Әлеуметтік басқару және шешім қабылдау процестері

Үйымда немесе қоғамда шешім қабылдау, ережелер жасау және оларды орындау – басқару процесі. Тиімді басқару тұрақтылықты, мақсатқа жетуді қамтамасыз етеді.

18 мин оқу

100%

Дереккөз: Governance — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Адамдармен өзара әрекеттесу және шешім қабылдау процестері

Үкім ету – бұл ұйым немесе қоғам ішінде шешімдерді қабылдау және оларды күшіне енгізу процесі. Ол шешім қабылдау, қағидалар белгілеу және ұйымның немесе қоғамның жұмыс істеуін бағыттау үшін оларды орындау механизмдерін қамтиды. Тиімді үкім ету тәртіпті сақтау, мақсаттарға жету және ұйымның немесе қоғамның мүшелерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін өте маңызды. Бұдан әрі, тиімді үкім ету ашықтықты арттырады, мүдделі тараптар арасында сенімді нығайтады және өзгеретін жағдайларға бейімделуге мүмкіндік береді, бұл ұйымның немесе қоғамның өз мақсаттарына жетуде жауапкершілігін және тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл заңдар, әлеуметтік нормалар, билік (әлеуметтік және саяси) немесе тіл арқылы құрылымдалған өзара әрекеттесу процесі болып табылады, ол ұйымдастырылған қоғамның әлеуметтік жүйесі (отбасы, әлеуметтік топ, ресми немесе бейресми ұйым, юрисдикция астындағы немесе бірнеше аумақтар) арқылы жүзеге асырылады. Оны мемлекеттік билік, нарық немесе желі жүзеге асырады. Бұл – ұжымдық мәселеге қатысты белсенді тұлғалардың арасында дұрыс бағытты таңдау процесі, ол қабылданатын мінез-құлық пен қоғамдық тәртіпті құруға, нығайтуға немесе қайта жаңартуға әкеледі. Күнделікті тілде, оны ресми институттардың ішінде және олардың арасындағы процестер деп сипаттауға болады. Әртүрлі ұйымдар (жалпы алғанда, үкім ету органдары деп аталады) үкім етуге құқылы. Ең ресмисы – үкімет, оның жалғыз жауапкершілігі және құқығы – белгілі бір геосаяси жүйеде (мысалы, саяси бірлікте) ережелер мен нұсқаулар арқылы міндетті шешімдер қабылдау болып табылады. Басқа үкім ету түрлеріне ұйым (үкімет тарапынан заңды тұлға ретінде танылған), әлеуметтік-саяси топ (иерархиялық саяси ұйым, тайпа, зорлық-зомбылық тобы, отбасы, анықталған діни ұйым және т.б.) немесе басқа бейресми адамдар тобы жатады. Үкім ету – бұл қағидалардың, нормалардың және іс-қимылдардың құрылуы мен сақталу жолы. Формальдық деңгейі берілген әлеуметтік бірліктің ішкі ережелеріне және сыртқы жағынан оның іскерлік шарттарына байланысты. Осылайша, үкім ету көптеген түрлі мотивациялармен және әртүрлі нәтижелермен басқарылатын көптеген формаларды қабылдауы мүмкін. Үкім ету – билік пен құқықтың тараған формалары мемлекеттік белсенділік болмаған жағдайда да тәртіпті қамтамасыз етудің жолдарына қатыстығымызды көрсетеді. Мысалы, үкімет демократия ретінде жұмыс істей алады, онда азаматтар кімнің үкім етуі керектігіне дауыс береді және қоғамдық игілік мақсат ретінде қойылады, ал коммерциялық емес ұйым немесе корпорация кішкентай директорлар кеңесімен басқарылуы мүмкін және нақты мақсаттарды көздеуі мүмкін. Сонымен қатар, шешім қабылдау құқығы жоқ сыртқы әртүрлі қатысушылар үкім ету процесіне әсер етуі мүмкін. Бұған лоббистер, сарапшылар тобы, саяси партиялар, үкіметтік емес ұйымдар, қоғам және БАҚ жатады. Көптеген жоғары білім беру мекемелері үкім етуді зерттеу саласы ретінде ұсынады, мысалы, Халықаралық істер мектебі, Әлемдік істер мектебі, Sciences Po Paris, Женева институты, Герти мектебі және Лондон экономика мектебі. Көптеген әлеуметтік ғалымдар үкім етуді қолданады, өйткені ол үкім ету процесіне қатысатын институттар мен қарым-қатынастардың барлық түрлерін қамтиды.

Governance is the process of making and enforcing decisions within an organization or society. It encompasses decision making, rule setting, and enforcement mechanisms to guide the functioning of an organization or society. Effective governance is essential for maintaining order, achieving objectives, and addressing the needs of the community or members within the organization. Furthermore, effective governance promotes transparency, fosters trust among stakeholders, and adapts to changing circumstances, ensuring the organization or society remains responsive and resilient in achieving its goals. It is the process of interactions through the laws, social norms, power (social and political) or language as structured in communication of an organized society over a social system (family, social group, formal or informal organization, a territory under a jurisdiction or across territories). It is done by the government of a state, by a market, or by a network. It is the process of choosing the right course among the actors involved in a collective problem that leads to the creation, reinforcement, or reproduction of acceptable conduct and social order". In lay terms, it could be described as the processes that exist in and between formal institutions. A variety of entities (known generically as governing bodies) can govern. The most formal is a government, a body whose sole responsibility and authority is to make binding decisions in a given geopolitical system (such as a political entity) by establishing rules and guidelines. Other types of governing include an organization (such as a legal entity recognized as such by a government), a socio political group (hierarchical political organization, tribe, violent group, family, identifiable religious suborg, etc. ), or another, informal group of people. Governance is the way rules, norms and actions are structured and sustained. The degree of formality depends on the internal rules of a given social entity and, externally, with its business term. As such, governance may take many forms, driven by many different motivations and with many different results. Governance expresses a growing awareness of the ways in which diffuse forms of power and authority can secure order even in the absence of state activity. For instance, a government may operate as a democracy where citizens vote on who should govern and the public good is the goal, while a non profit organization or a corporation may be governed by a small board of directors and pursue more specific aims. In addition, a variety of external actors without decision making power can influence the process of governing. These include lobbies, think tanks, political parties, non government organizations, community and media. Most institutions of higher education offer governance as an area of study, such as the Balsillie School of International Affairs, Munk School of Global Affairs, Sciences Po Paris, Graduate Institute Geneva, Hertie School, and London School of Economics, among others. Many social scientist use governance since it covers the whole range of institutions and relationships involved in the process of governing.

Сөздің шығу тегі

Үкімет сияқты, басқару сөзі де грек тіліндегі kubernaein [kubernáo] етістігінен (бағыттау, ал метафоралық мағынасы алғаш рет Платонның еңбектерінде кездеседі) шыққан. Англия тілінде нақты бір елді басқару қызметін білдіретін оның қолданылуы ерте замана Англиясына қатысты, онда Уильям Тиндалдың еңбектерінде және Шотландияның Джеймс V-тен Англияның Генри VIII-ге жолданған патшалық хаттарда "мемлекеттің басқаруы" деген тіркес кездеседі. Институционалдық құрылымдармен байланысты (жеке басқарудан өзгеше) алғашқы қолданылысы Чарльз Пламмердің "Англияның басқаруы" (Джон Фортескьюдің 15 ғасырлық латын қолжазбасынан 1885 жылғы аударма, сондай-ақ "Абсолюттік және шектеулі монархия арасындағы айырмашылық" деп белгілі) еңбегінде пайда болды. "Басқару" сөзін басқарудың жүйесіне қатысты қолдану 1904 жылы Сидни Лоудың осы аттас маңызды еңбегінде және кейінірек британдық конституциялық тарихшылар арасында қалыптасқан. Дегенмен, басқару терминінің қазіргі кең мағынасы, мемлекеттік және жеке институттардың кең ауқымындағы қызметін қамтитын мағынасы, тек 1990 жылдары ғана кеңінен таралды, сол кезде экономистер мен саясаттанушылар оны жаңартып, БҰҰ, ХВҚ және Дүниежүзілік банк сияқты институттар таратып жүрді. Одан бері бұл терминнің қолданылуы артып келеді.

Түрлері

Басқару көбінесе белгілі бір ұйым түрімен байланысты басқарудың белгілі бір деңгейін (мемлекеттік басқару, жаһандық басқару, коммерциялық емес басқару, корпоративтік басқару және жобалық басқару сияқты), қызмет түрімен немесе нәтижемен байланысты басқарудың белгілі бір "саласын" (қоршаған ортаны басқару, интернет басқару және ақпараттық технологияларды басқару сияқты) немесе эмпирикалық немесе нормативтік теория ретінде туындаған басқарудың белгілі бір "үлгісін" білдіреді (реттеуші басқару, қатысушы басқару, көп деңгейлі басқару, метабасқару және ынтымақтастық басқару). Басқару сондай-ақ нормативтік немесе практикалық бағдарламаларды анықтай алады. Әділетті басқару немесе жақсы басқару тұжырымдары саяси, мемлекеттік сектор, ерікті және жеке сектор ұйымдарының арасында кең таралған.

Басқару процесі

Ең абстрактілі мағынасында басқару – тұрақты тәжірибелер мен ұйымдардың қалыптасуы мен сақталуына байланысты әрекеттер мен процестерді қарастыратын теориялық ұғым. Бұл әрекеттер мен процестер кез келген көлемдегі ресми және бейресми ұйымдарда жүзеге асырылуы мүмкін; және олар кез келген мақсат үшін – жақсы немесе жаман, пайда табу немесе коммерциялық емес мақсатта жұмыс істей алады. Басқаруды осы тұрғыдан қарастырғанда, осы ұғымды мемлекеттерге, корпорацияларға, коммерциялық емес ұйымдарға, ҮЕҰ-ларға, серіктестіктерге және басқа да бірлестіктерге, бизнес қатынастарға (әсіресе күрделі аутсорсингтік қатынастарға), жобалық топтарға және мақсатты қызметпен айналысатын кез келген адамдарға қолдануға болады. Басқару процесінің көптеген теориялары неоклассикалық экономикадан туындады. Бұл теориялар қазіргі заманғы экономиканың қағидаларына негізделген дедуктивті модельдерді құрайды, олар рационалды субъектілердің фирмалар мен мемлекеттерді қоса алғанда, ресми ұйымдарды, сондай-ақ ортақ мүлікті басқаруға арналған желілер мен тәжірибелер сияқты бейресми ұйымдарды қалай құрып, сақтай алатынын көрсетеді. Осы теориялардың көпшілігі транзакциялық құн экономикасына сүйенеді.

Жеке басқару

Жеке басқару – үкіметтік емес ұйымдар, оның ішінде жеке ұйымдар, дауларды шешу ұйымдары немесе басқа да үшінші тараптар тобы, "халықтың өмір сүру сапасы мен мүмкіндіктеріне" міндетті түрде әсер ететін ережелер мен/немесе стандарттар қабылдағанда пайда болады. Басқаша айтқанда, қоғамдық саясатты мемлекеттік органдар емес, жеке ұйымдар жасап отыр. Мысалы, сақтандыру компаниялары қоғамға зор әсер етеді, бұл көбінесе көзге көрінбейді және ерікті түрде қабылданады, яғни қоғамдағы жеке басқарудың бір түрі. Ал қайта сақтандыру компаниялары жеке компаниялар ретінде өздеріне бағынышты сақтандыру компанияларына ұқсас жеке басқаруды жүзеге асыра алады. "Қоғамдық саясат" термині тек үкімет қабылдаған саясатпен ғана шектелуі керек емес. Қоғамдық саясатты жеке сектор да, мемлекеттік сектор да құра алады. Егер үкімет қабылдаған қоғамдық саясатты ғана атау қажет болса, "үкіметтік саясат" терминін қолдану дұрыс, ол саясатты жасаушы субъектіге қатысты түсініксіздікті жояды.

Жаһандық басқару

Глобалды басқару – мемлекеттер, нарықтар, азаматтар және үкіметтік және үкіметтік емес ұйымдар арасындағы, сондай-ақ олардың өзара әрекеттесуін қамтамасыз ететін ресми және бейресми институттардың, механизмдердің, қарым-қатынастардың және процестердің жиынтығы ретінде анықталады. Осы арқылы жаһандық деңгейдегі ұжымдық мүдделер білдіріледі, құқықтар мен міндеттер белгіленеді және даулар шешіледі. "Басқару" сөзінің дәстүрлі мағынасынан өзгеше, Джеймс Розенау сияқты авторлар "глобалды басқару" терминін жоғары тұрған саяси билік болмаған жағдайда өзара тәуелді қатынастарды реттеу үшін пайдаланған. Бұған ең оңтайлы мысал – халықаралық жүйе немесе тәуелсіз мемлекеттер арасындағы қарым-қатынастар. Дегенмен, бұл термин еркін және тең құқылы топтарға тұрақты қарым-қатынас орнату қажет болған кез келген жағдайда қолданылуы мүмкін.

Басқарудың талдамалық базасы

Басқарудың талдамалық негіздемесі (БАН) – түрлі мүдделі тараптардың өзара әрекеттесіп, ұжымдық мәселелер бойынша шешімдер қабылдайтын, соның нәтижесінде әлеуметтік нормалар мен институттарды құратын немесе нығайтатын басқару процестерін зерттеуге арналған практикалық әдістеме. Басқару процестері кез келген қоғамда кездеседі және басқа тәсілдерден өзгеше, оларды нормативтік емес көзқараспен бақылауға және талдауға болады. БАН бес негізгі талдамалық бірлікке негізделген әдістемені ұсынады: проблемалар, қатысушылар, нормалар, процестер және "түйіндық нүктелер". Логикалық тұрғыдан байланыстырылған осы талдамалық бірліктер эмпирикалық әлеуметтік саясатты зерттеу құралы ретінде қолданылуға бағытталған тұтас әдістемені құрайды.

Коммерциялық емес басқару

Коммерциялық емес ұйымдарды басқарудың екі мақсаты бар: ұйымның әлеуметтік миссиясын іске асыру және ұйымның тұрақтылығын қамтамасыз ету. Екі жауапкершілік те қамқоршылар кеңесінің (кейде директорлар, Кеңес немесе Басқару комитеті деп аталады – бұл терминдер мағынасы бірдей) ұйымның нақты іс-қимылдарына қатысты билікті жүзеге асырудағы сенімділік міндеттемесімен байланысты. Қоғамдық сенім мен есеп беру ұйымның тұрақтылығының маңызды бөлігі болып табылады, осылайша ол әлеуметтік миссияны ұйым қызмет көрсететін адамдар мен ол орналасқан қоғамның құрметін қамтамасыз ететіндей етіп іске асырады.

Жобалық басқару

Жобалық басқару – жобалық шешімдер қабылданатын және жобаның нәтижелеріне қол жеткізілетін басқару аясы. Оның міндеті – ұйымға өз капиталын инвестициялауды басқаруға мүмкіндік беретін, қайталанатын және сенімді жүйені қамтамасыз ету. Жобалық басқаруға қатысушы барлық топтар арасындағы қарым-қатынастарды анықтау және барлық мүдделі тараптарға ақпарат ағынын ұйымдастыру сияқты міндеттер кіреді.

Жерді басқару

Жерді басқару жер меншігі және жерді пайдалану құқығы мәселелерімен айналысады. Ол жерге қол жеткізу, пайдалану және бақылау қағидаларын қабылдау, іске асыру және күшіне енгізу үшін қабылданған саясаттар, процестер және институттардан тұрады; сонымен қатар, жерді басқару және жерге қатысты бәсекелес талаптарды реттеу де оның құрамына кіреді. Дамушы елдерде бұл әділ және тұрақты дамуға қол жеткізуге көмектесетін құрал ретінде маңызды, сондай-ақ "жерді тартып алу" деп аталатын құбылысқа қарсы күресте де рөл атқарады. Жерді басқарудың практикалық бөлігі – жерді басқару. Жерді пайдалану құқығының қамтамасыз етілуі кедейлікті азайту мен азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға септігін тигізеді, себебі бұл фермерлерге экономикаға толыққанды қатысуға мүмкіндік береді. Мүліктік құқықтары мойындалмаса, шағын кәсіпкерлер, оның ішінде фермерлер үшін несие алу немесе бизнесін сату қиынға түседі – осы себепті жан-жақты жерді басқару маңызды. Жерді пайдалану мәселелері мен жерді басқару арасында үнемі байланыс болады. Мысалы, көбінесе "жерді тартып алу" деп аталатын жағдай, дамушы елдердегі жер нарықтарының либерализациясы, Вашингтон консенсусының ықпалымен туындаған. Көптеген жерді сатып алу келісімдерінің теріс салдарлары бар екені анықталды, бұл өз кезегінде дамушы елдерде жерді басқаруды жақсартуға бағытталған бастамаларға әкелді. Жерді басқару сапасы оның іс жүзінде іске асырылуына, яғни жерді басқаруға байланысты: "жерді пайдалану ережелерін қолдану жолы". Тағы бір маңызды фактор – жауапкершілік: азаматтар мен мүдделі топтармен кеңесу және билік органдарынан есеп талап ету деңгейі. Дүниежүзілік азық-түлік қауіпсіздігі комитеті (CFS) бекіткен.

Ландшафты басқару

Ландшафтты басқару – ландшафтты қорғау, басқару және жоспарлау саласындағы шешімдер қабылдауға негіз болатын ережелер, процестер және институттар жиынтығы. Ландшафтты басқару әр елде ұлттық контекстке (мысалы, саяси жүйе, мемлекеттік басқару ұйымы, экономика, мәдениет және т.б.) сәйкес өзгешеленеді. Жалпы алғанда, ландшафтты басқару – жергілікті деңгейде көп тарапты диалог, келіссөздер және кеңістіктік шешімдер қабылдау принциптеріне негізделген эмпирикалық тұжырым және нормативтік идея ретінде қарастырылады. Оның мақсаты – экологиялық, экономикалық және әлеуметтік мақсаттарға бірдей қол жеткізу болып табылады. Қазіргі ландшафтты басқару жөніндегі пікірталас, қатысушылықты және инклюзивті процестерді, жергілікті нақты жағдайларды (биофизикалық, мәдени, әлеуметтік параметрлерді) және ландшафттың көптеген иелерінің қажеттіліктері мен алаңдаушылықтарын ескеруді, сондай-ақ мүдделер қақтығысқан жағдайларды тиімді шешуді, ландшафтқа демократиялық және әділ қарауды қамтамасыз етуді талап етеді. Ландшафтты басқаруға холистикалық (кешенді) көзқарасты енгізу – дамып келе жатқан салааралық ландшафт зерттеулерінің негізгі бағыты. Мұндай көзқарас – ландшафтты жалпыға ортақ мүлік ретінде қарастыру болып табылады. Жалпыға ортақ мүлікке негізделген ландшафтты басқару туралы талқылауда ашық технологиялардың (яғни қолжетімді, шығармашылық ортақ лицензиялармен, ашық кодты) қажеттілігі көтеріледі. Олар ландшафт деректеріне (мысалы, ландшафт өзгерісін зерттеу және бақылау үшін карталар/спутниктік суреттер) және шешім қабылдауға, картаға түсіруге және жоспарлауға (мысалы, ашық платформалар) қатысуды жеңілдетуге мүмкіндік береді.

Денсаулық сақтауды басқару

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) мәліметінше, "денсаулық сақтау саласындағы басқару – барлық халықты қамтуға бағытталған ұлттық денсаулық сақтау саясатының мақсаттарына жету үшін үкіметтер мен шешім қабылдаушылар жүзеге асыратын басқару және ережелерді қалыптастырудың кең ауқымын білдіреді". Ұлттық денсаулық сақтау саясаты – күрделі және динамикалық процесс, ол әр мемлекетте саяси, тарихи және әлеуметтік-экономикалық жағдайларға байланысты өзгеріп отырады. Ол негізінен денсаулық сақтау жүйесін нығайтуға, оның мақсатты топтардың денсаулық сақтау қажеттіліктерін қанағаттандыруға қабілеттілігін қамтамасыз етуге бағытталған. Денсаулық сақтауды басқарудың кең мағынасы – денсаулық сақтаудан өзге салаларда да, ұлттық үкіметтерден асып түсетін басқарушы органдарды да қамтитын, үйлесімді саясаттар жиынтығын қажет етеді. Бұл саясаттар ынтымақтастыққа мүмкіндік беретін құрылымдар мен механизмдермен қолдау көрсетуі тиіс. Мысалы, Еуропалық аймақта аймақтың мүше мемлекеттерінің ынтымақтастығы нәтижесінде "Денсаулық 2020" атты денсаулық сақтау саясатының аясы жасалды. Ол саясаткерлерге денсаулықты жақсарту үшін стратегиялық бағыт пен басымдықтарды ұсынады, соның арқасында денсаулық сақтау тең және тұрақты болады. XXI ғасырдағы жаһандық үрдістер (мысалы, халықтың демографиялық және эпидемиологиялық құрамының өзгеруі, әлеуметтік теңсіздіктің күшеюі және қаржылық тұрақсыздық) денсаулық сақтау жүйесінің басымдықтарына және денсаулық сақтауды басқару функциясын қалыптастыруға әсер етті. Осы үрдістердің нәтижесінде барлық мүдделі тараптар 21 ғасырдағы қоғамдағы маңызды өзгерістерге қол жеткізу үшін бірлескен шаралар қолға алды. Интернет басқаруы – қоғамның әр секторының Интернеттің дамуына қаншалықты ықпал етуі керектігін, мысалы, мемлекеттің оны цензуралау деңгейін және киберқорлық, қылмыстық әрекеттер сияқты Интернеттегі мәселелерге қалай қарау керектігін анықтаумен айналысады.

Ақпараттық технологияларды басқару

ІТ басқару негізінен бизнес мақсаттары мен ІТ басқару арасындағы байланыстармен айналысады. Нақты басқарудың мақсаты – ІТ саласына жасалған инвестициялар бизнестің құндылығын арттыруын және ІТ жобаларымен байланысты тәуекелдерді барынша азайтуын қамтамасыз ету.

Блокчейн басқаруы

Блокчейн келісімдерді орындаудың және ынтымақтастық пен үйлестіруге қол жеткізудің жаңа тәсілін ұсынады. Блокчейннің негізгі техникалық мүмкіндіктері жазбалардың ашықтығы мен іздестірілуін, ақпараттың өзгертілмейтінін және сенімділігін, сондай-ақ келісімдердің автономды түрде орындалуын қамтамасыз етеді. Осылайша, блокчейн дәстүрлі басқару нысандарына – ең әсерлісі келісімшарттық және қарым-қатынастық басқаруға – әсер етеді және жеке тұлғалар мен ұйымдар арасындағы ынтымақтастықты ұйымдастыру жолын өзгерте алады. Блокчейн басқаруы хаттамалар мен код негізіндегі ережелер жиынтығына сүйенеді. Бұл басқарудың түпкілікті түрі ретінде, ол заң арқылы күшіне енгізуден (келісімшарттық басқаруда) немесе болашақ қарым-қатынастардың құндылығы арқылы (қарым-қатынастық басқаруда) өзгешеленеді.

Регламенттік басқару

Регулятивтік басқару – қызмет көрсету немесе салық салу мен шығындарға емес, реттеуге негізделген, орталықтандырылмаған және өзара бейімделетін саясат режимдерінің қалыптасуын көрсетеді. Бұл термин саясат режимдерінің күрделілікпен күресу үшін делегацияланған ережелер жүйесін пайдалану бейіліне сипаттама береді. Бұл термин күрделірек, жаһандық, даулы және либералды демократиялық елдер мен ареналарда жиі кездеседі. Бұл термин, бір жағынан реттеуші мемлекет, екінші жағынан басқару ұғымдарын дамытып, кеңейтеді. "Реттеуші мемлекет" термині отандық және жаһандық деңгейде мемлекеттік емес ұйымдарды (ҮЕҰ және бизнес) маңыздылығын азайтады, ал "басқару" термині реттеуді басқарудың құраушы элементі ретінде маңыздылығын азайтады. Сондықтан, "регулятивтік басқару" термині мемлекеттік басқарудан тыс басқаруды және реттеу арқылы басқаруды түсінуге мүмкіндік береді.

Қатысушылық басқару

Қатысушылық басқару мемлекеттік басқару процестеріне азаматтардың қатысуы арқылы демократиялық қатысуды тереңдетуге бағытталған. Басқарудың бір түрі ретінде қатысушылық басқарудың теориялық негізі 1990-шы жылдардың басында қаланды, сол кезде ғалымдар азаматтардың үкіметтік процеске қатысу қажеттілігін айта бастады. Мемлекеттік биліктің орталықсыздандырылуы "тік қатардағы жауапкершілікті күшейтеді" және азаматтар мен жергілікті билік органдары арасындағы қарым-қатынасты жақсартады. Қатысушылық басқаруда азаматтардың рөлі – сайланған, саяси емес азаматтар тобы арқылы мемлекеттік биліктің бір нысанына ие болу және қоғамдық саясатқа үлес қосу. Қатысушылық басқарудың түрлі формаларына қатысушылық бюджеттеу, кеңестер және мемлекеттік деңгейдегі зерттеулер жүргізетін немесе әлеуметтік мәселелерге қатысатын қоғамдық ұйымдар жатады. Соңғы екі онжылдықта қатысушылық басқарудың ең қарқынды дамыған түрі – қатысушылық бюджеттеу болды. 2004 жылы Британдық Колумбияның Азаматтар Ассамблеясы провинциялық сайлау жүйесін жобалау үшін құрылған азаматтардың тікелей қатысуының алғашқы нысаны болды. Бразилияда қабылданған қатысушылық бюджеттеу "азаматтардың мүмкіндіктерін кеңейту және [олардың] демократиясының сапасын арттыру" мақсатымен қолданылды. Екі мысал да демократиялық басқарудың тиімділігін, заңдылығын және әлеуметтік әділдігін арттыру үшін азаматтардың қатысуын арттыру туралы пікірталасқа үлес қосты. Қатысушылық басқару арқылы іс-қимылдар жергілікті деңгейдегі саясатқа әсер етеді. Мысалы, Бразилиядағы жергілікті тұрғын үй кеңестерін саясатты қабылдауға ықпал ету үшін пайдалануды қарастыруға болады, мұнда тұрғын үй кеңестері азаматтардың қажеттіліктерін қанағаттандыратын бағдарламаларды қабылдау ықтималдығымен байланысты. Қатысушылық басқару механизмі әлеуметтік сала мен саяси сала арасында байланыс орнатып, азаматтармен тікелей қалыптастырылған немесе оларға әсер ететін саясатты құрайды. Сондықтан, қатысушылық басқару мемлекеттік қызметтерді жеткізуді және ресурстарды бөлуді жақсартуға мүмкіндік береді. 1979 жылы Нобель сыйлығының лауреаты Оливер Уильямсон келісімшартты басқару құрылымы "келісімнің тұтастығын анықтайтын" "шеңбер" екенін жазды, сондай-ақ "келісімшарттар әртүрлі және күрделі болғандықтан, басқару құрылымдары мәміленің сипатына байланысты өзгереді" деп қосты.

Participatory governance focuses on deepening democratic engagement through the participation of citizens in the processes of governance with the state. The theoretical framework of participatory governance as a variant of governing can be dated back to the early 1990s when academics began to stress the need for citizen participation in the government process. This decentralization of state power "strength[ens] vertical accountability" improving the relationship between citizens and municipal governments. The role of citizens in participatory governance is to be afforded a form of state power as an elected group of non political citizens to contribute to the public policy process. Different manifestations of participatory governance include participatory budgeting, councils, and community organizations involved at the state level, taking on state studies or participating in social issues. Over the last two decades, the most rapidly growing form of participatory governance has been participatory budgeting. In 2004, the British Columbia Citizens Assembly was the first form of direct citizen engagement created to envision the provincial electoral system. Adopted by Brazil, participatory budgeting was used to "enhance citizens' empowerment and the quality of [their] democracy." Both examples contributed to the discussion of increasing citizen engagement as a mechanism to increase the effectiveness, legitimacy, and social justice of democratic governance. Action through participatory governance impacts policy at the municipal level. An example is the use of municipal housing councils in Brazil to impact policy adoption, which finds that housing councils are associated with a greater likelihood of program adoption beneficial to the needs reflected by the citizens. The mechanism of participatory governance links the social sphere to the political to produce policies directly molded by or influenced by citizens. Therefore, participatory governance potentially improves public service delivery and the allocation of resources. In 1979, Nobel laureate Oliver Williamson wrote that the governance structure for a contract is the "framework within which the integrity of a transaction is decided", adding further that "because contracts are varied and complex, governance structures vary with the nature of the transaction."

Көп деңгейлі басқару

Көп деңгейлі басқару – жаһандық саяси экономикадағы көптеген өзара байланысқан билік құрылымдарының бар екендігін көрсететін ұғым және оны зерттеу. Бұл теорияны негізінен Лисбет Хоге және Гэри Маркс әзірледі, ол Еуропалық интеграцияның, әсіресе Еуропалық Одақ арқылы күшеюіне байланысты туындады. Еуропалық комиссияның бұрынғы президенті Жозе Мануэль Баррозу: «Еуропалық аймақтық саясатымыздың негізінде жатқан көп деңгейлі басқару жүйесі Одақтың бәсекеге қабілеттілігін арттыруға маңызды үлес қосады» және экономикалық дағдарыс кезінде «көп деңгейлі басқару басымдық болуы керек» деген пікір білдірді.

Метабасқару

"Метабасқару" – бұл "басқаруды басқару". Ол бүкіл басқару процесін қалыптастырып, бағыт беретін орнықты этикалық қағидаларды немесе 'нормаларды' көрсетеді. Метабасқарудың нақты белгіленбеген аясы немесе оған жауапты нақты тұлғалар жоқ екенін атап өту маңызды. Кейбіреулер метабасқаруды белгілі бір бағытта әрекет етушілерді бағыттап, ықпал етуді көздейтін мемлекеттің рөлі деп санайды, бірақ оны басқару процесіне әсер етуді қалаған кез келген мүмкіндігі бар актер жүзеге асыра алады. Мұның мысалдарына халықаралық үкіметтің жоғары деңгейінде мінез-құлық кодекстерін жариялау және әлеуметтік-мәдени деңгейдегі нақты мәселелерге бұқаралық ақпарат құралдарының назар аударуын жатқызуға болады. Олардың көздері әртүрлі болғанымен, екеуі де құндылықтарды қабылданатын 'нормаларға' айналдыратын тәсілмен орнатуға тырысады. 'Нормалардың' кез келген деңгейде белгілене алуы және оларды басқару процесін толығымен қалыптастыру үшін пайдалануға болатындығы метабасқарудың басқару жүйесінің кірісі де, шығысы да екенін көрсетеді.

Бірлескен басқару

Ынтымақтастық басқару аясында қарым-қатынасты басқару құрылымы, бірлескен өнімділік және трансформацияны басқару процестері, сондай-ақ шығу жоспары бақылау механизмдері ретінде қолданылады. Бұл ұйымдарды барлық тараптардың өзара мүддесі үшін этикалық және алдын ала өзгерістер жасауға ынталандырады.

Қауіпсіздік секторын басқару

Қауіпсіздік секторын басқару (ҚҚБ) – жеке мемлекеттің қауіпсіздік секторындағы қауіпсіздікке қатысты шешімдерді және оларды іске асыруды нақты бағалайтын қауіпсіздікті басқарудың бір бөлігі немесе жүйесі. ҚҚБ тиісті қауіпсіздік секторына жақсы басқару принциптерін қолданады.

Әділ басқару

Жекелеген ұйымдардағы басқаруды талқылау кезінде, ұйым ішіндегі басқару сапасы көбінесе жақсы басқару стандартымен салыстырылады. Мысалы, кәсіпорын немесе коммерциялық емес ұйым жағдайында, жақсы басқару тұрақты басқаруға, үйлесімді саясаттарға, нұсқауларға, процестерге және белгілі бір жауапкершілік саласында шешім қабылдау құқықтарына, сондай-ақ тиісті бақылау мен есеп беруге байланысты. "Жақсы басқару" дегеніміз – механизмдердің атқарушы органдардың ("агенттердің") мүдделі тараптардың ("негізгі тұлғалардың") құқықтары мен мүдделерін демократиялық қағидалар негізінде құрметтеуіне мүмкіндік беретіндей жұмыс істеуін білдіреді.

Өлшеу және бағалау

2000 жылдардың басында зерттеушілер мен халықаралық даму қауымдастығы әлем елдерінің басқару сапасын бағалау және өлшеу жұмыстарын жүргізді. Басқаруды өлшеу – бұл күрделі, пікірталас тудыратын және саяси сипатқа ие процесс. Сондықтан, сыртқы бағалау, әріптестік бағалау және өзін-өзі бағалау арасында ерекшелік жасалады. Сыртқы бағалаудың мысалдары – донорлардың бағалаулары немесе халықаралық үкіметтік емес ұйымдар жасаған салыстырмалы индекстер. Әріптестік бағалаудың мысалы – Африкалық әріптестік тексеру механизмі. Өзін-өзі бағалаудың мысалдары – елдердің үкіметтері, азаматтық қоғам, зерттеушілер және/немесе басқа да мүдделі тараптар жүргізе алатын ұлттық деңгейдегі бағалаулар. Басқарудың халықаралық деңгейде салыстырылатын өлшемін құруға бағытталған және сыртқы бағалаудың мысалы – Дүниежүзілік банк пен Дүниежүзілік банк институтының мүшелері әзірлеген Дүниежүзілік басқару көрсеткіштері жобасы. Жоба 200-ден астам ел бойынша басқарудың алты өлшемі бойынша жиынтық және жеке көрсеткіштерді ұсынады: дауыс беру және есеп беру, саяси тұрақтылық және зорлық-зомбылықтың болмауы, үкіметтің тиімділігі, реттеу сапасы, құқықтың үстемдігі, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес. Дүниежүзілік банк институтының макро деңгейдегі, елдер аралық Дүниежүзілік басқару көрсеткіштерін толықтыру үшін Дүниежүзілік банк басқаруды зерттеуді әзірледі. Бұл – микро немесе ұлттық деңгейде жұмыс істейтін, елдің азаматтары, кәсіпкерлер және мемлекеттік қызметкерлерден алынған ақпаратты пайдаланып, басқарудағы осал тұстарды анықтауға және сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресудің нақты жолдарын ұсынуға арналған басқаруды бағалау құралы. 2009 жылы Дүниежүзілік басқару индексі (WGI) әзірленді және ол қоғамдық қатысу арқылы жақсартуға ашық. WGI-ны дамыту үшін келесі салалар, көрсеткіштер мен жиынтық индекстер түрінде таңдалды: бейбітшілік және қауіпсіздік, құқықтың үстемдігі, адам құқықтары мен қатысу, тұрақты даму және адам дамуы. Сонымен қатар, 2009 жылы Бертельсманн қоры Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымы (ЭЫДҰ) елдерінің реформаға қажеттілігі мен реформаға қабілеттілігін жүйелі түрде өлшейтін Тұрақты басқару көрсеткіштерін (SGI) жариялады. Жоба үкіметтердің болашақтағы қиындықтарға қарсы тұруға және олардың болашақтағы өмір сүруін қамтамасыз етуге қабілетті қоғамды құруға бағытталған тиімді реформаларды анықтау, әзірлеу және жүзеге асыру мүмкіндігін зерттейді. Үкіметтік өнімділік және нәтижелер туралы заңның (GPRA) жаңартылған нұсқасының 10-бабы АҚШ-тың федералдық агенттіктерiне өздерiнiң стратегиялық және өнімділік жоспарларын, есептерін машинамен оқылaтын форматта жариялауды талап етеді. Халықаралық бюджеттік серіктестік (IBP) 2006 жылы алғашқы Ашық бюджеттік зерттеуді (OBS) жариялап, Ашық бюджеттік бастаманы іске қосты. OBS – бұл орталық үкіметтердің бюджеттік құжаттарға жұртшылықтың қол жеткізуіне және бюджеттік процеске қатысуға мүмкіндік беруін бағалайтын жан-жақты талдау және зерттеу. Ашық бюджетке деген жалпы міндеттілікті өлшеу үшін IBP Ашық бюджеттік индексін (OBI) құрды, ол әрбір елге зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып балл береді. OBS екі жылда бір рет жарияланса, IBP жақында азаматтық қоғам, БАҚ және басқа да қатысушылар үшін онлайн құрал ретінде қызмет ететін жаңа OBS Tracker-ді жариялады, ол үкіметтердің сегіз маңызды бюджеттік құжатты жариялауын нақты уақыт режимінде бақылауға мүмкіндік береді. Ашық бюджеттік индекс деректері Ашық үкімет серіктестігі, дамуға көмек көрсететін агенттіктер және жеке сектордағы инвесторлар тарапынан басқарудың, әсіресе салықтық ашықтықтың және мемлекеттік қаражатты басқарудың маңызды көрсеткіштері ретінде қолданылады. Елдердің жетекшілігімен жүргізілетін бағалаулардың мысалдары: Индонезияның демократиялық индексі, Моңғолиядағы Адам құқықтары мен демократиялық басқару бойынша Мыңжылдық даму мақсатының 9-шы мақсатын бақылау және Бутанның жалпы ұлттық бақыт индексі. Үкіметтік өнімділік және нәтижелер туралы заңның жаңартылған нұсқасының (GPRAMA) 10-бөлімі АҚШ-тың федералдық агенттіктерiне өздерiнiң өнімділік жоспарларын және есептерін машинамен оқылaтын форматта жариялауды талап етеді, осы арқылы оларға жүктелген басқару функцияларын орындау сапасын бағалауға негіз жасайды, бұл олардың стратегиялық мақсаттары мен өнімділік көрсеткіштерінде көрсетілген. Жоспарлары мен есептері жұртқа жария болуы тиіс барлық ұйымдар үшін стандартты, машинамен оқылaтын форматтағы веб-сайтта ашық түрде өнімділік туралы есептерді жариялау – жақсы тәжірибе.

Since the early years of the 2000s (decade), efforts have been conducted in the research and international development community to assess and measure the quality of governance of countries all around the world. Measuring governance is inherently a controversial and somewhat political exercise. A distinction is therefore made between external assessments, peer assessments and self assessments. Examples of external assessments are donor assessments or comparative indices produced by international non governmental organizations. An example of a peer assessment is the African Peer Review Mechanism. Examples of self assessments are country led assessments that can be led by government, civil society, researchers and/or other stakeholders at the national level. One of these efforts to create an internationally comparable measure of governance and an example of an external assessment is the Worldwide Governance Indicators project, developed by members of the World Bank and the World Bank Institute. The project reports aggregate and individual indicators for more than 200 countries for six dimensions of governance: voice and accountability, political stability and lack of violence, government effectiveness, regulatory quality, rule of law, control of corruption. To complement the macro level cross country Worldwide Governance Indicators, the World Bank Institute developed the World Bank Governance Surveys, which are country level governance assessment tools that operate at the micro or sub national level and use information gathered from a country's own citizens, business people and public sector workers to diagnose governance vulnerabilities and suggest concrete approaches for fighting corruption. A Worldwide Governance Index (WGI) was developed in 2009 and is open for improvement through public participation. The following domains, in the form of indicators and composite indexes, were selected to achieve the development of the WGI: Peace and Security, Rule of Law, Human Rights and Participation, Sustainable Development, and Human Development. Additionally, in 2009 the Bertelsmann Foundation published the Sustainable Governance Indicators (SGI), which systematically measure the need for reform and the capacity for reform within the Organisation for Economic Co operation and Development (OECD) countries. The project examines to what extent governments can identify, formulate and implement effective reforms that render a society well equipped to meet future challenges, and ensure their future viability. Section 10 of the Government Performance and Results Act (GPRA) Modernization Act requires U. S. federal agencies to publish their strategic and performance plans and reports in machine readable format. The International Budget Partnership (IBP) launched the Open Budget Initiative in 2006 with the release of the first Open Budget Survey (OBS). The OBS is a comprehensive analysis and survey that evaluates whether central governments give the public access to budget documents and provide opportunities for public participation in the budget process. To measure the overall commitment to transparency, the IBP created Open Budget Index (OBI), which assigns a score to each country based on the results of the survey. While the OBS is released biannually, the IBP recently released a new OBS Tracker, which serves as an online tool for civil society, the media, and other actors to monitor in real time whether governments are releasing eight key budget documents. The Open Budget Index data are used by the Open Government Partnership, development aid agencies, and increasingly investors in the private sector as key indicators of governance, particularly fiscal transparency and management of public funds. Examples of country led assessments include the Indonesian Democracy Index, monitoring of the Millennium Development Goal 9 on Human Rights and Democratic Governance in Mongolia and the Gross National Happiness Index in Bhutan. Section 10 of the Government Performance and Results Act Modernization Act (GPRAMA) requires U. S. federal agencies to publish their performance plans and reports in machine readable format, thereby providing the basis for evaluating the quality of their performance of the governance functions entrusted to them, as specified in their strategic objectives and performance indicators. Publishing performance reports openly on the Web in a standard, machine readable format is good practice for all organizations whose plans and reports should be matters of public record.