Рим Республикасының валютасы

Кіріспе

Рим валютасы

Рим республикасының валютасы – Рим Республикасының әртүрлі магистраттары шығарған, заңды төлем құралы ретінде қолданылған монеталар. Қазіргі уақытта RRC, "Рим республикалық монеталары" деген қысқарту, бастапқыда Майкл Х. Кроуфордтың осы тақырыптағы анықтамалық еңбегінің атауы, сол еңбекте нөмірленген монеталарды анықтау үшін қолданылады, мысалы, RRC 367. Республикаға монеталар Жерорта теңізінің қалған бөлігімен салыстырғанда кеш келді, әсіресе Грекия мен Кіші Азияға, онда монеталар б.з.б. 7 ғасырда ойлап табылды. Орталық Италияның валютасына оның табиғи ресурстары әсер етті, мыс көп болды (этрускілер мыс пен темірді шебер өңдегендер еді) ал күміс кені сирек кездесетін. Рим Республикасының монета шығаруы Оңтүстік Италиядағы грек колонияларымен сауда үшін жасалған бірнеше күміс монеталармен және Орталық Италияда қолдануға арналған ауыр қола монеталармен басталды. Екінші Пуникалық соғыс кезінде қола, күміс және (кейде) алтын монеталардың икемді жүйесі құрылды. Бұл жүйеде күміс динарий басым болды, ол 450 жыл бойы айналымда болды. Республиканың монеталары (әсіресе динарийлер) ерекше қызығушылық тудырады, себебі оларды "монета шығарушы магистраттар" – монетаның дизайнын және жазуларын таңдаған кіші лауазымды шенеуніктер шығарды. Бұл саяси мақсаттармен шенеуніктердің отбасыларын жарнамалайтын монеталардың шығарылуына әкелді; осы монеталардағы көптеген жазулар бүгінге дейін түсінікті.

Монеталар шығарылғанға дейін

Италияда монеталар қолданысқа енгенге дейін экономикадағы екі маңызды құндылық түрі қой (пекус) болды, одан кейбір ғалымдар ақшаны білдіретін латын сөзі (пекуния) шыққан деп санайды, сондай-ақ әрбір мәміле үшін салмақталуы қажет болған aes rude (жалпы қола) деп аталатын дұрыс емес пішіндегі қола бөлшектері болды. Ақшаның қашан кеңінен қолданыла бастағаны белгісіз, бірақ римдік дәстүр бойынша әскерге жалақы төлеу б.з.д. 406 жылы Вей қамалы кезінде басталған және бұл одан бұрын Аес рубе валютасы қолданыста болғандығын көрсетеді. Б.з.д. 4 ғасырдың соңында қоладан жазық тақталар құю басталды, олар қазір тарихи негізсіз aes signatum (белгіленген қола) деп аталады. Бұл тақталар көп мөлшерде қорғасынмен қосылған, салмағы әртүрлі болған, бірақ көбінесе бес рим фунтына жуық болған және әдетте бір жағында, кейін екі жағында да суреттері болған. Aes signatum-ның нақты функциясы әртүрлі интерпретацияланды; олар ақшаның бір түрі болғанымен, салмақ стандартына сай келмегендіктен монеталар емес еді. Рим б.з.д. 300 жыл шамасында өзінің aes signatum-ын жасады, ол "ROMANOM" (Римдіктер) деген жазумен ерекшеленеді және өндіріс бірінші Пуника соғысының аяқталуына дейін, яғни б.з.д. 240 жылға дейін жалғасты, төменде сипатталған дамулармен қатар жүрді.

Грек стиліне ұқсас күміс ақшаның пайда болуы

Грек стилінде жасалған қола монеталар шамамен б.з.д. 300 жылы аз мөлшерде, ΡΩΜΑΙΩΝ деген жазумен шығарылды; бүгінде олардың тек бірнеше ғана мысалы сақталған. Олардың Римнің тапсырысымен Неапольде, осы қаланың өзіндік монеталарымен ұқсас стиль және салмақ бойынша жасалғандығына сеніледі. Б.з.д. 312 жылы салына бастаған Аппия жолы салынғаннан кейін сауданы жеңілдету үшін қолданылған. Рим б.з.д. 281 жылы Тарантумға қарсы соғысқа кірісті; Тарантумдықтар Эпирдің Пиррінен қолдау сұрады. Осы оқиғаларға байланысты Рим алғашқы грек стиліндегі күміс дидрахмасын (RRC 13/1) шығарды. Оның бір жағында коринфтік шлем киген Марстың басы, екінші жағында ROMANO деген жазуы бар (көрсетілген мысалда тозған) жылқының басы және астық масағы бейнеленген. Бұл монета жоғарыда аталған aes grave-дан бұрын жасалған болуы мүмкін, бірақ ол негізінен Магна Греция және Кампанияда айналымға түсіріліп, қолданылған. Бұл кең таралған үрдістің бір бөлігі болды; Пирр соғысында Рим және одақтас әскерлеріне төленген жалақы Италияның оңтүстік Апеннин аймақтарында грек стиліндегі монеталардың таралуына ықпал етті. Бүгінде бұл монетаның Неапольде соғылғандығына сеніледі, себебі оның салмағы Метапонт, Тарантум және басқа Оңтүстік Италия қалаларының салмағынан (соғыс басталғанда 7,9 г, бірақ соғыс барысында 6,6 г-ға дейін төмендеген) ерекшеленеді. Бұрын бұл монета Метапонтта соғылған деп есептелген, себебі астық масағы Метапонт монеталарында жиі кездесетін бейне болды, ал Марстың басы бұрын соғылған монетадағы Леукипптің (жергілікті батыр, Метапонтты қайта құрған Мессен патшасы, философ емес) басына өте ұқсас. Келесі бірнеше жылда түрлі монеталар көбейіп шығарылды, бірақ Римде соғылған деп саналатын алғашқы күміс монета Геркулес/Қасқыр дидрахмасы (Crawford 20/1) болды. Бұл монетаның шамамен 269 жылы соғылғандығы болжанып отыр, себебі монетадағы бейнелер сол жылғы консулдар Q. Ogulnius L. f. A. n. Gallus және C. Fabius C. f. M. n. Pictor-ға сілтеме жасайды. Монетаның алдыңғы жағында таяғын (иығының үстінде кішірек көрсетілген) және мойнына байланған арыстан терісі бар Геркулес бейнеленген, ол Фабийлердің құдайлық қамқоршысы болды. Квинт және оның інісі Кней Огульний, curule aediles лауазымында қарыздарды қудалады; алынған қаражаттың бір бөлігі Ficus Ruminalis жанында Ромул мен Ремустың қасқырдың сүтін еміп отырған мүсінін орнатуға жұмсалды. Кейбір тарихшылар бұл монеталардың құны 10 ассқа тең болғандығын, яғни олар денарий болғандығын айтады. Бұл пікір Плинийдің б.з.д. 1 ғасырындағы есебіне негізделген, онда денарий б.з.д. 269 жылы енгізілгендігі айтылады. Алайда, қазіргі тарихшылардың көпшілігі бұл монетаны денарий емес, тағы бір дидрахма деп санайды. Бұл соңғы және басқа римдік монеталар квадригатус деп аталатын дидрахма енгізілгенге дейін аз мөлшерде шығарылды. Квадригатус, б.з.д. 235 жылдан бастап көп мөлшерде шығарылды. Оның екінші жағында жеңіс құдайының төрт ат жегілген көлігін (квадрига) басқарып келе жатқан бейнесі бейнеленген. Бұл монета шамамен 20 жыл бойы шығарылып, екінші Пуникалық соғыс кезінде күмістің мөлшері 30%-ға дейін төмендеді.

Greek style struck bronze coins were produced in small quantity with the inscription ΡΩΜΑΙΩΝ around 300 BC; only a handful of examples exist today. They are believed to have been produced on behalf of Rome by Neapolis, based on the similar style and weight with Neapolis' own coinage, and used to facilitate trade in the wake of the construction of the Appian Way, started in 312 BC. Rome entered into a war against Tarentum in 281 BC; the Tarentines enlisted the support of Pyrrhus of Epirus. It was in this context that Rome produced its first Greek style silver didrachm (RRC 13/1) with the head of Mars wearing a Corinthian helmet on one side and the head of a horse with the inscription ROMANO (worn off on the example shown) and a grain ear behind. This coinage may have predated the aes grave discussed above, but was minted and used largely in Magna Graecia and Campania. It was clearly part of a broader trend; payment of Roman and allied troops fighting in the Pyrrhic war appears to have been crucial in spreading the use of Greek style coinage throughout the southern Apennine areas of Italy. This issue is today thought to have been minted in Neapolis because it was minted on that weight standard (7.3 g), not that of Metapontum, Tarentum, and other South Italian cities (which was 7.9 g at the start of the war but fell to 6.6 g during its course). This issue was thought earlier to have been minted in Metapontum because the grain ear is the most common type on Metapontine coins and the Mars head is very similar to the head of Leucippus (a local hero, the Messenian king who re founded Metapontum, not the philosopher) on an earlier coin produced there. A number of different coins were minted in increasing volumes over the next few years, but the first silver coin now thought to have been minted in Rome itself is the Hercules/She wolf didrachm (Crawford 20/1). The date of this issue is likely 269 BC, as the devices on this coin refer to that year's consuls Q. Ogulnius L. f A. n. Gallus and C. Fabius C. f. M. n. Pictor. Hercules, shown on the obverse his club (shown undersized above his shoulder) and a lion skin tied around his neck, was the divine patron of the Fabii. Quintus and his brother Cnaeus Ogulnius had, as curule aediles, prosecuted moneylenders; part of the proceeds were used to set up near the Ficus Ruminalis a statue of Romulus and Remus being suckled by the she wolf as shown on the reverse. Some historians believe that these coins were valued at 10 asses making them denarii, this assertion is based on the account of Pliny in the 1st century AD, where he states that the denarius was introduced in 269 BC. Most historians today, however, do not see this as a denarius, but another didrachm. This last and most other Roman coins were produced in small numbers until the introduction of the didrachm we refer to as the quadrigatus. The quadrigatus, produced in large quantity starting around 235 BC, was named after the reverse image of Victory driving a quadriga and was produced for about 2 decades, becoming more and more debased (to as little as 30% silver) during the second Punic war.

енгізілген

Денерий, Римнің төрт ғасырдан астам уақыт бойы негізгі күміс монетасы болды, ол б.з.д. 211 жылы немесе бірнеше жыл бұрын енгізілген және Сиракуза қаласын басып алғанда түскен күміспен көп мөлшерде соғылған. Динарий (RRC 44/5), X белгісімен көрсетілгендей, 10 асске бағаланды және салмағы шамамен 4,5 граммды (рим фунтына 72 дана) құрады. Ол күмістен жасалған жарты динарий – квинарий (RRC 44/6, V белгісімен) және ширек динарий – сестерций (RRC 44/7, IIS белгісімен, сол жақта көрсетілген) сияқты бірнеше монеталардың құрамына кірді. Олардың барлығының бет жағында Римнің бейнесі, ал артқы жағында плащтарымен суреттелген диоскурлардың суреті бейнеленген (бұл Регил көліндегі шайқаста Римге көмектескендеріне сілтеме). Қоладан жасалған асс монеталары мен олардың бөлшектері (бұрын құйылып жасалған, енді соғылып жасалған) шамамен 55 граммдық стандартта өндірілді, бірақ бұл стандарт тез арада секстанталдық, содан кейін шамамен 32 граммдық унциалды стандартқа дейін төмендетілді. Осы кезде асс монеталарының саны олардың бөлшектерінен асып түсті, мүмкін, легионерлердің жалақысы артқандықтан асс монетасы басты құрамдас бөлікке айналды. Алтыннан 60 асс (RRC 44/2, ↆX белгісімен), 40 асс (RRC 44/3, XXXX белгісімен) және 20 асс (RRC 44/4, XX белгісімен) құнды үш монета соғылды. Олардың бет жағында Марстың басы, ал артқы жағында қанаттарын жайып тұрған бүркіт, найзағайдың үстінде тұрған бейнесі салынған. Бүркіт біршама дәрежеде ғасырдың басынан бері Птолемей монеталарындағы символға ұқсас. Птолемей IV Филопатор Карфаген жағындағы Македонияның Филипп V-нің қатысуына қарсы тепе-теңдік сақтау үшін осы монеталарды соғу үшін алтын берген болуы мүмкін деген пікір бар. Сонымен қатар, тағы бір күміс монета – викториат (RRC 44/1) да сол кезде көп мөлшерде енгізілді. Рентгендік флуоресценциялық спектрометрия көрсеткендей, ол динарий жүйесінен бөлек болған, өйткені олардың тазалығының стандарты мүлдем басқа болды. 52 ерте динарий, квинарий және сестерцийді талдау нәтижесінде күмістің концентрациясы 96,2 ± 1,09% болса, ал сол кезеңдегі 19 викториаттың тазалығы 72-ден 93% аралығында болды. Викториаттардың алғашқы табылған жерлері негізінен Оңтүстік Италия мен Сицилияда. Салмағы динарийдің 3/4 бөлігіне тең викториаттар грек монетасы жүйесімен таныс емес азаматтарға драхма форматында, бірақ құнсыздалған/жоғары бағаланған монеталармен төленген деп есептеледі. Төрт драхмалық дидрахма, 15 асске (1,5 динарийге) қайта бағаланғаннан кейін, дереу айналымнан алынып тасталды.

The denarius, which became the main silver coin of Rome for over four centuries, was introduced in 211 BC or a few years earlier, and produced in enormous quantity from the silver captured in the sack of Syracuse. The denarius (RRC 44/5), valued at 10 asses as indicated by the mark X and weighing about 4.5 grams (72 to a Roman pound), was introduced as part of a complex multi metallic coinage. Also in silver was the half denarius, the quinarius (RRC 44/6, marked V), and the quarter denarius, the sestertius (RRC 44/7, marked IIS and shown on the left), all bearing a head of Roma on the obverse and a reverse of the dioscuri riding with their capes behind (a reference to their supposed assistance to Rome at the battle of Lake Regillus). Bronze asses and their fractions (all now struck rather than cast) continued to be produced to a standard of about 55 grams; this was very quickly reduced to a sextantal standard and finally an uncial standard of roughly 32 gms. By this time, asses outnumbered their fractions, perhaps because legionary pay was increased to the point where the as could become the principal component. In gold, there were three pieces worth 60 asses (RRC 44/2, marked ↆX), 40 asses (RRC 44/3, marked XXXX) and 20 asses (RRC 44/4, marked XX). All featured a head of Mars on the obverse and an eagle with outspread wings standing on a thunderbolt on the reverse. The eagle is somewhat reminiscent of the eagle that had consistently been a symbol on Ptolemaic coinage since the very beginning of the century, and it has been suggested that Ptolemy IV Philopator may have provided gold for this issue to act as a counterweight to the involvement of Philip V of Macedon on the side of Carthage. The victoriatus, another silver coin (RRC 44/1), was also introduced in large quantity at the same time. It seems to have been quite separate from the denarius system proper as X ray fluorescence spectrometry has shown that these were produced to an entirely different standard of fineness. While an analysis of 52 early denarii, quinarii, and sestertii showed a silver concentration of 96.2 ± 1.09%, 19 victoriati from the same period have highly variable fineness ranging from 72 to 93%. Early finds of victoriati are primarily in Southern Italy and Sicily and it is thought that the victoriati with a weight of 3/4 of a denarius were used to pay non citizens with experience of the Greek coinage system in the drachma format to which they were accustomed, but with debased/overvalued coins. The quadrigatus didrachm, which had been retariffed to 15 asses (1.5 denarii), was removed from circulation almost immediately.

Эволюция: салмақтар мен нәзіктік

Ал келесі 40 жылдың ішінде денарийдің салмағы бірте-бірте азайды. Мұның себебі белгісіз, бірақ бастапқыда бұл Екінші Пуникалық соғыстың үздіксіз қысымынан болуы мүмкін. Кейін Рим мемлекеті Рим азаматтарынан 25 жылдық тікелей салыққа тең борыш (~1 миллион денарий) жинады; бұл борыш Cn. Манлий Вулсо Апамея шартынан кейін Азиядан олжамен оралғанға дейін толық төленбеді (б.з.д. 188 жыл). Осы кезде салмақ ресми түрде фунтқа 72 (6 скрупуль) емес, 84 денарийге дейін өзгертілді; содан кейін ол салыстырмалы түрде тұрақты болды. Күні Салмағы 211 ж.б.д. 4,5 г 206 ж.б.д. 4,2 г 199–190 ж.б.д. 3,9 г 179–170 ж.б.д. 3,7 г Республикалық кезеңде күміс мазмұны 90%-дан жоғары, көбінесе 95%-дан жоғары болды, бірақ Марк Антонийдің кейінгі монеталарында, әсіресе б.з.д. 32–31 жылдардағы Легионерлік денарийлердің көп көлемдегі шығарылымында (оң жақта көрсетілген мысал) бұл көрсеткіш төмендеді, олардың Клеопатрадан алынған Египет күмісінен жасалғаны айтылады.

Эволюция: күміс пен қола

Б.з.б. 140 жылы шамасында (нақты күні белгісіз) динар 16 есекке қайта бағаланды, бұл динардың бет жағындағы XVI белгісімен көрсетілді. Бұл алғаш рет L. IVLI (RRC 224/1) таңбасы қойылған монетада пайда болды, көбінесе б.з.б. 141 жылға жатқызылады. XVI санымен нақты белгіленуі көп ұзамай X белгісімен алмастырылды, бірақ көбінесе сол жақтағы екінші мысалда көрсетілгендей (RRC 243/1) ортасынан көлденең сызықпен; кейде бұл барлық әріптері бір-біріне жапсырылған XVI монограммасы ретінде оқылады. Бағаны өзгерту ескі есектердің тозуынан және жаңа есектердің салмағының азаюынан туындаған салмақ төмендеуіне байланысты қалыптасқан қатынасты мойындау деп есептеледі. Бұл кинарийдің сегіз есекке, ал сестерцийдің төрт есекке тең екенін білдірді. Жаңа динар мен есек арақатынасы жүздеген жылдар бойы сақталды. Сонымен бірге, есеп бірлігі есектен сестерцийге (HS) ауысты. Бұл инфляцияның белгісі болуы мүмкін. Викториат б.з.б. 2 ғасырына дейін айналымда болды. Кейіннен викториати Цизальпиндік Галлия сияқты жерлерде танымал болды, онда олар Массалияның (Марсель) драхмаларымен бірге қолданылды.

Эволюция: алтын

Алтын 60, 40 және 20 монеталары тек бірнеше жыл ғана соғылды; алтын, жалпы алғанда, бастапқыда тек төтенше жағдайларда ғана қолданылған болып көрінеді. Алтын монеталар б.з.д. 82 жылы, Сулла Әлеуметтік соғыстың қаржылық қиындықтарынан кейін Понт патшасы Митридат VI-ға қарсы соғысқа қаражат жинағанда қайта пайда болды. Сулланың ақшасы (денар) ауреус деген атаумен қолданылған алғашқы монета деп есептеледі. Юлий Цезарь Парфияға қарсы жоспарланған соғысқа дайындалу үшін ауреилерді көптеп соқты, және республика құлағаннан кейін ауреус шығару көлемі арта түсті.

Дәлел көздері

Жоғарыда аталған барлық монеталардың күні толыққанды белгілі емес. Кейде нақты бір монета тарихтағы нақты бір оқиғамен байланыстырылуы мүмкін, мысалы, Цезарьдің "dict perpet" динарийін оның қазасына өте жақын мерзімге датуға болады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Монеталардың жасалған мерзімін анықтауда көп жағдайда монета қоймаларынан алынған мәліметтер негіз болады. Монеталарды, әсіресе жерге көму арқылы сақтау, ежелгі заманда, әсіресе дағдарыс кезінде қолданылатын «банктік жүйе» болды; Цезарь мен Помпей арасындағы азаматтық соғыс кезінде монеталарды сақтау кеңінен таралған, бұл өтімділік дағдарысына алып келді. Қойманың орналасқан жері сұраныстағы монеталардың қайда айналымда болғанын көрсетеді. Монета қоймасының археологиялық контексі монетаның жасалған мерзімін шамамен анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, Эфестегі Артемида ғибадатханасының қазбалары ғибадатхананың астынан монеталарды тапты; ғибадатхананың салынған күні белгілі болғандықтан, олардың өндірісінің соңғы мерзімін анықтауға болады. Қоймадағы монеталардың тозу деңгейінің айырмашылығы салыстырмалы мерзімдік ретті белгілеу үшін қолданылуы мүмкін. Жерге көмілгенге дейін ұзақ айналымда болған монеталар көбірек тозынуы керек. Қойманың құрамындағы монета түрлері бір уақытта бір жерде қандай монеталар айналымда болғанын және олардың салыстырмалы мөлшерін көрсетеді. Осыдан кейде салыстырмалы мерзімдік ретті анықтауға болады. Бірнеше монета қоймаларын салыстыру салыстырмалы мерзімдік ретті анықтауға көмектеседі; егер монеталар бір үлкен қоймада жақсы көрсетілсе, ал екінші үлкен қоймада болмаса, олар сол қойма жерге көмілгеннен кейін соғылған болуы мүмкін. Осының бәріне қарамастан, мәліметтер әлі де нақты емес. Мұндай жағдайда нумизматтар абсолютті және салыстырмалы мерзімдік ретті анықтау үшін бар күштерін салады. Ағылшын тіліндегі қазіргі стандартты еңбек – Кроуфорд 1974 жылғы жұмысы, ол Сиденхэм 1952, Грубер 1910, Бабелон 1886 және Моммсен 1850 жылғы еңбектерін жетілдіріп, ескірген. Осы мақалада қолданылған мерзімдік рет және монеталарды RRC xx/yy белгісімен анықтау сол каталогтағы нақты бір элементті көрсетеді. Дегенмен, жаңа мәліметтер бар, әсіресе б.з.д. 170–149 жылдар аралығында, жақында табылған Месанье қоймасын талдау Херш пен Уокердің 1984 жылғы және Харланның 1995 жылғы балама мерзімдік ретіне әкелді. «gens ##» түріндегі монеталардың баламалы атаулары (мысалы, Фабия әулетінің ақша соғушысы жасаған 11-ші монета үшін «Fabia 11»; яғни RRC 268/1) кейде әлі де қолданылады. Бұл әдісті Бабелон ойлап тапты және Грубер, Сиденхэм және көптеген жаңа кітаптар қолданды.

The dates on all the coins mentioned above can not be known with absolute certainty. Sometimes particular coins can be linked to a well defined event in history, e. g. the "dict perpet" denarii of Caesar can be dated very closely to his assassination, but this is rarely the case. Much dating of the coinage is based on evidence from coin hoards. The hoarding of coins, especially by burial, was a "banking system" often used in ancient times, particularly in times of crisis; hoarding during the civil war between Caesar and Pompey was so extensive that it resulted in a liquidity crisis. Hoards can present evidence in several ways
The location of the hoard can speak to where the coins in question circulated. The archaeological context of a coin hoard can set an approximate date for the production of the coinage. As an example, excavations of the Temple of Artemis in Ephesus uncovered coins beneath the temple; the date the temple was built is known and so a terminus ante quem for the period of their production can be deduced. The differential wear of coins in a hoard can be used to establish a relative chronology. Coins that had circulated longer prior to burial should show more wear. The composition of the hoard in terms of coin types can speak to what sorts of coins circulated in the same place at the same time and their relative abundance. From this, relative chronologies can sometimes be extracted. Comparison of multiple coin hoards can help to establish relative chronologies; if a series of coins is well represented in one large coin hoard and some are missing from a second large hoard, it is likely that they were minted after that hoard was buried. Despite all of this, the evidence remains unclear. In this case, numismatic scholars attempt to make their best estimate of the absolute and relative chronology. In English, the current standard work is Crawford 1974 which built on and superseded the work of Sydenham 1952, Grueber 1910, Babelon 1886, and Mommsen 1850. The chronology used by this article and the identification of coins by the label RRC xx/yy identifies a particular item in that catalogue. There is however newer evidence, particularly in the period 170–149 BC, where analysis of the recently discovered Mesagne hoard has led to the alternate chronologies of Hersh & Walker 1984, and Harlan 1995. An alternate naming of the coinage of the form "gens ##" (e. g. "Fabia 11" for the 11th coin minted by a moneyer of the gens Fabia; i. e. RRC 268/1) is also sometimes still used. This was devised by Babelon and used by Grueber, Sydenham, and many newer books.