Кіріспе

Әскер тасымалдау кемесі (сонымен қатар әскер кемесі немесе әскер көлігі немесе "трупер") – бейбіт немесе соғыс уақытында әскерлерді тасымалдауға қолданылатын кеме. Әскер тасымалдау кемелері көбінесе коммерциялық кемелер флотынан алынып, әскерлерді тікелей жағалауға түсіре алмайтын, әдетте теңіз портында немесе кішкентай кемелерге – тендерлерге немесе баржаларға тиеу және түсіру арқылы тасымалдайтын. Шабуылға түсуге арналған көліктер – жағалауға шабуыл әскерлерін тасымалдауға бейімделген, өздерінің десанттық кемелер флотын алып жүретін, мұхитпен жүретін әскер тасымалдау кемелерінің бір түрі. Десанттық кемелер жағаға тікелей шығып, әскерлерін жағалауға түсіреді.

Тарих

Әскерлерді тасымалдау үшін кемелер ежелгі заманда қолданылған. Ежелгі Римде Рейн мен Дунайда жауынгерлерді тасымалдау үшін есушілер мен желкендермен жүретін шағын кеме – navis lusoria қолданылған. Қазіргі заманғы әскер кемелерінің тарихы жолаушылар кемелерінің тарихымен бірдей, өйткені көптеген теңіз мемлекеттері өздерінің әдеттегі әскери күштері бұл міндетке жеткіліксіз деп саналған кезде әскери операцияларға (кемелерді жалға алу арқылы немесе оларды пайдалануға беру арқылы) қолдау көрсетті. 19 ғасырда әскери-теңіз флоты жиі азаматтық мұхиттық лайнерлерді жалдады, ал 20 ғасырдың басынан бастап оларды сұр түске бояп, қару-жарақпен жабдықтады. Олардың жылдамдығы, бастапқыда азаматтық пайдаланушылар үшін сапар уақытын қысқарту үшін есептелген, соғыс кезінде суасты қайықтары мен жау крейсерлерін озуға мүмкіндік берді. Тіпті соғыс кезінде бірі суасты қайығын таратып жіберді. Көбінесе жоғары жылдамдығы бар лайнерлер эскортсыз жүрді, ал нашар өнімділігі бар кіші немесе ескі лайнерлер конвойлерде жүру арқылы қорғалды. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында көптеген ірі теңіз державалары өздерінің ішкі кеме компанияларына соғыс кезінде қосымша крейсерлерге айналдыруға болатын жылдам мұхит лайнерлерін салуға субсидиялар берді. Мысалы, британ үкіметі Cunard және White Star Line компанияларына RMS Britannic және RMS Titanic лайнерлерін салуға көмектесті. Алайда, Бірінші дүниежүзілік соғыста осы кемелердің жаудың атысына осалдығы анықталғаннан кейін, көпшілігі әскер тасымалдау немесе госпитальдық кеме ретінде пайдаланылды. Екінші дүниежүзілік соғыстың ең танымал қайта жаңартылған лайнерлері – осы екі кеме. Толық түрлендірілген кезде, әрқайсысы бір сапарда 10 000-нан астам әскерді тасымалдай алды. Queen Mary 1943 жылғы шілде айының соңында бір сапарда 15 740 әскерді тасымалдап, барлық уақыттардағы рекордты сақтады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген әскер тасымалдау кемелері пайдаланылды, соның ішінде 220 «Шектелген сыйымдылық» Liberty кемесі, 30 C4 типті кеме, 84 Victory кемесі, аз ғана C3 S A2 типті кемелер және 15 шабуылдау көлігінің кластары, олардың 400-і салынды. Түрлендірілген Liberty кемелері 450, 550 немесе 650 (көздер әр түрлі) әскерді немесе соғыс тұтқындарын тасымалдай алды. Түрлендірулерге алдыңғы екі палубада бес қабатқа орналасқан төсектер, қосымша душ және санитарлық бөлмелер, екі қосымша дизельдік генераторлар кірді, 30 C4 типті кемеге негізделген, ең үлкені 6000 жолаушыны тасымалдайтын. Жеңіс кемесі класы екінші дүниежүзілік соғыстың соңында әскер тасымалдау кемесі ретінде жасалды. Барлығы 84 VC2 S AP2 корпус түрлендірілді. C3 типті кеме класы – негізінен C3 S A2 және C3 S A3 корпус түрлері – арнайы әскер тасымалдау кемелеріне түрлендірілді, олар 2100 әскерді тасымалдай алды. Кем дегенде 15 шабуылдау көлігінің кластары, жалпы әскерді тасымалдауға қарағанда, шабуылдық күштерді түсіруге арнайы жабдықталған кем дегенде 400 кемеден тұрады.

Тағайындау

HMT (Оның/Оның Ұлылықтың Көлігі) атауы, әдетте, Ұлыбритания Корольдік Әскери-теңіз күштерінің әскер тасымалдау қызметіне ауыстырылған кемелер үшін RMS (Royal Mail Ship), MV (Motor Vessel) немесе SS (Steamship) атауларын алмастыратын. АҚШ екі атауды қолданды: WSA – Соғыс кемесі әкімшілігінің сауда флоты экипаждарымен басқарылатын әскер тасымалдау кемелері үшін, ал USS (АҚШ кемесі) – АҚШ Әскери-теңіз күштеріне қабылданып, басқарылатын кемелер үшін. Алғашқыда шабуылға қолданылатын әскер тасымалдау кемелері AP деп белгіленді; 1942 жылдан бастап, жаңадан салынған шабуылға қолданылатын кемелер APA атауын алды. "HMT" бір кезде "Жалға алынған әскери көлік" деген мағынада да қолданылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

Суық соғыс дәуірінде АҚШ кемесін лайнерден әскер тасымалдау кемесіне оңай түрлендірілетіндей етіп жобалады, егер соғыс болған жағдайда. Жақында ғана "Queen Elizabeth 2" және "Royal Navy" британдық әскерлерді Фолкленд соғысына жеткізу үшін талапқа алынды. ХХ ғасырдың соңына қарай, ұзақ қашықтыққа персоналды тасымалдаудың барлық дерлік бөлігі әскери көлік ұшақтарымен әдеуір көлемде жүзеге асырылды.