Кіріспе

Бірінші әйелдер құқығы жөніндегі конвенция (1848)

Сенека-Фоллс конвенциясы – әйелдер құқықтары жөніндегі алғашқы конвенция. Ол өзін "әйелдердің әлеуметтік, азаматтық және діни жағдайы мен құқықтарын талқылауға" арналған конвенция ретінде жариялады. Нью-Йорк штатының Сенека-Фоллс қаласындағы Веслиан шіркеуінде өткен бұл жиын 1848 жылдың 19-20 шілдесінде екі күнге созылды. Көп назар аударған оқиғадан кейін, әйелдер құқықтары жөніндегі басқа конвенциялар да өтті, оның ішінде екі аптадан соң Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында өткен Рочестер әйелдер құқығы жөніндегі конвенция. 1850 жылы Вустерде (Массачусетс штаты) әйелдер құқықтары жөніндегі ұлттық конвенциялардың біріншісі өтті. Жергілікті квакер әйелдері мен квакер емес Элизабет Кэди Стэнтон бұл жиынды ұйымдастырды. Олар бұл шараны Филадельфиядан келген Лукреция Мотттың аймаққа сапары кезінде жоспарлады. Квакер Мотт өзінің шешендігімен танымал болды, ол сол дәуірде әйелдерге көп жағдайда жұрт алдында сөйлеуге рұқсат берілмейтін кезеңде квакер емес әйелдер үшін сирек кездесетін қасиет еді. Жиын алты сессиядан тұрды, оның ішінде заң туралы лекция, ойын-қалжыңдық баяндама және қоғамдағы әйелдердің рөлі туралы көптеген талқылаулар өтті. Стэнтон мен квакер әйелдері екі дайындалған құжатты – Сезімдер декларациясын және оған қоса берілген қарарлар тізімін ұсынды. Бұл құжаттар қол қою үшін ұсынылмас бұрын талқыланып, өзгертілді. Әйелдердің дауыс беру құқығына қатысты қызу пікірталас туды. Көптеген адамдар, соның ішінде Мотт, бұл ұғымды алып тастауды ұсынды, бірақ конвенцияның жалғыз афроамерикандық қатысушысы Фредерик Дуглас оны қолдау үшін сөз сөйледі және сайлау құқығы туралы қаулы сақталды. Шамамен 300 қатысушының 100-і, көбінесе әйелдер, құжатқа қол қойды. Конвенция кейбір замандастары, соның ішінде баяндамашы Мотт, әйелдердің әлеуметтік, азаматтық және рухани құқықтарының үлесін арттыру үшін жасалған көптеген қадамдардың бірі ретінде қарады, ал кейбіреулері оны әйелдердің ерлермен толық теңдік үшін күрестің революциялық бастамасы деп есептеді. Стэнтон Сенека-Фоллс конвенциясын әйелдер құқығы қозғалысының бастауы деп санайды, бұл пікір "Әйелдер сайлау құқығының тарихында" да жазылған, оның авторы Стэнтон. 1851 жылғы Ұлттық әйелдер құқығы конвенциясының кезінде әйелдердің дауыс беру құқығы мәселесі АҚШ-тағы әйелдер құқығы қозғалысының негізгі қағидасына айналды. Бұл конвенциялар 1861 жылы Америка Азамат соғысына дейін жыл сайын өткізіліп келді.

Реформалық қозғалыстар

1848 жылға дейінгі онжылдықтарда аздаған әйелдер қоғамның оларға таңған шектеулеріне қарсы күресті. Бұл істе бірнеше ер адам да көмектесті. 1831 жылы пастор Чарльз Грандисон Финни ерлер мен әйелдер жиналған жерде әйелдерге дауыстап дұға етуге мүмкіндік берді. Екінші Ұлы ояну діндегі әйелдердің дәстүрлі рөліне сын салды. 1870 жылы осы кезеңді еске түсірген Паулина Райт Дэвис Финнидің шешімін американдық әйелдердің реформалық қозғалысының бастауы деп атады. Франсис Райт әйелдер құқықтары және әлеуметтік реформалар туралы кітаптар жазды. Гримке қарындастары 1830 жылдардың соңында құлдыққа қарсы пікірлерін жариялады және Гаррисонның Америкалық құлдыққа қарсы қоғамы үшін ерлер мен әйелдердің қатысуымен жиналыстарда сөз сөйледі, сондай-ақ Эбби Келли де осылай істеді. Бұл әйелдер негізінен құлдықтың зыяндығы туралы лекция оқыса да, әйелдің көпшілік алдында сөйлеуінің өзі әйелдер құқығы үшін маңызды қадам болды. Эрнестин Роуз 1836 жылдан бастап әйелдер тобына "Үкімет ғылымы" тақырыбында лекция оқыды, ол әйелдерге сайлау құқығын беруді де қамтыды. 1840 жылы Гаррисон мен Венделл Филлипстің шақыруымен Лукреция Коффин Мотт пен Элизабет Кэди Стэнтон күйеулерімен және басқа ондаған американдық ер және әйел аболиционистермен бірге Лондонға құлдыққа қарсы бірінші дүниежүзілік конвенцияға қатысты. Олар Филлипстің конвенцияға әйелдердің қатысуын қосу туралы ұсынысының қырқысу тудыратынын күткен. Лондонда бұл ұсыныс бір күндік пікірталасқаннан кейін қабылданбады; әйелдерге галереядан тыңдауға рұқсат берілді, бірақ сөйлеуге немесе дауыс беруге рұқсат етілмеді. Мотт пен Стэнтон Лондонда және кері жолда достық қарым-қатынас орнатты және әйелдер құқықтарын қорғау үшін, аболиционизм мәселесінен бөлек, өз конвенцияларын ұйымдастыруды жоспарлады. 1842 жылы Томас Маклинток және оның әйелі Мэри Энн Батыс Нью-Йорк құлдыққа қарсы қоғамының негізін қалаушы мүшелері болды және оның конституциясын жазуға көмектесті. 1847 жылы Рочестерге көшіп келген Фредерик Дуглас Эми мен Исаак Пост және Маклинтоктарға қосылып, Америкалық құлдыққа қарсы қоғамның Рочестердегі филиалында жұмыс істеді. София Рипли қатысушылардың бірі болды. 1843 жылы Фуллер "Ұлы сот ісі" атты еңбегін жариялады, онда әйелдерді өзін-өзі тәуелсіз деп жариялауға шақырды. 1840 жылдары Америкадағы әйелдер өз өміріне көбірек бақылау жасауға ұмтылды. Күйеулер мен әкелер әйелдердің өмірін басқарды және әйелдердің қатысуына көптеген мүмкіндіктер жабық болды. 1841 жылдың күзінде Элизабет Кэди Стэнтон Сеника-Фолс қаласында 100 әйелдің алдында Темірқаналық қозғалысы тақырыбында алғашқы қоғамдық сөйлеуін жасады. Ол досы Элизабет Дж. Нилге өзінің аудиторияны да, өзін де жылатып, "Мен сөзіме әйелдер құқығының гомеопатиялық дозасын қостым, өйткені көптеген жеке әңгімелерде де осылай жасауға тырысамын" деп жазды. Лукреция Мотт 1842 жылы Бостонда Элизабет Кэди Стэнтонмен кездесіп, әйелдер құқықтары туралы конвенция өткізу мүмкіндігін тағы да талқылады. Олар 1847 жылы Стэнтон Бостоннан Сеника-Фолсқа көшу алдында тағы бір рет сөйлесті. 1848 жылдың наурыз айында Гаррисон, Мотттар, Эбби Келли Фостер, Стивен Саймондс Фостер және басқалар Бостонда демалыс күніне қарсы жиналыс өткізді. Олар тек жексенбіге ғана қатысты заңдарды жоюға және жұмысшыларға аптасына бір күн демалудан гөрі еңбек етуден көп уақыт алуға тырысты. Лукреция Мотт және тағы екі әйел атқару комитетінің құрамында белсенді болды, ал Мотт жиналғандарға сөз сөйледі. Лукреция Мотт діни және әлеуметтік дәстүрді сөзсіз қабылдаудың дұрыстығы туралы сұрақтар көтерді.

Саяси табыстар

1848 жылдың 7 сәуірінде азаматтардың өтінішіне жауап ретінде Нью-Йорк штатының Ассамблеясы «Некедегі әйелдердің мүлігі туралы» заңды қабылдады, ол әйелдерге некеге тұрған кезде әкелген мүлкін, сондай-ақ неке кезінде сатып алған мүлкін сақтау құқығын берді. Кредиторлар күйеуінің қарызын төлеу үшін әйелдің мүлкін алып қоймады. Бұл заң АҚШ Тәуелсіздік декларациясымен оқырмандарының таныс екенін ескере отырып, «Барлық адам еркін және тең құқықпен дүниеге келген» деген талапты қойды. Пенсильвания штатының Бас Ассамблеясы Нью-Йоркттан бірнеше апта өткен соң, Лукреция Мотт және басқалар қолдаған, үйленген әйелдердің мүлігіне қатысты ұқсас заңды қабылдады. Американдық әйелдер бұл прогрессивті штат заңдарын әйелдер құқықтарына деген жаңа үміт белгісі ретінде қарады. 1848 жылдың 2 маусымында Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында Геррит Смит Еркіндік партиясының президенттікке үміткері болып ұсынылды. 14-15 маусымда Нью-Йорктегі Буффалода өткен Ұлттық бостандық конвенциясында Смит маңызды сөз сөйледі, онда «әйелдер де, ерлер де дауыс беруге құқылы, ең кең мағынасындағы жалпы сайлау құқығы» деген талабын қойды. М'Клинтоктар Филадельфиядағы квакер қауымынан Ватерлооға келді. Олар бай квакер және кәсіпкер Ричард П. Ханттан үй жалдады.

Хабарландыру

Куакерлердің құлшылықтан кейін, 9 шілдеде 1848 жылы Лукреция Коффин Мотт Мэри Энн М'Клинток, Марта Коффин Райт (Мотттың тапқыр қарындасы, бірнеше ай жүкті), Элизабет Кейди Стэнтон және Джейн Хантпен бірге Уотерлоодағы Хант үйінде шай ішті. М'Клинтоктың үлкен қыздары, Элизабет және кіші Мэри Энн аналарымен бірге болған болуы мүмкін. Джейн Хант екі апта бұрын дүниеге бала келтірген еді және үйде нәрестені күтіп отырды. Шай ішу барысында, квакер емес жалғыз адам болған Стэнтон, өмір бойы жинаған ашуын, әйелдердің қоғамдағы бағынышты жағдайына байланысты "ұзақ жылдар бойы жинақталған наразылығын" білдірді. Бес әйел жақын арада әйелдер құқықтары жөніндегі конвенция өткізуге келісті, Мотттар сол аймақта болғанда. Бұл хабарламаны Дугластың "North Star" газеті де жариялады, 14 шілдеде басып шығарды. Конвенция Сенека-Фолс қаласындағы Веслиан методистік шіркеуінде өтеді. Бұл шіркеуді жойқындыққа қарсы күрескендер салған және Ричард Ханттың қаржылық көмегімен тұрғызылған. Қабылданған қаулылар әйелдердің отбасыда, білімде, жұмыста, дінде және моральда теңдік құқықтарын талап етті. Стэнтон әйелдердің мәлімдемесін жасау үшін Тәуелсіздік декларациясының бірнеше сөзін өзгертті, "Ұлыбританияның қазіргі патшасының тарихы" деген сөздерді "адамзат тарихы" деп алмастырды, осы арқылы "ер адамның әйелге қарсы жасаған зорлықтарының" негізін қалады. Декларацияның екінші бөлігін құрайтын наразылықтардың тізімі жасалды. 16-19 шілде аралығында Стэнтон үйде, жеке жазу үстелінде отырып, наразылықтар мен қаулыларды өңдеді. Заңгер, саясаткер және Стэнтонның күйеуі Генри Брюстер Стэнтон, "әйелдердің мүліктік құқықтарына қатысты әділетсіз заңдарды" тауып, құжатты нақтылауға көмектесті. Содан кейін Стэнтон декларацияны және қаулыларды конвенцияда ұсыну үшін түпкілікті нұсқада көшірді. Генри Стэнтон әйелдерге сайлау құқығы берілгенін көргенде, әйеліне: "Сен бұл істі қызықсыз әңгімеге айналдырасың" деп ескертті. Ол, сол замандағы көптеген ер адамдар сияқты, әйелдердің сайлау құқығына ие болуына қарсы болды. Сайлауға түсу ниетімен, ол Сенека-Фолс қаласынан осындай даулы мәселені қолдаған конвенцияға қатыспау үшін кетіп қалды. Элизабет Кейди Стэнтон өзінің қарындасы Харриет Кейди Итоннан оған бірге жүруін сұрады; Итон өзінің кішкентай ұлы Дэниелді алып келді. 16 шілдеде Лукреция Мотт Стэнтонға Джеймс Мотттың бірінші күні конвенцияға қатыса алмайтыны үшін алдын ала кешірім сұрап хат жазды, себебі ол өзін "қатты ауыр" сезінді. Лукреция Мотт өзінің қарындасы Марта Райтты алып келетінін және екі әйелдің де конвенцияның екі күніне қатысатынын хабарлады.

Бірінші күн

1848 жылдың 19 шілдесінде, конвенттің бірінші күні таңында, ұйымдастыру комитеті ыстық, күннөлді күні сағат онға жуық уақытта Уэслиан методистік шіркеуіне келді. Сыртта көп адам жиналған екен, ал шіркеу есіктері құлыпталған – естен кеткен мәселе. Бірінші отырыс сағат 14:30-да аяқталды.

Түстен кейінгі сессия

90 градус ыстықта сергіту үшін тоқтап демалыс алғаннан кейін, жиырма жеті жасар Элизабет У. М'Клинток сөз сөйледі, сомен күнің алғашқы жұмысы аяқталды.

Кешкі сөз

Кешке жиналыс барлық адамға ашылды, ал Люкреция Мотт көптеген адамдарға сөз сөйледі. Ол басқа реформалық қозғалыстардың жетістіктері туралы айтты және тыңдаушылары үшін әйелдер құқықтары үшін күреске әлеуметтік және моральдық контекст жасады. Ол қатысушы ерлерден әйелдерге лайықты теңдікке қол жеткізуге көмектесуді сұрады. Ерлердің қолтаңбалары мәселесі екі бөлімге бөліну арқылы шешілді: біріншісі әйелдерге, екіншісі ерлерге арналды. 300 адамның 100-і, оның ішінде 68 әйел және 32 ер адам, «Сенімдер декларациясына» қол қойды. Амелия Блумер Декларацияны қолдамаған қатысушылардың бірі болды, ол сол кезде тыйым салу қозғалысына назар аударды. Ансел Баском Декларацияға қол қоймаған ең көзге түсетін қатысушы болды. «National Reformer» газеті хабарлағандай, Декларацияны «тымырлы және радикалды» деп санағандар, соның ішінде әйелдердің тең құқықтарына қарсы болған заңгерлер де, «жақын маңдағы барда» ешқандай қарсылық білдірмеді. Бұл резолюцияға қарсылар оның қабылдануы басқа, одан да салмақты резолюциялардың қолдауын жоғалтады деп мәлімдеді. Басқалары тек әлеуметтік, азаматтық және діни құқықтарды қарастыру керек, саяси құқықтарды емес деп талап етті. Ол тұрып, сұрыпты сөйледі, әйелдер де осы құқыққа ие болмаса, қара нәсілді адам ретінде өзінің сайлау құқығын қабылдай алмайтынын айтты. Дуглас әйелдер саяси өмірге қатысса, әлем жақсырақ болатынын болжады. «Үкіметке қатысу құқығынан айыру – әйелдің қадір-қасиетін төмендету және зор әділетсіздікті мәңгілікке сақтау ғана емес, сонымен қатар әлем үкіметінің моральдық және интеллектуалдық күшінің жартысын мүгедек ету және жоққа шығару». Дугластың күшті сөздері көптеген қатысушылардың көңілінен шықты, және резолюция көп дауыспен қабылданды. Лукреция Мотт тағы бір резолюция ұсынды: «Біздің ісіміздің жедел табысы ерлер мен әйелдердің ынтасымен және талмай еңбек етуіне байланысты, рухтық монополияны құлатуға және әйелдерге әртүрлі кәсіптерде, мамандықтарда және саудада ерлермен тең қатысуды қамтамасыз етуге». Бұл он екінші резолюция болды. Мэри Энн М'Клинток кіші әйелдерді ұйқыдан оянып, өзіне және Құдайына адал болуға шақырып, қысқа сөз сөйледі. Дуглас әйелдердің мүддесін қолдау үшін тағы да сөйледі. Көп ұзамай елдің газеттері осы оқиғаны жариялады. Пікірлер әртүрлі болды. Массачусетс штатындағы «Лоуэлл курьері» әйелдердің теңдігімен «ерлер ыдыс-табақ жууға, үйді шауып, кір жууға, сыпыруға және шұлық тігуге мәжбүр болады» деген пікірін жариялады.

Қосымша конвенциялар

"Сентименттер декларациясына" қол қойғандар өздерінің жиынынан кейін "елдің барлық аймақтарын қамтитын бірнеше конвенциялар" өтеді деп үміттенді. Лукреция Мотттың танымалдылығы мен адамдарды қызықтыру қабілеті, ол көп ұзамай Нью-Йорк штатының солтүстігін тастап кететін болғандықтан, Сенека-Фоллс жиынына қатысқандардың бір бөлігі екі аптадан кейін Нью-Йорк штатының Рочестер қаласында Рочестер әйелдер құқықтары жөніндегі конвенцияны ұйымдастырды, онда Лукреция Мотт бас спикер ретінде қатысты. Сенека-Фоллс конвенциясынан өзгеше, Рочестер конвенциясы Абигейл Бушты төраға етіп сайлау арқылы қаушатыр қадам жасады. Келесі екі жылда, "қозғалыстың бастапқы кезеңінде", Огайо, Индиана және Пенсильвания штаттарында тағы да жергілікті және штатық әйелдер құқықтары жөніндегі конвенциялар шақырылды. Шарлотта Вудворд, барлық 100 қол қойған адамның ішінде жалғыз, 1920 жылы он тоғызыншы түзету қабылданғанда тірі қалды. Вудвордтың денсаулығы дауыс беруге мүмкіндік бермеді.

Естеліктер

1948 жылы Сенека-Фоллс конвенциясын еске алу үшін марка шығарылды, онда Элизабет Кейди Стэнтон, Кэрри Чэпман Кэтт және Лукреция Мотт суреттелген. Бұл – Сенека-Фоллс қаласындағы жүз жылдық тойлаудың бір бөлігі болды. Әйелдер құқықтары ұлттық тарихи паркі 1980 жылы құрылды және АҚШ-тың Нью-Йорк штатындағы Сенека-Фоллс және жақын орналасқан Ватерлоо қалаларында 6,83 акр (27 600 м²) жерді алып жатыр. Паркке төрт маңызды тарихи объект кіреді: Сенека-Фоллс конвенциясы өткен Веслиан методистік шіркеуі, Элизабет Кейди Стэнтонның үйі және Сенека-Фоллс конвенциясы үшін «Сезімдер декларациясы», қаулылар мен сөздер дайындалған М'Клинток үйі. Веслиан методистік шіркеуі мен М'Клинток үйі 1980 жылы тарихи орындардың ұлттық тізіліміне енгізілді. 1998 жылы бірінші ханым Хиллари Клинтон Сенека-Фоллс конвенциясының 150 жылдығына арналған шарада сөз сөйледі. 2015 жылы Барак Обама басқаратын Ақ үй #FindtheSentiments (Сезімдерді табыңыз) акциясын бастады, мақсаты – «Сезімдер декларациясының» түпнұсқасын табу. Бұл шақыру әлеуметтік желілерде және бірнеше тарихи орындарда қолдау тапты. Бүгінгі күнге дейін «Сезімдер» табылған жоқ.

Тарихнама

1870 жылы Паулина Райт Дэвис соғысқа дейінгі әйелдер құқықтары қозғалысының тарихы туралы «Ұлттық әйелдер құқықтары қозғалысының тарихы» атты кітап жазды және оның есебіне көптеген қатысқан суфражистерден, соның ішінде Лукреция Мотт пен Элизабет Кэди Стэнтоннан қолдау алды. 1876 жылы, елдің жүз жылдық мерекесінің рухында Стэнтон мен Сьюзан Б. Энтони әйелдер құқығы қозғалысының кеңейтілген тарихын жазуға шешім қабылдады. Олар Люси Стоунды көмекке шақырды, бірақ Стоун жобаға қатысудан бас тартты; ол Стэнтон мен Энтонидың NWSA мен Американдық әйелдер сайлау құқығы қауымдастығы (AWSA) арасындағы қақтығысты адал бейнелемейтінін ойлады. Стэнтон мен Энтони онысыз жазды және 1881 жылы «Әйелдер сайлау құқығының тарихы» атты алғашқы томды жариялады, Стоунның үлесін елеусіз қалдырып, өзінің ең маңызды оқиғаларының әрқайсысына өздерін орналастырды. Әйелдер тарихының профессоры Лиза Тетроның айтуынша, Сенека-Фоллс конвенциясы олардың қозғалыстың тарихын түсіндіруде орталық рөл атқарды. Стэнтон да, Энтони да 1850 жылғы конвенцияға қатыспаған, ол олардың қарсыластарымен байланысты болды. Дегенмен, Стэнтон 1848 жылы Сенека-Фоллс конвенциясында маңызды рөл атқарды, онда Стоун қатыспаған. 1870-ші жылдардың басында Стэнтон мен Энтони Сенека-Фоллсты әйелдер құқығы қозғалысының бастауы ретінде көрсетуді бастады, бұл Стоунның рөлін азайтатын шығу тарихы болды. Әйелдер құқығын қорғау қозғалысы Сенека-Фоллстан бұрын да басталған болуы мүмкін екенін атап өткен Тетро, «Әйелдер сайлау құқығының тарихы» алғашқы үш тарауында осы ертеректегі оқиғаларды салыстырмалы түрде аз қарастырды, оның біріншісі «Алдыңғы себептер» деп аталады. Бұл томда Стэнтон Сенека-Фоллс конвенциясынан бір ай бұрынғы «Азаттық партиясының» әйелдер сайлау құқығына қатысты ұстанымын атап өтпеді, сондай-ақ ол 1850 жылы Стоун мен Дэвис ұйымдастырған Вурчестер ұлттық әйелдер құқықтары конвенциясын әйелдер құқығы қозғалысының бастамасы ретінде сипаттамады. Оның орнына, Стэнтон 1840 жылы Лондонда өткен құлдыққа қарсы конвенцияны «Англия мен Америкада әйелдердің сайлау құқығын қорғау қозғалысының» тууы деп атады, оны «тарихта жазылған адам бостандығы үшін жасалған ең ұлы қозғалыс – бүкіл нәсілдің жартысына бостандық талабы» деп атады. Антони Сенека-Фоллс жиналысына қатыспаса да. Кейіннен ол 1920 жылға дейін ең маңызды сайлау жиналыстарының әрқайсысында сахнада мақтанышпен көрсетілді. Лукреция Мотт 1848 жылдың тамызында сол жазда қатысқан екі әйелдер құқығы конвенциясы туралы ойланып, оларды басқа жобалар мен миссиялардан артық бағаламады. Ол екі жиналыстың «өте жігерлендіретінін және бұл ұзақ уақыт бойы назардан тыс қалған мәселеге көп ұзамай көңіл бөлінетініне үміт беретінін» жазды. Жазушы Джами Карласионың айтуынша, Гримке жазбалары жұртшылықтың көзін әйелдер құқығы сияқты идеяларға ашты және олар алғаш рет әйелдердің бағыныштылығы туралы дәстүрлі түсініктерді сұрауға дайын болды.