорғау импорттық баж салығы немесе сирек жағдайда импортты тыйым салу түрінде болуы мүмкін. Ол американдық өнеркәсіптік дамуға мүмкіндік беру және жаңадан пайда болған өндірістерді қорғауға көмектесу үшін кедендік кедергілерді, соның ішінде сол тарифтерден алынған сыйлықтарды (субсидияларды) қажет етті. Ол сондай-ақ шикізатқа салынатын салықтар жалпы алғанда төмен болуы керек деп есептеді. Гамильтон шетелдік бәсекелестікті бақылайтын ережелерден туындаған бастапқы «бағаның өсуіне» қарамастан, «отандық өндіріс кемелдікке жеткеннен кейін ол әрдайым арзанданады» деді. Конгресс барлық импортқа 5%-дық бірыңғай тарифті енгізген тарифтік актіні (1789 ж.) қабылдады. 1792 жылдан бастап 1812 жылғы Ұлыбританиямен соғыс аралығында тарифтердің орташа деңгейі 12,5% шамасында болды. 1812 жылы соғыс салдарынан мемлекеттік шығындардың өсуіне төтеп беру үшін барлық тарифтер екі есеге, орташа есеппен 25% -ға дейін көтерілді. Саясатта маңызды өзгеріс 1816 жылы болды, онда жаңа заң тарифтік деңгейді соғыс уақытындағы деңгейге жақын ұстауға енгізілді – әсіресе қорғалған мақта, жүн және темір тауарлары. Американың өнеркәсіптік мүдделері тарифті сақтап қалу үшін лобби жасады және оны 1816 жылы 35 пайызға дейін көтерді. Халық бұған келісті, 1820 жылы Американың орташа тарифтері 40 пайызға дейін өсті. XIX ғасырда сенатор Генри Клей сияқты мемлекеттік қайраткерлер Гамильтонның идеяларын «Американдық жүйе» деген атпен Виг партиясы аясында жалғастырды, ол өнеркәсіптерді қорғаудан және инфрақұрылымды дамытудан тұрды, бұл «еркін сауданың британдық жүйесіне» тікелей қарсы болды. 1860 жылға дейін олар төмен тарифтерді жақтаған демократтардан әрдайым жеңіліп отырды. 1846 жылдан 1861 жылға дейін американдық тарифтер төмендетілді, бірақ одан кейін бірқатар рецессиялар және 1857 жылғы паника болды, бұл президент Джеймс Бьюкененнің 1861 жылы қол қойған тарифтерге (Моррилл тарифтері) одан да жоғары талаптарға әкелді. Американдық Азамат соғысы (1861–1865) кезінде Оңтүстіктегі аграрлық мүдделер кез келген қорғауға қарсы болды, ал Солтүстіктегі өндіріс мүдделері оны сақтап қалуды қалады. Соғыс Солтүстіктің өнеркәсіптік штаттарының протекционистерінің Оңтүстіктің еркін саудагерлері үстінен жеңіске жеткенін белгіледі. Авраам Линкольн Виг партиясының Генри Клейі сияқты протекционист болды, ол инфрақұрылымды дамыту және қорғауға негізделген «Американдық жүйе» жақтады. 1847 жылы ол: «Бізге қорғаушы тариф беріңіз, сонда біз жер бетіндегі ең ұлы ұлтқа айналамыз» деді. Сайланғаннан кейін Линкольн өнеркәсіптік тарифтерді көтерді және соғыстан кейін тарифтер соғыс уақытындағы деңгейде немесе одан жоғары деңгейде қалды. Жоғары тарифтер – өндірістік өнеркәсіпті дамытуға және жоғары американдық жалақы ставкаларына қолдау көрсетуге бағытталған саясат болды. 1860 жылдардың басында Еуропа мен АҚШ мүлдем әртүрлі сауда саясатын ұстанды. 1860 жылдар АҚШ-та протекционизмнің өсу кезеңі болды, ал еуропалық еркін сауда кезеңі 1860 жылдан 1892 жылға дейін жалғасты. 1875 жылы өндірілетін тауарлардың импортына қатысты орташа тарифтік ставка АҚШ-та 40%-тан 50%-ға дейін, ал континенттік Еуропада еркін сауданың қақпа тасында 9%-тан 12%-ға дейін болды. 1896 жылы Республикалық партияның платформасы «американдық өнеркәсіптік тәуелсіздіктің қорғанышы және даму мен өркендеудің негізі ретінде қорғау саясатына адалдығымызды жаңартқандығымызды және оны күшейткендігімізді жариялады. Бұл нағыз американдық саясат шетелдік өнімдерге салық салады және отандық өнеркәсіпті ынталандырады. Ол кіріс жүгін шетелдік тауарларға жүктейді; ол американдық өндіруші үшін американдық нарықты қамтамасыз етеді. Ол американдық жұмысшы үшін американдық жалақы стандартын сақтайды». 1912 жылы демократтардың сайлауда жеңіске жеткеннен кейін 1913 жылы өндірілетін тауарларға қатысты орташа тариф 44%-дан 25%-ға дейін төмендетілді. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыс бұл заңды тиімсіз етті және республикашылар 1921 жылы билікке оралғаннан кейін 1922 жылы жаңа «төтенше» тарифтік заңнама енгізілді. The Economist журналының Ирвиннің 2017 жылғы «Commerce үшін қақтығыс: АҚШ сауда саясатының тарихы» кітабына жасаған шолуында:

Милтон Фридман 1930 жылғы тарифтер Ұлы депрессияны тудырмады деген пікірде болды, керісінше ол Федералдық резервтің жеткілікті шаралар қабылдамағанын айыптады. Дуглас А. Ирвин: «Либералды және консервативті экономистердің көпшілігі Смут-Хоули келесі құлдырауға көп әсер етпеді деп санайды» деп жазды. Массачусетс технология институтының экономисі Питер Темин тариф – бұл девальвация сияқты кеңейтілген саясат, өйткені ол сұранысты шетелдік өндірушілерден отандық өндірушілерге ауыстырады. Ол экспорт 1929 жылы ЖҰӨ-нің 7 пайызын құрады, ал келесі екі жылда 1929 жылғы ЖҰӨ-нің 1,5 пайызына төмендеді және бұл төмендеу тарифтен туындаған отандық сұраныстың өсуімен өтелді деп атап өтті. Ол тарифтің жиынтық әсері шағын болды деген қорытындыға келді. Жак Сапир дағдарыстың...

Кедендік баж салығын есептеу

Кедендік баж құндылық бойынша салынатын тауарлар үшін "салық салынатын құны" анықталғанда есептеледі. Бұл көбінесе мәміле құны болып табылады, егер кеден қызметкері Гармонизацияланған жүйеге сәйкес салық салынатын құнды анықтамаса.

Гармонизацияланған номенклатура жүйесі

Кедендік баж салығын есептеу мақсатында тауарларға сәйкестендіру коды беріледі, ол "үйлесімді жүйе" коды деп аталады. Бұл кодты Брюссельде орналасқан Әлемдік кеден ұйымы әзірлеген. "Үйлесімді жүйе" коды төрттен он цифрға дейін болуы мүмкін. Мысалы, 17.03 – қантты алу немесе тазарту нәтижесінде алынған мелассаның HS коды. Дегенмен, 17.03 ішінде 17.03.90 саны "Меласса (қамыстан алынған мелассаны қоспағанда)" дегенді білдіреді.

Кедендік орган

Әр елдің ұлттық кеден органы елге тауар импорттау немесе елден экспорттау кезінде салықтарды жинауға жауапты.

Құтылу

Кедендік баж салығын төлеуден жалтарту көбінесе екі жолмен орын алады. Бір жағдайда, саудагер тауардың құнын нақты құнынан кем көрсетіп, салынатын құны төмендеуіне себеп болады. Сол сияқты, саудагер тауардың санын немесе көлемін кем көрсету арқылы кедендік баж салығын төлеуден жалтартуы мүмкін. Сондай-ақ, саудагер тауарды дұрыс емес сипаттап, оны төмен кедендік баж салығына жататын тауарларға жатқызып, баж салығын төлеуден жалтартуы да мүмкін. Кедендік баж салығын төлеуден жалтарту кеден қызметкерлерінің қатысуымен немесе қатысусыз жүзеге асырылуы мүмкін.

Бажсыз тауарлар

Көптеген елдер саяхатшыларға елге тауарларды кедендік төлемсіз әкелуге рұқсат береді. Бұл тауарлар порттар мен әуежайларда немесе кейде бір ел ішінде әдеттегі үкіметтік салықтар төленбей сатып алынып, содан кейін басқа елге кедендік төлемсіз әкелінуі мүмкін. Кейбір елдер бір адамның елге әкеле алатын кедендік төлемсіз тауарлардың мөлшерін немесе құнын шектейтін "кедендік төлемсіз алу нормаларын" белгілейді. Бұл шектеулер көбінесе темекі, шарап, спирттік ішімдіктер, косметика, сыйлықтар мен естеліктерге қатысты.

Тарифтер мен баждарды кейінге қалдыру

Кейде өнімдер еркін экономикалық аймаққа (немесе "еркін порқа") импортталып, онда өңделеді, содан кейін тарифтер мен баж салығынан босатылып қайта экспортталады. 1999 жылғы қайта қарастырылған Киото конвенциясына сәйкес, "еркін аймақ" – келісім жасасқан тараптың аумағының бір бөлігі, онда әкелінген тауарлар, импорттық баждар мен салықтарға қатысты, көбінесе кедендік аумақтан тыс деп есептеледі.

Экономикалық талдау

Неоклассикалық экономикалық теоретиктер тарифтерді еркін нарықтың бұрмалаушылығы ретінде қарастырады. Типик талдаулар көрсеткендей, тарифтер тұтынушылардың есебінен отандық өндірушілерге және мемлекетке пайда әкеледі, ал импорттаушы елдегі тарифтің жалпы әлеуметтік салдары теріс болады, себебі ішкі кәсіпорындар сыртқы бәсекенің болмауынан тиімді өндіріс жүргізбейді. Осылайша, отандық тұтынушылардың бағасы тиімсіз өндірістен туындаған жоғары себептілі құнға байланысты өседі. Бұл жоғарыда айтылған түсіндірмемен сәйкес келеді, яғни отандық тұтынушыларға тиген залал отандық өндірушілер мен мемлекетке тиген пайдадан артық, өлі салмақ шығындарының мөлшеріне тең. Тарифтер тұтыну салығынан гөрі тиімсіз. 2021 жылғы зерттеуде 151 елде 1963-2014 жылдар аралығында "тарифтердің өсуі отандық өнім мен өнімділіктің тұрақты, экономикалық және статистикалық тұрғыдан маңызды төмендеуімен, сондай-ақ жұмыссыздық пен теңсіздіктің өсуімен, нақты айырбас бағамының жоғарылауымен және сауда балансындағы маңызсыз өзгерістермен байланысты" екені анықталды.

Оңтайлы тариф

Экономикалық тиімділік үшін еркін сауда көбінесе ең жақсы саясат болып табылады, алайда тариф салу кейде екінші жақсы нұсқа болуы мүмкін. Егер тарифті салу елдің әл-ауқатын барынша арттыру мақсатымен жасалса, онда ол оптималды тариф деп аталады. Бұл тариф сол елдің саудаға қанағаттандыру қисығы мен басқа елдің ұсыныс қисығының қиылысуы арқылы есептеледі. Мұндай жағдайда, екінші елдің әл-ауқаты да нашарлайды, сондықтан бұл саясат «көршіңді қиын жағдайға түсіру» саясатының бір түрі болып табылады. Егер екінші елдің ұсыныс қисығы бастапқы нүктеден өтетін түзу болса, онда бастапқы ел кішкентай ел ретінде қарастырылады, сондықтан кез келген тариф бастапқы елдің әл-ауқатын нашарлатады. Саяси шешім ретінде тариф салуға және теориялық оптималды тариф мөлшерлемесін қарастыруға болады. Дегенмен, оптималды тариф енгізу жиі шет елдердің де тарифтерін арттыруға алып келеді, бұл екі елдің де әл-ауқатын төмендетеді. Егер елдер бір-біріне тарифтер салса, олар келісім қисығынан тысқары нүктеге жетеді, яғни тарифтерді төмендету арқылы екі елдің де әл-ауқатын арттыруға болады.

Саяси талдау

Тариф тәуелсіз мемлекет құру үшін саяси құрал ретінде пайдаланылды; мысалы, 1789 жылғы АҚШ Тариф Заңы, 4 шілдеде қол қойылған, газеттер оны "Екінші тәуелсіздік жарияланымы" деп атады, себебі ол егеменді және тәуелсіз АҚШ-тың саяси мақсатына жетудің экономикалық жолы ретінде қарастырылды. Тарифтердің саяси әсері саяси көзқарасқа байланысты бағаланады; мысалы, 2002 жылғы АҚШ-тың болатқа қойған тарифі үш жылға созылған түрлі импорттық болат өнімдеріне 30% тариф белгіледі және американдық болат өндірушілер бұл тарифті қолдады. Тарифтер сайлау алдындағы кезеңде саяси мәселе ретінде көтерілуі мүмкін. 1832 жылғы Нуллификация дағдарысы АҚШ Конгресінің жаңа тариф қабылдауынан туындады, сол жылғы федералды сайлауға бірнеше ай қалғанда; Оңтүстік Каролина штаты жаңа тарифке наразылық білдірді, нәтижесінде азаматтық соғысқа ұқсас жағдай туды. 2007 жылғы Австралия Федералды сайлауы алдында Австралияның Еңбек партиясы сайланған жағдайда Австралияның автомобиль тарифтерін қарап шығатынын мәлімдеді. Либералдық партия да осындай уәде берді, ал тәуелсіз кандидат Ник Ксенофон тариф негізіндегі заңнаманы "жедел түрде" енгізу ниетін жариялады. Халыққа ұнамайтын тарифтер әлеуметтік толқуларға себеп болғаны белгілі, мысалы, Аргентинадан ірі қара мал импортына салынған тарифтерге қарсы наразылықтарға байланысты Чилиде 1905 жылғы ет бүлігі болды.

Жас өнеркәсіпті қорғау

Америка Құрама Штаттарында 18-ғасырдың соңында Александр Гамильтон, Фридрих Лист өзінің 1841 жылғы «Das nationale System der politischen Oekonomie» кітабында және Джон Стюарт Милл осы тарифтер санатының пайдасына мынадай аргумент келтірді: егер бір ел өз аумағында жаңа экономикалық қызметті дамытуға ниеттенсе, оны уақытша қорғауы қажет. Олардың пікірінше, кейбір қызмет түрлерін кедендік кедергілермен қорғау заңды, оларға өсіп, жеткілікті көлемге жетуіне және өндіріс пен өнімділікті арттыру арқылы масштаб эффектісінен пайда алуына уақыт беру керек. Бұл оларға халықаралық бәсекеге төтеп беру үшін бәсекеге қабілетті болуға мүмкіндік береді. Шын мәнінде, компанияның өзінің тұрақты шығындарын өтеуі үшін белгілі бір өндіріс көлемін табысты болу үшін жеткізуі керек. Протекционизм болмаса, шетелдік өнімдер, өздерінің жеріндегі өндіріс көлеміне байланысты табысты болып, елімізге жергілікті өнімнен төмен бағамен, үлкен көлемде келеді. Осылайша, жаңадан құрылған елдің өнеркәсібі тез жойылады. Өнеркәсіп саласында қалыптасқан кәсіпорын тиімдірек, себебі ол жақсы бейімделген және өндірістік қуаты жоғары. Жаңа кәсіпорындар «оқу» немесе «жетілу» кезеңінің салдарынан бәсекеге қабілетсіздікке байланысты шығынға ұшырайды. Сондықтан, сыртқы бәсекеден қорғалған компаниялар өздерінің ішкі нарығында нығая алады. Нәтижесінде, олар еркіндікке ие болады және табыстылығы мен болашақ дамуына қатысты сенімділікке жетеді. Протекционизм кезеңі – ең аз дамыған елдерге халықаралық нарықта бәсекеге қабілетті болу үшін өнеркәсіптік өндіріс саласындағы жалпы және техникалық білімді игеруге мүмкіндік беретін оқу кезеңі болып табылады. Өнеркәсіпті қорғауды жақтаған экономистердің пікірінше, еркін сауда дамушы елдерді тек шикізат экспорттаушы және өндіріс тауарларын импорттаушы ғана етуі мүмкін. Салыстырмалы артықшылықтар теориясын қолдану оларды шикізат пен кен байлықтарын өндіруге мамандандыруға және өнеркәсіптік базаны құрудан алға тартады. Сондықтан, дамушы елдердің өнеркәсіптік дамуы үшін және шикізат өндірісіне тәуелділіктен құтылу үшін жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қорғау (мысалы, импортталған өнімдерге тарифтер арқылы) маңызды. Экономист Ха Чжун Чанг қазіргі дамыған елдердің көпшілігі еркін сауда мен «laissez-faire» саясатына қарама-қайшы саясат арқылы дамыды деп санайды. Оның айтуынша, дамушы елдердің барлығы дерлік жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қолдау және қорғау үшін араласушы сауда және өнеркәсіптік саясатты қолданды. Олар өздерінің отандық өнеркәсіптерін тарифтер, субсидиялар және басқа да шаралар арқылы ынталандырды. Оның пікірінше, Ұлыбритания мен АҚШ еркін сауданы қабылдап әлемдік экономикалық иерархияның жоғарғы сатысына көтерілген жоқ. Шын мәнінде, бұл екі ел протекционизм шараларын, соның ішінде тарифтерді ең көп пайдаланған елдердің қатарында болды. Шығыс Азия елдеріне келетін болсақ, ол бұл елдердегі жылдам өсудің ең ұзақ кезеңдері еркін сауданың ұзақ кезеңдерімен емес, керісінше, өнеркәсіпті қорғау және дамыту кезеңдерімен сәйкес келетінін атап өтті. Олардың экономикалық табысына араласушы сауда және өнеркәсіптік саясат маңызды рөл атқарды. Бұл саясат 18-ғасырда Ұлыбритания мен 19-ғасырда АҚШ қолданған саясатқа ұқсас болды. Оның пікірінше, дамушы елдерде жаңадан құрылған өнеркәсіптерді қорғау саясаты 1980-жылдардан бері еркін сауда саясатына қарағанда жақсы өсу көрсеткіштеріне әкелді. Бұл жағдайда мақсат – сыртқы бәсекелестікпен жойылу қаупі төнген қызметті сақтап қалу және жұмыс орындарын қорғау болды. Протекционизм ескірген компанияларға орта мерзімде бәсекеге қабілеттілігін қайта қалпына келтіруге мүмкіндік беруі керек, ал жойылуға жатқан қызметтерді қайта құруға және жұмыс орындарын сақтауға мүмкіндік береді.

Еркін сауда және кедейлік

Сахарадан оңтүстікке қарай орналасқан Африка елдерінің жан басына шаққандағы табысы 2003 жылы 40 жыл бұрынғыға қарағанда төмен болды. 1960 жылдан 1980 жылға дейін жан басына шаққандағы табыс 37%-ға өсіп, 1980 жылдан 2000 жылға дейін 9%-ға төмендеді. Африканың өндірістік секторының ЖІӨ-дегі үлесі 1980 жылғы 12%-дан 2013 жылы 11%-ға дейін азайды. 1970 жылдары Африка әлемдік өндірістік өнімнің 3%-дан астамын құрады, ал қазір ол 1,5% құрайды. The Guardian (Ұлыбритания) басылымындағы мақаласында Ха Чжун Чанг бұл төмендеулердің еркін сауда саясатының салдары екенін айтады, ал кейбір африкалық елдердің, мысалы Эфиопия мен Руанданың табысқа жетуіне еркін саудадан бас тартып, "дамушы мемлекет үлгісін" қабылдауы себеп болғанын мәлімдейді. Осылайша, 1990 жылдары Қытай мен Үндістанның жан басына шаққандағы ЖІӨ бірдей болғанмен, Қытай әлдеқайда меркантилистік саясатты ұстанды және қазіргі таңда Үндістаннан үш есе жоғары ЖІӨ-ге ие. Шындығында, Қытайдың халықаралық сауда аренасындағы өркендеуінің маңызды бөлігі халықаралық бәсекелестіктің күшті болуынан емес, дамыған елдердің компанияларының өндірісін көшіруінен туындады. Дани Родрик атап көрсеткендей, жаһандану ережелерін жүйелі түрде бұзған елдер ең жоғары өсімді көрсетті. Кейбір елдердің "демпинг" саясаты дамушы елдерге де елеулі әсер етті. Еркін сауданың салдарына қатысты жүргізілген зерттеулер ДСҰ ережелерінің дамушы елдерге әкелген пайданың өте шала екенін көрсетті. Бұл осы елдердің пайдасын 2003 жылғы LINKAGE үлгісіндегі болжамнан 2005 жылғы GTAP үлгісіне дейін төмендетті. 2005 жылғы LINKAGE нұсқасы да пайданы 90 миллиард долларға дейін азайтты.

Ұлы депрессияның бұрылыс нүктесі

Кейнс мансабының басында Альфред Маршаллға жақын, еркін сауданың артықшылықтарына берік сенген экономист болды. 1929 жылғы дағдарыстан бастап, британдық биліктің фунт стерлингтің алтын паритетін сақтауға және номиналды жалақылардың қатаңдығына берілгендігін байқап, ол біртіндеп протекционистік шараларды қолдауға көшті. 1929 жылдың 5 қарашасында Макмиллан комитетінде британ экономикасын дағдарыстан шығару жолдары талқыланғанда, Кейнс импортқа тарифтер енгізудің сауда балансын жақсартуға көмектесетінін айтты. Комитет баяндамасының «импортты бақылау және экспортты қолдау» деген бөлімінде толық жұмыспен қамтылмаған экономикада тарифтерді енгізу өндіріс пен жұмыспен қамтуды жақсартуға мүмкіндік беретіні атап көрсетілген. Осылайша, сауда дефицитінің азаюы елдің өсуіне оң әсер етеді. 1930 жылы Экономикалық кеңесшілер кеңесіне жолдаған хатында ол өндіріс тауарларының жағдайындағы маманданудан күтілетін пайданың шамасына күмән келтірді. Макмиллан комитетінің жұмысына қатысқанда, ол енді «ұлттық маманданудың жоғары деңгейіне сенбейтінін» және «қазіргі уақытта өмір сүре алмайтын кез келген саладан бас тартпайтынын» мойындады. Сонымен қатар, ол салыстырмалы артықшылықтар теориясының тұрақтылығын сынады, оның пікірінше, бұл теория салыстырмалы артықшылықтарды толығымен бекітіп, ұлттық ресурстардың ысырап болуына әкеледі. «Ұлттық дербестік» еңбегінде ол былай деді: Осылайша, ол енді салыстырмалы артықшылықтар теориясына (еркін сауданың негізі) сенбейді, бұл теория сауда дефицитінің маңызды еместігін, өйткені сауда барлық тараптарға пайдалы екенін айтады. Бұл оның халықаралық сауданы либерализациялауды (еркін сауданы) Бреттон-Вудс келісіміндегі ұсыныстарында сауда теңгерімсіздіктерін жоюға бағытталған реттеу жүйесімен алмастыру ниетін түсіндіреді. Сауданы либерализациялау кейде үлкен және тең емес үлестірілген зиян мен пайдаға әкелуі мүмкін, ал қысқа мерзімде импортпен бәсекелесетін салалардағы жұмысшылардың экономикалық жағдайына елеулі өзгерістер енгізуі мүмкін. Блокада |Дегенмен, еркін сауданың көптеген артықшылықтарын түсінген жалпы жұртшылық мұндай саясатты қабылдауға күдікпен қарайды. Күдіктің бір бөлігі сауданың тарату әсеріне байланысты. Жұмысшылар саудадан пайда көретіні сезілмейді. Сауданың пайдасы жұмысшыларға емес, бизнеске және байларға, АҚШ-тағыларға емес, шетелдегілерге тиесілі дегенге қатысты мызғыма дәлелдер бар. Тарифтермен қорғалған салалар ішкі нарықтағы үлесін кеңейтеді, бірақ бұл олардың тиімділік пен үнемділікке ұмтылуын азайтады. Бұл шығын осы салалардың өнімдерін сатып алатын (отандық) тұтынушылардың жүгіне түседі.

Үндістан

2017 жылдан бастап, «Үндістанда жасалған» бағдарламасын ілгерілету мақсатында, отандық өндіріс индустриясын дамыту және қорғау, сондай-ақ ағымдағы шоттың дефицитімен күресу үшін Үндістан бірнеше электрондық өнімдерге және «керексіз тауарларға» тарифтер енгізді. Бұл Қытай және Оңтүстік Корея сияқты елдерден импортталатын тауарларға қатысты. Мысалы, Үндістанның ұлттық күн энергетикасы бағдарламасы отандық өндірушілерді қолдайды, Үндістанда жасалған күн жасушаларын пайдалануды міндеттейді.

Армения

Батыс Азияда орналасқан Армения 1992 жылы Кеңес Одағының тарауынан кейін кеден қызметін құрды. Армения 2015 жылы ЕАЭО-ға мүше болғаннан кейін, Еуразиялық кеден одағына қол жеткізіп, мүше елдермен бағасыз сауда жасауға және кеден одағынан тыс елдерден импортталатын тауарларға тарифтердің артуына мүмкіндік алды. Арменияда қазіргі уақытта экспорттық салықтар жоқ. Сонымен қатар, мемлекеттік импортқа немесе басқа халықаралық көмек ретінде импортталатын тауарларға уақытша импорттық баж салығы мен несиелер есептелмейді. 2015 жылы Ресейдің бастамасымен Еуразиялық экономикалық одаққа қосылған Армения импортталатын тауарларға 0-10 пайыздық тарифтерді қолданды. Бұл көрсеткіш жылдар өте келе өсті, 2009 жылы ол шамамен үш пайызды құрады. Одан ары, тарифтер ауыл шаруашылығы емес, ауыл шаруашылығы өнімдеріне қарағанда айтарлықтай жоғары болды. Армения ЕАЭО-ға қосылу шарты ретінде ЕАЭО-ның бірыңғай тарифтік тізімін қабылдауға міндеттелді. 2022 жылға дейін Арменияға ЕАЭО-ға жатпайтын тариф ставкаларына рұқсат берілді, №113 шешімге сәйкес. Тізімге ірі қара, шошқа, құс еті және сүт өнімдері, тұқымдық картоп пен бұршақ, зәйтүн, жаңа және кептірілген жемістер, кейбір шай түрлері, дәнді дақылдар, әсіресе бидай мен күріш, крахмал, өсімдік майы, маргарин, кейбір дайын тағамдар, мысалы, балалар тағамы, үй жануарларына арналған тағамдар, темекі, глицерин және желатин кіреді. ЕАЭО-ға мүшелік Арменияны ЕАЭО стандарттарына, ережелеріне және тәжірибесіне, сондай-ақ Ресей стандарттарына сәйкес стандарттау, санитарлық және фитосанитарлық талаптарды қатаң сақтауға мәжбүр етеді. ЕАЭО-ға мүше болу аясында Армения сыртқы сауда режимінің көптеген аспектілеріне бақылауды жойтуға мәжбүр болды. Тарифтер де өсті, бұл бірнеше отандық өнеркәсіптерге қорғауды қамтамасыз етті. Армения ЕАЭО стандарттары мен ережелерін сақтау міндеттемесін күшейтуде, өйткені қосылудан кейінгі кезеңдер аяқталуға жақын. ЕАЭО аумағында айналысқа түсетін барлық армян тауарлары тиісті кезеңдер аяқталғаннан кейін ЕАЭО талаптарына сәйкес болуы керек. Армения Республикасы 2003 жылы Дүниежүзілік сауда ұйымына (ДСҰ) қосылды, бұл ұйымнан ең жақсы ұлттық режим (МЖҰ) артықшылықтарын алуға мүмкіндік берді. Қазіргі уақытта Арменияда қолданылатын 2,7% тариф ставкалары барлық жүйеде ең төменгі көрсеткіш болып табылады. Ел сонымен қатар Дүниежүзілік кеден ұйымының (ДКҰ) мүшесі болып табылады, бұл тарифтік жіктемелердің үйлесімді жүйесін қамтамасыз етеді.