Кіріспе

Филадельфиядағы Ұлттық банк, Пенсильвания (1816–41)

Америка Құрама Штаттарының Екінші банкі – АҚШ-тағы екінші федералдық түрде бекітілген Гамильтондық ұлттық банк. Пенсильвания штатының Филадельфия қаласында орналасқан бұл банк 1816 жылдың ақпанынан 1836 жылдың қаңтарына дейін жұмыс істеді. Конгресс қабылдаған жарғысының 9-тармағына сәйкес, банктың ресми атауы «Америка Құрама Штаттары Банкінің Президенті, Директорлары және Компаниясы» болды. АҚШ-тағы басқа банктер тек бір штатта ғана филиалдар ашуға рұқсат алса, бұл банкке бірнеше штат бойынша филиалдар ашуға және АҚШ үкіметіне қаржы беруге рұқсат берілді. Жеке корпорация болғанымен, мемлекеттік міндеттерді атқаратын бұл банк АҚШ үкіметінің барлық қаржылық операцияларын жүргізіп, Конгресс пен АҚШ Қаржы министрлігіне есеп беретін. Банк капиталының 20 пайызын, ең ірі акционері – федералдық үкімет иеленді. Банк капиталының 80 пайызына төрт мың жеке инвестор ие болды, оның ішінде үш мың еуропалық азамат болды. Акциялардың көп бөлігі бірнеше жүз бай американдықтардың қолында шоғырланды. Өз кезінде бұл мекеме әлемдегі ең ірі қаржы корпорациясы болып есептелді. Банктің басты міндеті – АҚШ Қаржы министрлігі үшін атқарылатын қаржылық операциялар арқылы жеке банктер берген кредиттерді реттеу, сондай-ақ, берік және тұрақты ұлттық валюта құру еді. Федералдық салымдар банкке реттеушілік мүмкіндіктер берді. Александр Гамильтонның Америка Құрама Штаттарының Бірінші банкі үлгісінде құрылған Екінші банк 1816 жылы президент Джеймс Мэдисон тарапынан бекітілді. Мэдисон 1791 жылы Бірінші банкты конституцияға қайшы деп сынаған болатын. 1817 жылдың 7 қаңтарында Филадельфиядағы бас кеңсесінде жұмысын бастаған банк 1832 жылға қарай ел бойынша 25 филиалды басқарды. Банктің жарғысын жаңаруға жасалған тыйырмалар 1832 жылғы жалпы сайлаудың орталық мәселесіне айналдырды. Банк президенті Николас Биддл және Генри Клей басқаратын «банкшіл» Ұлттық Республикашылар, «нақты ақша» жақтастары Эндрю Джексон әкімшілігімен және шығыс банктік мүдделерімен қақтығысты. Жарғыны жаңаруға қол жеткізе алмағандықтан, Екінші банк 1836 жылы жеке корпорацияға айналып, 1841 жылы таратылды. Ұлттық банк туралы заң қабылданғанға дейін қайтадан ұлттық банктер құрылған жоқ.

Құру

Ұлттық банк жүйесін қайта жаңғыртуға деген саяси қолдау елдің 19 ғасырдың басындағы қарапайым Джефферсон аграризмнен индустрияландыру мен қаржымен өзара байланысты болатын жағдайға қарай өзгеруіне байланысты болды. 1812 жылғы соғыстан кейін федералдық үкімет реттелмеген валютаның тұрақсыздығы мен қаржылық тәртіпсіздіктен зардап шекті; бизнес мүдделері мемлекеттік облигациялары үшін кепілдік іздеді. Олар ұлттық бағдарламалар мен институттардың дамуын, соның ішінде қорғау тарифін, ішкі жақсартуларды және АҚШ Банкінің қайта жаңғыруын қолдады. Оңтүстік Каролиналық Джон К. Калхун мен Кентуккилік Генри Клей басқарылған оңтүстік және батыс аймақтарының банкті қолдауы, сәтті жарғы алуға ықпал етті. Кейін Калхун мен Клейдің банктің 1,5 миллион долларлық құрылтай "бонусын" және ішкі жақсартуларға жұмсалатын, жылына 650 000 долларға бағаланған дивидендтерді бөлу жөніндегі әрекеттеріне президент Мэдисон қатаң құқықтық тұжырымдамаға сүйене отырып вето қойды. Жаңа банкқа қарсылық екі жақтан туды. Каролиналық Джон Тейлор мен Роаноктың Джон Рэндольф сияқты ескі республикашылар Екінші банкті конституциялық жағынан заңсыз деп, Джефферсон аграризмге, штаттардың тәуелсіздігіне және құлдық институтына тікелей қауіп деп сипаттады, Тейлордың «Конгресс банк құрса, ол құлды босатуы мүмкін» деген мәлімдемесімен көрсетілді. Жеке банктер – мемлекеттік жарғылары бар немесе жоқ – ұлттық банктің реттеуші әсеріне қарсы болды және 1811 жылы Бірінші банкті қайта жарғылауға кедергі келтірді. Бұл мүдделер АҚШ президенті Эндрю Джексонның (1829–1837) басшылығымен институтты әлсіретуде маңызды рөл атқарды.

Экономикалық функциялар

Екінші банк ұлттық банк болды. Алайда, ол қазіргі заманғы орталық банктің функцияларын атқармады: ақша-несие саясатын белгілемеді, жеке банктерді реттемеді, олардың артық резервтерін сақтамады және соңғы инстанция несие берушісі ретінде әрекет етпеді. Банк әлемдік нарықтың үлкен қайта құрылу кезеңінде, Еуропа Наполеон соғыстарынан кейін қалпына келген кезде құрылды. Оның міндеті – қазірдің өзінде жүріп жатқан жеке банктердің банкнот шығаруын тежеу арқылы несиелік көпіршік пен қаржылық құлдырау қаупін тудырмау болды. Батыстағы мемлекеттік жерлерді сату, еуропалықтардың ауылшаруашылық өнімдеріне деген сұранысының артуымен байланысты, спекулятивтік көпіршіктің қалыптасуын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, ұлттық банк шығыс кәсіпкерлерінің және несиеге зәру батыс және оңтүстік фермерлерінің арасындағы еркін нарыққа ұмтылысын қанағаттандыру үшін несие берудің демократиялық кеңеюін ілгерілетумен айналысты. Банктің бірінші президенті Уильям Джонстың басшылығымен, банк батыс және оңтүстіктегі филиалдарынан шығарылған қағаз ақшаны бақылауға алмады, бұл соғыстан кейінгі жердің спекулятивтік жарылысына әкелді. 1819 жылғы паника кезінде АҚШ нарықтары құлағанда – бұл жаһандық экономикалық түзетулердің салдары болды – банк кешіккен қатаң ақша саясаты үшін қатты сынға ілікті, бұл жаппай жұмыссыздық пен мүлік құнының төмендеуіне әкелді. Сонымен қатар, Балтимордағы филиал директорларының алаяқтық және ұрлықпен айналысқаны анықталды. 1819 жылдың қаңтар айында Джонс отставкаға кетті, оның орнына Лэнгдон Шевз келді, ол инфляцияны тоқтату және банкты тұрақтандыру үшін несие беруді қысқартуды жалғастырды, тіпті экономика жақсара бастаған кезде де. Банктің дағдарысқа реакциясы – алдымен тез өсім, содан кейін несие берудің күрт қысқаруы – оның күшті емес, әлсіздігін көрсетті. Нәтижесінде, 1822 жылға дейін жалғасқан ұзақ рецессия, жаппай жұмыссыздық және мүлік құнының күрт төмендеуі болды. Қаржылық дағдарыс американдық қоғамда қағаз ақшаның тиімділігіне және ұлттық қаржы жүйесі кімнің мүддесінде жұмыс істейтініне күмән тудырды. Осы кең таралған наразылықтан кейін 1830 жылдары Джексон демократтары банкке қарсы күреске шықты. Биддлдің басшылығымен банк ұлттық несие мен валютаның берік және сенімді жүйесін құрған қуатты институтқа айналды. 1823 жылдан 1833 жылға дейін Биддл несие беруді тұрақты түрде кеңейтті, бірақ Америка экономикасының өсіп келе жатқан қажеттіліктерін қанағаттандыратын тәсілмен. Томас Джефферсон мен Джеймс Мэдисонның бұрынғы қазынашылық хатшысы Альберт Галлатин 1831 жылы банк өзінің жарғылық міндеттерін орындап жатқанын жазды. Қазынашылық оның тиімді қызметтерін мойындады, ал американдық валюта сау және тұрақты болды. Банк алғаш рет 1829 жылдың желтоқсанында Джексон әкімшілігінен тұрақты ұлттық валюта шығара алмағаны және конституциялық негізі болмағаны үшін шабуылға ұшырады. Конгрестің екі палатасы да банк конституциялық тұрғыдан дұрыс екенін және бірыңғай валюта ұсынудағы оның маңызды рөлін растайтын комитеттердегі тергеулер мен есептермен жауап берді. Джексон бұл қорытындыларды қабылдамады және жеке банкты американдық бостандықтарына қауіпті, жемқор институт деп сипаттады. Биддл Джексонға және оның кабинетіне банкты қайта жалдау туралы келісімге келу үшін бірнеше рет ұсыныс жасады (оның мерзімі 1836 жылы аяқталады), бірақ сәттілікке жетпеді. Джексон және банкке қарсы күштер банкты айыптауда табандылық танытып, Генри Клей басшылығымен банкты қайта жалдау науқанын бастады. Клейдің Джексонға берген саяси ультиматумы – Биддлдің қаржылық және саяси қолдауымен – Банктік соғысты тудырды және 1832 жылғы президенттік сайлаудың орталық мәселесіне айналдырды. Джексон банкке қарсы платформасы бойынша оңай қайта сайланды және банкты қайта жалдау туралы заңға вето қойды. Джексон банкты қаржылық және саяси күш ретінде жоюды жалғастырды, оның федералды депозиттерін алып тастады және 1833 жылы федералды кірістер атқарушы бұйрық бойынша таңдалған жеке банктерге аударылды, бұл Екінші банктың реттеуші рөлін аяқтады. Бұл бастапқыда Джексонның әрекеттерінен деп есептелді. 1834 жылға қарай Биддлдің тактикасына қарсы жалпы қарсылық пайда болды, паника тоқтатылды және барлық қайта жалдау әрекеттері тоқтатылды.

Ғимараттың қазіргі қолданылуы

1841 жылы банк жабылғаннан бері ғимарат түрлі мақсаттарда пайдаланылып келді. Бүгінде ол Филадельфиядағы Тәуелсіздік ұлттық тарихи паркінің құрамына кіреді. Құрылыс жұртшылыққа тегін ашық және өнер галереясы ретінде жұмыс істейді, онда Чарльз Уилсон Пил және тағы да басқалар салған көрнекті ерте американдықтардың көптеген портреттері жинақталған. Ғимарат 1987 жылы архитектуралық және тарихи маңызын ескере отырып, Ұлттық тарихи ескерткіш деп жарияланды.