Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Балтық елдеріндегі этникалық топ
Ethnic group in the Baltics
Ливондықтар немесе ливтер – Балтық-фин халқының Латывияның солтүстік және солтүстік-батыс аймақтарында туып өскен халқы. Ливондықтар тарихи түрде лив тілінде сөйлеген, осы тіл эстон және фин тілдерімен тығыз байланысты урал тілдері тобына жатады. Бастапқыда лив тілін ана тілі ретінде үйренген және сөйлеген соңғы адам Гризельда Кристиня 2013 жылы қайтыс болды, соның салдарынан лив тілі қолданыстан шығып, «ұйықтап қалған» тілге айналды. 2020 жылы жаңа туған Күлди Медне лив тілін ана тілі ретінде сөйлейтін жалғыз адам болып қайтадан танылды. 2010 жылғы мәліметтер бойынша, оны екінші тіл ретінде үйренген шамамен 30 адам болған. Тарихи, әлеуметтік және экономикалық факторлар, сондай-ақ этникалық тұрғыдан шашыраңқы халқының болуы ливондықтардың ұлттық санасын төмендетуге алып келді, нәтижесінде XXI ғасырда олардың аз ғана тобы сақталды. 2011 жылы Латывияда ливондықтардың ұлты екенін мәлімдеген 250 адам тіркелді.
The Livonians, or Livs, are a Balto Finnic people indigenous to northern and northwestern Latvia. Livonians historically spoke Livonian, a Uralic language closely related to Estonian and Finnish. Initially, the last person to have learned and spoken Livonian as a mother tongue, Grizelda Kristiņa, died in 2013, making Livonian a dormant language. In 2020, it was reported that newborn Kuldi Medne had once again become the only living person who speaks Livonian as their first language. As of 2010, there were approximately 30 people who had learned it as a second language. Historical, social and economic factors, together with an ethnically dispersed population, have resulted in the decline of Livonian identity, with only a small group surviving in the 21st century. In 2011, there were 250 people who claimed Livonian ethnicity in Latvia.
Орта ғасырлар
Тарихи тұрғыдан алғанда, ливондықтар Латвияның екі бөлек аймағында өмір сүрді, бірі Ливонияда, екіншісі Курландияның солтүстік жағалауында. Соңғылары, сол жерде тұратын балтықтармен бірге, курондар деп аталды. Ливондықтар өздерін «жағалау тұрғындары» деп атады және негізінен балық аулаумен, сондай-ақ ауыл шаруашылығымен және мал шаруашылығымен қамтамасыз етілді. Олар маңызды сауда жолы – Даугава өзенін (ливон тілінде: Vēna) бақылағандықтан, олардың мәдениеті готландтармен, орыстармен және финдермен сауда арқылы, ал біздің заманымыздың бірінші мыңжылдығынан бастап немістермен, шведтермен және даттармен дамыды. Алайда саудагерлермен бірге Батыс Еуропадан келген миссионерлер де келді, олар пұтқа табынушы ливондықтарды христиан дініне айналдыруды жоспарлады. Ливондықтарды бірінші болып христиан дініне айналдырғандардың бірі – Дания архиепископы Абсалон, ол қазіргі Колка деп аталатын ливон ауылында шіркеу салғанын айтады. XII ғасырда немістер Ливонияға басып кірді және қазіргі Ықскюль деп аталатын Уэкскульльде база құрды. Архиепископ Хартвиг II Ливонияның кейбір тұрғындарын, соның ішінде Түрайдадағы жергілікті басшы Каупоны христиан дініне айналдырды, ол кейін немістермен одақтасты. 1196 жылы Майнхард қайтыс болғаннан кейін оның орнын Бертольд басты. Бертольд ливондықтарды күшпен дінге айналдыруға тырысты, Ливонияға екі шабуыл жасады. Біріншісі 1196 жылы болды, бірақ ол Саласпилс маңында шабуылға ұшырап, Германияға шегінуге мәжбүр болды. 1198 жылы ол тағы да тырысты, бірақ бұл жолы оны ливон сарбазы Имаут өлтірді. Бертольдтан кейін Альберт фон Бухховден ливон басшыларын Даугава өзенінің сағасында христиандық елді мекен салу үшін жер беруге мәжбүр етті. Құрылысы 1201 жылы басталды. Осыдан Рига қаласы өсті. Бұл ливондықтарды, эстондықтарды және Балтық елдерінің халқын бірден дінге айналдырмағандықтан, негізінен немістерден тұратын, «Қылыштың салт аттылары» атты рыцарлық орден құрылды, олардың мақсаты – күшпен пұтқа табынушыларды құтқару болды. Ливон крест жорысы деп аталатын соғыстардың бір бөлігі болған науқанда бұл рыцарлар ливондықтарды жеңіп, бағындырып, оларды христиан дініне айналдырды. 1208 жылы Папа Иннокентий III ливондықтардың барлығы христиан дініне айналды деп жариялады. Дегенмен, ливон тілі мен мәдениеті екі дүниежүзілік соғыс аралығында қайта жанданды (Латвия президенті Янис Чаксте өкілеттігі кезінде және соғыс аралығындағы соңғы президент Карлис Ульманис өкілеттігі кезінде). Бұл қайта жанданудың ең айқын көрінісі 1923 жылдың 2 сәуірінде Ливон қоғамының құрылуы болды, ол өзін ливон халқының өкілі деп санайды. Сонымен қатар, ливон тілінде ән шырқатын хор құрылды және бүкіл Ливон жағалауында ливон ән фестивальдері өткізілді. Сонымен қатар, ливондық туы қабылданды, оның түстері жасыл (орман үшін), ақ (жағажайлар үшін) және көк (теңіз үшін) және Латвия туына ұқсас бөлініс (ортаңғысы сыртқысының жартысындай ені бар үш көлденең жолақ). 1923 жылы Латвия үкіметі лютеран шіркеуінің ішінде ливондықтар қауымын құруға тыйым салды. Ол сол жылы Ливон жағалауындағы ауылдардағы бастауыш мектептерде ливон тілін факультативтік пән ретінде енгізуді мақұлдады. 1930 жылдары алғашқы ливон тіліндегі оқырман, бірнеше ливон жазушыларының поэзия жинақтары және ливон тілінде ай сайын шығатын «Līvli» («Ливон») журналы жарық көрді. Сонымен қатар, эстондықтар мен финдер сияқты туысқан халықтармен байланыс орнатылды, бұл финдердің батыс финдерімен тығыз қарым-қатынасты дамытуға ынталандыруымен болды. 1939 жылы Мазирбеде ливондық қоғамдастық орталығы Эстония мен Финляндия үкіметтерінің субсидиясымен құрылды. Бұл мәдени жаңғыру ливондықтарға алғаш рет өздерінің этникалық ерекшеліктерін анық сезінуге мүмкіндік берді. Бұған дейін олар өздерін әрқашан «жағалау тұрғындары» немесе «балықшылар» деп атаған. 1920-1930 жылдары олар өздерін «ливд», «ливникад» немесе «ливлист» («ливондықтар») деп атай бастады.
Historically, the Livonians lived in two separate areas of Latvia, one group in Livonia and another on the northern coast of Courland. The latter were referred as Curonians, together with the Balts living there. The Livonians referred to themselves as rāndalist 'coast dwellers' and supported themselves mainly by fishing, but also by agriculture and animal husbandry. Since they controlled an important trade route, the Daugava River (Livonian: Vēna), their culture was highly developed through trade with the Gotlanders, Russians and Finns, and, from the end of the first millennium AD onwards, with the Germans, Swedes and Danes. However, with the traders came missionaries from Western Europe who wanted to convert the pagan Livonians to Christianity. One of the first people to convert some Livonians to Christianity was the Danish archbishop Absalon, who supposedly built a church in the Livonian village today known as Kolka. In the 12th century, Germans invaded Livonia and established a base in Uexküll, known today as Ikšķile. Archbishop Hartwig II converted some Livonians in the surrounding area, including the local chieftain Caupo of Turaida, who later allied himself with the Germans. After Meinhard died in 1196, his place was taken by Berthold. Berthold tried to convert the Livonians by force, launching two raids on Livonia. The first took place in 1196, but he was forced to retreat to Germany after being ambushed near Salaspils. He tried again in 1198, but this time he was killed by the Livonian soldier Ymaut. Berthold was followed by Albert von Buxhövden, who forced the Livonian leaders at the mouth of the Daugava River to give him land to build a Christian settlement. Building started in 1201. From this settlement, the city of Riga grew. When this did not immediately induce the Livonians, Estonians, and Baltic peoples in the hinterland to convert, a knightly order was formed, the Knights of the Sword, primarily consisting of Germans, to bring salvation to the pagans by force. In a campaign that was part of the wars known as the Livonian Crusade, these knights defeated, subdued and converted the Livonians. In 1208, Pope Innocent III declared that all Livonians had been converted to Christianity. Nevertheless, the Livonian language and culture experienced a revival between the two World Wars (beginning with the term of the Latvian president Jānis Čakste through the term of the last interwar president Kārlis Ulmanis). The clearest expression of this revival was the establishment on April 2, 1923 of the Livonian Society, which considered itself the representative of the Livonian people. Also, a Livonian language choir was founded and Livonian song festivals were held along the entire Livonian Coast. Furthermore, a Livonian flag was adopted, with the colours green (for the forests), white (for the beaches) and blue (for the sea), and a division similar to the Latvian flag (three horizontal bars with the middle one half as wide as the outer ones). In 1923, the Latvian government prohibited the formation of an ethnic Livonian parish within the Lutheran Church. It did approve the introduction of the Livonian language as an optional subject in elementary schools in the villages of the Livonian Coast that same year. In the 1930s, the first Livonian language reader, poetry collections of several Livonian writers, and a monthly magazine in the Livonian language, called "Līvli" ("The Livonian") were published. Also, contact was made with related peoples such as the Estonians and the Finns — spurred by the Finnish promotion of closer ties with the kindred Baltic Finns — and in 1939, the Livonian Community Centre in Mazirbe was founded with subsidies from the Estonian and Finnish governments. This cultural revival of the Interbellum years served to give the Livonian people for the first time a clear consciousness of their ethnic identity. Before, they had always referred to themselves as rāndalist ("coast dwellers") or kalāmīed ("fishermen"). From the 1920s and 1930s on, though, they began to call themselves līvõd, līvnikad, or līvlist ("Livonians").
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылы Латвия, Эстония және Литва сияқты, Кеңес Одағы тарапынан басып алынды. Бұл оккупация және 1941 жылғы неміс басқыншылығы ливондықтардың алдыңғы жиырма жылда қол жеткізген барлық прогресін тоқтатты. Барлық мәдени өрнектерге тыйым салынды және жиырма жыл бұрынғыдай, Ливон жағалауының тұрғындары өз үйлерінен қуылды. Олардың көпшілігі соғыс жылдарын Ригада немесе Батыс Латвияда өткізді, бірақ кейбіреулері Балтық теңізі арқылы Готландқа қашты. Кұрш аралы – 1945 жылғы 5 мамырдағы жалпы капитуляцияға дейін немістердің ұстап тұрған аймақтарының бірі болды, нәтижесінде ливондықтар соғыстан кейін үйлеріне оралғанда ең бір үйдің де тұрғаны жоқ.
In 1940, Latvia, like Estonia and Lithuania, was occupied by the Soviet Union. This occupation and the subsequent German invasion of 1941 ended all progress the Livonians had made in the preceding twenty years. All cultural expressions were prohibited and just like twenty years before, the inhabitants of the Livonian Coast were driven from their homes. Most of them spent the war years in Riga or western Latvia, but some fled across the Baltic Sea to Gotland. The Curonian Peninsula was one of the areas where the Germans held out until the general capitulation of May 5, 1945, which meant there was not a house left standing when the Livonians returned home after the war.
Кеңес Одағының репрессиясы
Кеңес дәуірінде ливондықтар Мәскеудің қатыгез репрессиялық шараларына ұшырады. Біріншіден, олар балық аулауды жалғастыру үшін жағадан жеткілікті қашықтыққа жүзуге рұқсат алған жоқ. Екіншіден, эстондықтар, латыштар және литвалықтар сияқты, олардың көптеген адамдары 1945-1952 жылдар аралығында Сібірге жер аударылды, оның ең жоғары нүктесі 1949 жылға келді, осы жылы Балтық елдеріндегі шаруашылық коллективтендірілді. Сонымен қатар, 1955 жылы Ливон жағалауының ортасында кеңестік әскери база салынды. Бұл үшін кейбір ливондықтар жағалаудан алшақ жатқан ауылдарға күштеп көшірілді. Содан кейін, Совет Одағы Балтық жағалауын (батыс шекарасын) "жабық шекара аймағы" деп белгілегенде, Ливон жағалауының батыс ауылдары дерлік толығымен эвакуациялауға мәжбүр болды, онда ешкімге тұруға рұқсат берілмеді. Кеңес кезеңінде ливондық мәдениеті қысымға ұшырады. Мысалы, Ливон қоғамы таратылды, Ливон қоғамдық орталығы меншігінен айырылып, басқаларға берілді. Латвия КСР-інде ливондықтар жеке этникалық топ ретінде мойындалмады.
In the Soviet era, the Livonians were hard hit by repressive measures from Moscow. For one thing, they were not allowed to sail far enough from shore to continue their fishery. For another, like the Estonians, Latvians, and Lithuanians, large numbers of them were deported to Siberia between 1945 and 1952, with a clear peak in 1949, when agriculture was collectivized in the Baltic states. Also, in 1955 a Soviet military base was constructed in the middle of the Livonian Coast. To accomplish this, some Livonians were forcibly relocated to villages farther from the coast. Subsequently, the western villages of the Livonian Coast had to be almost completely evacuated when the Soviet Union made its Baltic coastline (its western border) a "closed border area" where no one was allowed to live. Livonian culture was repressed during the Soviet period. For example, the Livonian Society was banned and the Livonian Community Centre expropriated and given to others. Within the Latvian SSR, the Livonians were not recognized as a separate ethnic group.
Қазіргі жағдай
Ливондық әншілерге 1970 жылдың басында ғана Батыс Латвияның Вентспилс қаласында "Līvlist" ("Ливондықтар") атты хор құруға рұқсат берілді. 1980 жылдары Кеңес Одағының премьер-министрі Михаил Горбачевтің гласность және перестройка саясаты темір пердені ашып, өзгерістер әкелді. 1986 жылы Ливон мәдени қоғамы құрылды. Кейін Ливон одағы деп аталды (Līvõd Īt). 1991 жылы Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Латвия тағы да тәуелсіз ел болды. Бұл жаңа елде ливондықтар түпнұсқалық этникалық азшылық ретінде танылды, олардың тілі мен мәдениеті қорғалуы және дамытылуы керек. Кеңес өкіметі кезінде тартып алынған барлық құқықтары мен иеліктері қайтарып берілді. Мысалы, Мазирбедегі (Irē) ескі Ливон қауымдастық орталығы қайтарып беріліп, Ливон халқының үйі деп аталатын тарихи мұражайға айналдырылды. Сонымен қатар, ливон тілі Рига, Стайцеле, Вентспилс, Дундаг және Колка бастауыш мектептерінде қайта енгізілген. Латвия университетінің Ливон институты 2018 жылы Ливондық зерттеулерге арналған алғашқы ғылыми ұйым болып құрылды. 1992 жылы 4 ақпанда Латвия үкіметі Līvõd rānda – Ливон жағалауы – деп аталатын мәдени-тарихи қорғалған аумақ құрды, ол Ливонның барлық он екі ауылын қамтыды: Lūžņa (Lūž), Miķeļtornis (Pizā), Lielirbe (Īra), Jaunciems (Ūžkilā), Sīkrags (Sīkrõg), Mazirbe (Irē), Košrags (Kuoštrõg), Pitrags (Pitrõg), Saunags (Sǟnag), Vaide (Vaid), Kolka (Kūolka) және Melnsils (Mustānum). Латвия үкіметі бұл аймақта латыштар мен ливондық емес басқа ұлт өкілдерінің қоныстануын ұстамайды және тарихи ауылдардың жерлеріне өзгерістер енгізуге тыйым салады. Сондай-ақ, ливон мәдениетіне кері әсер ететін немесе ауданға сырттан келгендерді тартатын қонақүй, мейрамхана немесе басқа да қоғамдық мекемелерді ашуға тыйым салынған. Бүгінде көптеген латыштар өздерінің ливондық тегінен екенін айтады. Алайда, Латвияда өздерін ливондықтар деп жариялаған 176 адам ғана бар. 1995 жылғы мәліметтерге сәйкес, ливон тілінде 30-дан астам адам сөйлемеген, олардың тек тоғызы ғана ана тілі ретінде қолданған. 2007 жылы жойылып бара жатқан тілдер қоры жариялаған мақалада 182 тіркелген ливондық бар екені және олардың тек алтысы ғана ана тілінде сөйлейтіні айтылған. Ливон тілін ливондықтардың үзілмеген тізбегінен үйренген "соңғы ливондық" Виктор Бертольдс (1921 ж.т.) болды. Ол 2009 жылдың 28 ақпанында Курземедегі Ливон ауылы Колкада жерленді. Ливондық Давис Стальц 2011 жылы Латвия парламенті, Сеймаға сайланды. 2018 жылы Сеймаға қайта сайланғаннан кейін Янина Курсите Пакуле антты ливон тілінде берді, содан кейін оны латыш тілінде қайталап беруді сұрады, ол латыш тілінің ливон диалектісінде ант берді. 2018 жылы Латвия университетінде ливон институты тіл білімі және белсенді Валтс Эрнштрейтс басшылығымен құрылды. 2020 жылы жаңа туған Күлди Медне ливон тілін ана тілі ретінде сөйлейтін жалғыз тірі адам болды деп хабарланды. Оның ата-анасы – ливон тілін жаңғыртуға белсенділік танытқан Янис Меднис және Ренате Медне. 2022 жылдың қазан айында олар "Kūldaläpš. Zeltabērns" ("Алтын бала") атты балалар мен ата-аналарға арналған ливон және латыш тілдеріндегі кітапты шығарды, сондай-ақ келешекте кітаптар мен аудио нұсқасын шығару жоспарлап отыр. 2023 жылды UoL Ливон институты ЮНЕСКО Латвия Ұлттық комиссиясы және Латвия Ұлттық мәдени орталығымен бірлесіп Ливон мұрасы жылы деп жариялады, осы орайда жеке тұлғалар мен мекемелер тарапынан түрлі шаралар ұйымдастырылды. 2023 жылы Латвияда латыш және ливон тілдерінде мәтіндері бар 171 мақұлданған жол белгісінің біріншісі Талси муниципалитетінің шекарасына орнатылды. 2023 жылғы Латвия ән және би фестивалінде алғаш рет ливон тіліндегі ән орындалды.
It was not until early 1970 that Livonian singers were allowed to found a choir named "Līvlist" ("The Livonians") in the western Latvian city of Ventspils. The 1980s, Soviet Premier Mikhail Gorbachev's policies of glasnost and perestroika opened the Iron Curtain, bringing change. In 1986, the Livonian Cultural Society was founded. It was later renamed the Livonian Union (Livonian: Līvõd Īt). After the collapse of the Soviet Union in 1991, Latvia became once again an independent country. In this new nation, Livonians were finally recognised as an indigenous ethnic minority, whose language and culture must be protected and advanced. All rights and possessions which had been taken away from them during the Soviet era were now returned to them. For example, the old Livonian Community Centre in Mazirbe (Irē) was given back and transformed into a historical museum, called the House of the Livonian People. Also, the Livonian language was reintroduced in the elementary schools in Riga, Staicele, Ventspils, Dundaga and Kolka. The first research body dedicated to Livonian studies, the Livonian Institute at the University of Latvia was established in 2018. Furthermore, on February 4, 1992, the Latvian government created a cultural historic protected territory called Līvõd rānda – the Livonian Coast – which included all twelve of the Livonian villages: Lūžņa (Livonian: Lūž), Miķeļtornis (Pizā), Lielirbe (Īra), Jaunciems (Ūžkilā), Sīkrags (Sīkrõg), Mazirbe (Irē), Košrags (Kuoštrõg), Pitrags (Pitrõg), Saunags (Sǟnag), Vaide (Vaid), Kolka (Kūolka), and Melnsils (Mustānum). The Latvian government discourages settlement of ethnic Latvians and other non Livonians in this area and prohibits alterations to historic village sites. Also, it is prohibited for anyone to start a hotel, restaurant, or other public establishment which might adversely influence the Livonian culture or draw outsiders into the area. Today, many Latvians claim to have some Livonian ancestry. However, there are only 176 people in Latvia who identify themselves as Livonian. According to data from 1995, the Livonian language was spoken by no more than 30 people, of whom only nine were native speakers. An article published by the Foundation for Endangered Languages in 2007 stated that there were only 182 registered Livonians and a mere six native speakers. "The last Livonian", who had learned the Livonian language as a part of an unbroken chain of Livonian generations, was Viktors Bertholds (b. 1921). He was buried on 28 February 2009 in the Livonian village of Kolka in Courland. The Livonian Dāvis Stalts was elected into the Latvian parliament, the Saeima in 2011. In 2018, after being re elected to the Saeima, Janīna Kursīte Pakule delivered her oath in Livonian before being asked to retake it in Latvian, which she did in the Livonian dialect of Latvian. In 2018, the Livonian Institute at the University of Latvia was established to promote research and awareness of the language. It is led by linguist and activist Valts Ernštreits. In 2020, it was reported that newborn Kuldi Medne had become the only living person who speaks Livonian as their first language. Her parents are Livonian language revival activists Jānis Mednis and Renāte Medne. In October 2022, they published Kūldaläpš. Zeltabērns ('Golden Child'), a book in Livonian and Latvian for children and parents, with plans for subsequent books and an audio version. 2023 was proclaimed as Livonian Heritage Year by the UoL Livonian Institute in cooperation with the UNESCO Latvian National Commission and the Latvian National Cultural Center, with various events held by individuals and institutions. In 2023, the first of 171 approved road signs in Latvia with Latvian and Livonian text were placed on the border of Talsi Municipality. During the 2023 Latvian Song and Dance Festival, for the first time in the history of the event, a song with Livonan lyrics was featured.