Кіріспе

Балқандағы мезолиттік және прото-неолиттік мәдениеттің археологиялық орны – Сербияда орналасқан Лепенски Вир (Lepenski Vir, "Лепена айналымы") – Лепенски Вир мәдениетінің (кейде Лепенски Вир Шела Кладовей мәдениеті деп те аталады) маңызды археологиялық ескерткіші. Ол Мезолиттік Темір қақпалар аңшы-жинаушылар кезеңі мен Балқандағы ерте неолиттік ерте еуропалық фермерлер кезеңіне өтуді қамтиды. Соңғы радиокөміртектік және АМС деректері Лепенски Вирдің хронологиясы б.з.д. 9500/7200 және 5500 жылдар аралығында екенін, оның ішінде ерте-орта мезолит, соңғы мезолит, өтпелі және неолит кезеңдері бар екенін көрсетеді. Лепенски Вирдің қоныстануы мен мәдениетінің қашан басталғаны туралы пікірталас бар, бірақ соңғы деректер б.з.д. 9500 және 7200 жылдар аралығында болғандығын көрсетеді. Лепенски Вирдің соңғы архитектуралық фазасында (б.з.д. 6300–6000 жылдар) Темір қақпалар аңшы-жинаушыларының жаңадан келген ерте еуропалық фермерлермен араласуы нәтижесінде бірегей трапеция тәрізді ғимараттар мен монументалды мүсіндер пайда болды. Лепенски Вир жерінде шамамен онға жуық серіктес ауылдармен бірге үлкен қоныс орналасқан. Жерде көптеген балық мүсіндері мен ерекше сәулеттік қалдықтар табылды. Бұл жерді алғаш зерттеген археолог Драгослав Срейович адамзат тарихының осы кезеңінде мұндай ірі мүсіндердің болуы және түпкілікті сәулеттік шешімдер Лепенски Вирді Еуропаның ежелгі тарих мәдениетінің дамуындағы ерекше және ерте кезең ретінде анықтайтынын айтты. Бұл орын өте жақсы сақталғандығымен және артефакттардың жоғары сапасымен ерекшеленді. Қоныс тұрақты және жоспарланған, ұйымдасқан қоғамдық өмірмен қамтылғандықтан, сәулетші Христивое Павлович Лепенски Вирді "Еуропадағы алғашқы қала" деп атады. Лепенски Вирді қамтитын Джердап ұлттық паркі 1974 жылы құрылды. 2020 жылдың 10 шілдесінде парктің кеңірген аймағы ЮНЕСКО-ның жаһандық геопаркі деп жарияланды. Темір қақпалар шатқалынан басқа, ЮНЕСКО-ның Жердеп жаһандық геопаркі Мироч және Кучай тау массивтерінің бөліктерін де қамтиды, оның жалпы ауданы 150,5 мың гектарды құрайды және Сербиядағы алғашқы мұндай тағайындама болып табылады.

Орналасуы және географиясы

Лепенски Вир Сербияның шығысында Дунайдың оң жағалауында, Темір қақпалар шатқалында орналасқан. Ол Доңи Милановац қаласының жанындағы Болжетин ауылында орналасқан. Алты жылға жуық уақыт бойы тоқтатылғаннан кейін, Белград археология институты аймақты археологиялық зерттеулерді ұйымдастырды. Темір қақпа I су электр станциясының құрылысы басталуға тиіс болды, ол жасалмаған көлмен жағалау аймақтарын суға батыратын еді, сондықтан археологтар осы оқиғадан бұрын аймақты мүмкіндігінше зерттеуге тырысты. Сол кездегі жоба жетекшісі Институттың ғылым қызметкері Душанка Вучкович Тодорович болды. Зерттелетін аймақ Прахово және Голубац ауылдары арасында жатыр. Археолог Обрад Куйович өзінің көмекшісі Ивица Костичпен бірге Лепенски Вир бөлігін Феликс Филипп Каниц және Никола Вулич сияқты бұрынғы саяхатшылар мен археологтардың жұмыстарын ескере отырып зерттеді. Бұл жердегі орналасқан орын елді мекен үшін өте ыңғайлы болғандықтан, Куйович пен Костич оны жан-жақты зерттеді. Олар соншама көп керамикалық сынықтар тапты, олар керамика шеберханасын ашқандай болды. Куйович оны маңызды археологиялық орын деп танып, сынықтарды жинады, оларды Старчево мәдениетінің бір бөлігі деп санады және Институтқа есеп берді. Табыстарға қызыққан Срейович 1961 жылы Куйовичпен байланысып, толық ақпарат сұрады.

Қазба жұмыстары

Срейович қажетті қаржыны жинап, 1965 жылдың 6 тамызында Zagorka Letica-мен бірге алапты зерттеуді бастады. 1965 жылғы зерттеулер 1966 жылы қорғау қазбаларына, ал 1967 жылы тереңірек қазу барысында толыққанды жүйелі қазбаларға ұласты. Мәдени археологиялық қабат қалың хумус қабатының астында басталады. Тек 1967 жылы, алғашқы мезолиттік мүсіндер табылып, одан кейін ғана алаптың маңыздылығы толыққанды түсінілді. Бұл жаңалық 1967 жылдың 16 тамызында күн сағаты ретінде жарияланды. Елді мекеннің дамуына айналасындағы жердің топографиясы зор әсер етті. Ол өзеннің жағасындағы тар мүйісте орналасқан, биік жартастар мен Дунай өзенінің ағысымен шектескен. Осының салдарынан тамақ, шикізат және тұрғын үй жағынан шектеулі ресурстарға ие болды. Бұл ең ертегі қабаттан алынған деректерде де көрініс тапқан. Прото Лепенски Вир шамамен төрт-бес отбасыдан тұратын, жүзден кем халқы бар шағын елді мекенді білдіреді. Тұрғындардың негізгі тамақ көзі балық аулау болған. Осындай балықшы қауымдастықтары осы кезеңдегі Дунай аңғарының кеңінен таралған аймағына тән. Кейінгі кезеңдерде елді мекеннің халық санының артуына байланысты мәселелер туындап, маңызды әлеуметтік өзгерістерге әкелді. Айналасындағы археологиялық зерттеулер уақытша қоныстардың болғанын көрсетеді, олар азық-түлік немесе шикізатты аулау және жинау мақсатымен салынған болуы мүмкін. Бұл ауылды тікелей қоршаған аймақтағы ресурстарды басқару арқылы жүзеге асырылатын күрделі жартылай көшпелі экономиканы көрсетеді, бұл Еуропаның мезолиттік халықтары туралы дәстүрлі көзқарас тұрғысынан ерекше жайт. Экономиканың күрделенуі кәсіби мамандыққа және осыған байланысты әлеуметтік жіктелуге әкеледі. Бұл өзгерістер Лепенски Вир Ia елінің жоспарында айқын көрінеді. Ауыл жақсы жоспарланған. Барлық үйлер бір күрделі геометриялық үлгі бойынша салынған. Бұл үйлердің қалдықтары Лепенски Вир сәулетінің ерекшелігін құрайды. Ауылдың негізгі жоспары анық көрінеді. Қайтыстар ауылдың сыртында, әсем зиратта жерленген. Бірнеше ерекше еңбек еткен ақсақалдар ғана үйлердің ошақтарының (жаққан жерлердің) артында жерленген. Күрделі әлеуметтік құрылым дінмен доминанты болды, ол қоғам үшін байланыстыратын күш ретінде және оның мүшелерінің қызметін үйлестіру құралы ретінде қызмет еткен болуы мүмкін. Бұл қабатта табылған көптеген сакральді заттар бұл теорияны қолдайды. Ең танымал мысалдар – Лепенски Вир мәдениетіне тән балық мүсіндері, олар Еуропа топырағындағы монументалды сакральді өнердің алғашқы мысалдарының бірін құрайды. Лепенски Вир бізге ертедегі адамдардың аңшы-жинақшы өмір салтынан неолиттік дәуірдегі ауыл шаруашылығына қарай біртіндеп өтуді бақылауға сирек мүмкіндік береді. Әлеуметтік құрылымның күрделенуі ауыл шаруашылығы өндірісіне қажетті жоспарлау мен өзін-өзі ұстау қабілетін дамытуға әсер етті. Ауыл шаруашылығы өнімдері тауарға айналғаннан кейін, ескі әлеуметтік құрылым жаңа өмір салтына ұласты. Лепенски Вир мәдениетінің ерекше белгілері, мысалы, үй сәулеті және балық мүсіндері біртіндеп жоғалып кетті. Лепенски Вир III неолиттік алаптың өкілі болып табылады және басқа да ұқсас алаптарға қарағанда кеңірек аймақта орналасқан. Бұл ауысудың нақты механизмі әлі де белгісіз, бірақ дәлелдер сырттан келген шабуылға қарағанда эволюция арқылы дамуды көрсетеді.

Археогенетика

Сербиялық археологтар Андрей Старович пен Душан Боричті қоса алғанда, 80 институт пен 117 зерттеушіден тұратын топ 2018 жылдың ақпан айында Nature журналында археогенетикалық геномдық зерттеулерінің нәтижелерін жариялады (Mathieson және басқалар сияқты). 235 ежелгі тұрғындардың геномдары зерттелді. Лепенски Вирді қоршаған аймақта (Старчево, Сараорчи Езава, Лепенски Вир, Падина және Власак) бұл аймақта ұзақ уақыт бойы аңшы-жинақшылар өмір сүргендігі анықталды. Содан кейін, шамамен б.з.д. 7500 жылдан бастап Балқан мен Дунай аңғарында жаңа халық қоныстанды. Дәлелдер бұл неолиттік жаңа келгендер Лепенски Вирдің жергілікті халқымен араласқанын көрсетеді. Кіші Азиядан келген ертедегі еуропалық шаруалардың өмір салты мүлдем басқаша болды. Олар алғашқы астық дақылдарын, егіншілік туралы білімдерін, қой, сиыр және ешкі өсіруді алып келді. Олардың зерттеулеріне сүйене отырып, Старович халықтың араласуы бірінші иммигрант ұрпақ кезінде бірден болды деген қорытындыға келді, бұл бірегей болды, өйткені Еуропаның басқа бөліктерінде екі мұндай әртүрлі қауым бастапқыда бір-біріне жақын жерде өмір сүрді. Ол бұл қосылыс Еуропадағы адамзат дамуының басты іргетасы болды деп санайды. Бұл Лепенски Вир мәдениетінің өркендеуін және Балқан неолитін, Еуропаның бүкіл тарихқа дейінгі кезеңіндегі ең түпнұсқалы құбылысты қалыптастырды. Бұл ауыл, алаң және отбасы ұғымдарының негізін қалады, ол кейін бүкіл құрлықта қалыптасты. Қазіргі серб халқының шамамен 10% осы бастапқы қоспадан алынған гендерді сақтайды. Mathieson және басқалар (2018) зерттеуінде б.з.д. 6000-5700 жылдарға жатқан Лепенски Вирден бір еркек және үш әйелдің ДНК-сы талданды. Еркектің Y ДНК гаплогруппасы R1b1a, ал мтДНК гаплогруппалары HV, H13, H40 және J2b1 болды. Екі жолмен аутосомалық ДНК қоспасының моделі бойынша екеуі ерте еуропалық шаруалар екені анықталды (изотоптық талдау олардың Михайловац ауылында орналасқан Кула жерінде өспегенін көрсетті). Кула 1980 жылдары археолог Миодраг Сладич зерттеген, бірақ Дьердап II көлі суға батқанға дейін зерттелген мезо-неолиттік орын. Ол үш табиғи қабаттан тұрады: Кула I, Кула II (IIa және IIb қосалқы қабаттарымен) және Кула III. Археолог Ивана Радовановичтің сөзіне сәйкес, Кула II Лепенски Вир I-ге замандас, ал екі орындағы үйлер бірдей. Кула II үйлерінің трапеция пішіндес іргетастары құлаған қабырға гипсінің астында жатыр. Вир I кезеңіне жататын үйлер араб цифрларымен, ал Вир II кезеңіне жататын үйлер рим цифрларымен белгіленген. Мысалы, Вир I-ден 61 және 65 үйлер Вир II-ден XXXIV және XXXV үйлерімен бірге орналасқан. Срейовичтің сөзіне қарағанда, қоныстың жоспарланған дизайны, оның функционалдығы мен пропорционалдығы қазіргі заманғы сәулеттік сезімді көрсетеді. Үйлерді жерге қазудың тағы бір себебі - олар салынған жердің 11 градусқа дейінгі еңістігі. Басқа орындарда жағдай басқаша болды. Мысалы, Власакта үйлер табиғи, шұңқыр тәрізді арықтарға бейімделген.

49-үй

49-үйдің бәрінен кішкентайырақ екені анық, сонымен қатар ең қызықтысы деп есептеледі. Зерттеушілердің көпшілігі осы үйдің бүкіл елді мекенге үлгі болғанын айтады. Бұл үйдің ошағы да ең кішкентай, бір жұп аяқ киімнен де артық емес. Дегенмен, мұнда от жағылғанына куә болатын дәлелдер табылды.

Қайта құрулар

Лепенски Вирдегі елді мекендердің қалдықтары архитектураның әмбебап ережелерін сақтайды, сондықтан архитектуралық қалдықтар осы ережелерге сәйкес қарастырылып, бағалануы тиіс. Дегенмен, Лепенски Вирді қайта құру – «үлгісі жоқ, алып, күрделі пазл сияқты». Ғылым әлі күнге дейін үйлердің жер бетінде қалай болғанына нақты жауап бере алмайды және архитекторлар, қала құрылысшылар, тарихшылар мен антропологтар көптеген идеялар ұсынды. Воислав Девич ұзын, өрілген арканы, «балық қаңқасы» сияқты, ал Живожин Андреич көлденең аркаларды ұсынды. Павлович диагональды қиылысқан аркаларды ұсынды, олардың бірі кіреберісте кеңейтіліп, тұйықтан сақтау үшін жасалған. Срейович бастапқыда ұсынылған қайта құрулардың ешқайсысынан алшақтады, олардың барлығын бір жағынан кемшілік деп есептеді. 1969 жылы жарық көрген кітабында ол Джордже Митровичтің қайта құруын жариялады, бірақ оның мәтіні суреттен күрт өзгеше болды. Кейбір мамандар бұл тұжырымдаманы ұқыпсыз, ескірген, техникалық тұрғыдан мүмкін емес және жай ғана дұрыс емес деп бағалады. Дегенмен, суреттер халықаралық деңгейде танымал болды. Срейович тағы да өзін алшақтатып, мұндай шатыр құрылысының кемел пішіндегі негізге қарағанда тым қарапайым екенін айтты, сондай-ақ әлі белгісіз элементтерді ескеру қажеттігін, олар мүлдем басқа құрылысқа мүмкіндік беретінін қосты. 1973 жылы ол Ристичтің қайта құруын да қабылдамады, өйткені ұсынылған ешбір шешім соңғы деп есептелмеді және әр идеяда кемшіліктер болды. Ол кез келген түпкілікті шешім жаратушылардың қиялын толыққанды көрсетпейтінін және мәселені шешу үшін бірнеше буын қажет екенін мәлімдеді. Кейін, 1980 жылы Ристич Грац университетінде «Лепенски Вирдегі тарихқа дейінгі сәулеттің қайта құруы» тақырыбында докторлық диссертациясын қорғады. Падина орнын зерттеген Борислав Йованович негізгі «үш таяқшадан тұратын үйді» пайдаланып, қайта құруға тырысты. Скелеттердің еден астына жерленген орналасуы жыныстық мүшелердің үстінде орталық құрылымның кеңейетін бөліктерімен сәйкес келеді, бұл кейбір зерттеушілерді оның тууды бейнелейтініне, скелеттің жынысына қарамастан, ал скелеттің «түрік стиліндегі» позы босану позын көрсетеді деген қорытындыға әкелді.

Мүсіндер

Лепенски Вир мүсіндері Лепенски Вирден табылған, б.з.д. 7000 жылға дейінгі көптеген тарихи алды мүсіндерден тұрады. Бұл жерде табылған ең көне мүсіндер Лепенски Вир I б қонысының кезеңіне жатады. Олар Лепенски Вир мәдениетінің аяқталуына дейін барлық келесі қабаттарда кездеседі. Барлық мүсіндер өзен жағалауынан табылған дөңгелек құмтас тастардан қашалған. Мүсіндерді екі ерекше санатқа бөлуге болады: бірінде қарапайым геометриялық өрнектер, ал екіншісінде адам тәрізді бейнелер бейнеленген. Соңғысы көбірек қызығушылық тудырады. Барлық мүсіндер күшті экспрессионистік стильде жасалған. Адам фигураларының тек басы мен беті ғана шынайы түрде бейнеленген, қалың қабаулары, созылған мұрыны және кең, балыққа ұқсас ауызы бар. Кейбір фигураларда шаш, сақал, қолдар мен алақандары стильделген түрде көрінеді. Көптеген балыққа тән белгілер байқалады. Бұл мүсіндердің үй ішіндегі қасиетті орында орналасуы олардың өзен құдайларымен байланысын көрсетеді. Мүсіндер үйдің құрамына кіріктірілген, тас еденге орнатылған. Олар қазірге дейін табылған ең көне ("портрет") мүсіндер тобы болып табылады. Мүсіндердің ұзындығы шамадан аспаса да, олар тарихи тұрғыдан "монументалды" деп есептеледі, себебі осы көлемдегі ескірек мүсіндер әлі табылмаған.

Құрлық теориясы

"Архитектуралық жаңашылдығымен" ерекшеленетін елді мекен мен оның мәдениеті сол кездегі қабылданған білімдерден мүлдем бөлек болғандықтан, Лепенски Вир цивилизациясы туралы маргиналдық теориялар пайда болды. Уфологтар лепендіктердің шындығында ғарыштан келгендер екеніне сенді. Мұндай қастандық теориялары Ресейде де болды, ал ежелгі астронавттар теориясының жақтаушысы Эрих фон Дэникен бұл жерге қызығушылық танытты. Содан бері жер осінің бұрышы өзгергендіктен, GPS қолданылып геопространдық талдау жүргізілді. Ол "екі күннің бірдей шығуы" сол кезде де болғанын және Лепенски Вирдің бастапқы орнынан жақсы көрінгенін дәлелдеді. Павлович пен Александра Бажич бұл құбылысты зерттеп, 2016 жылы "Лепенски Вирдің Күні" атты кітабында нәтижелерін жариялады. Бір жыл сайын қайталаналатын анықтамалық нүкте арқылы уақытты есептеу үшін қысқы және жазғы күн тоғысында Күннің нақты орны ғана қажет болғандықтан, лепендіктер "екі күннің бірдей шығуын" күн күнтізбесінің негізі ретінде пайдаланған деп санайды. Лепенски Вир мыңдаған жылдар бойы тұрақты қауымдастық болғандықтан, Павлович пен Бажич тұрғындары осы құбылысты байқаған болуы керек, өйткені сол кездегі адамдар қазіргідей емес, табиғат құбылыстарын жақсырақ байқаған. Тіпті 1996 жылы қайтыс болған және бұл құбылыстан хабарсыз болған Срейович та, шатқалдың географиялық орналасуына сүйене отырып, "жарық пен көлеңкенің биі кейде иерофания деңгейіне жетеді" деген пікір білдірді. Proto Vir қабаты толығымен су астында қалды, ал Vir I қазбаларының кейбіреулері, мысалы, үстірттің ең биік бөлігіндегі үйлер (61, 65, 66, 67), орнынан жылжытылмады, бірақ олар да су астында қалды. Жалпы, Темір қақпа шатқалындағы мәдениеттердің материалдық қалдықтарының көбі су астында қалды және ғылыми зерттеулер үшін мәңгілікке жоғалды. Дегенмен, Лепенски Вир Еуропадағы ең көне жоспарланған елді мекен және басқа еш жерде кездеспейтін ерекше, трапеция пішіндес үйлерге ие. Оның мәдениеті ең ерте табылған портреттік мүсіндерді ғана емес, сонымен қатар адам өнері тарихындағы өмірлік мөлшерден асатын алғашқы мүсіндерді де сыйлады. Бұл мүсіндер сол кезеңдегі ең үлкендері және ауызы немесе құлақтары ойылған алғашқы мүсіндердің бірі. Сонымен қатар, Лепенски Вирден табылған қаңқа қалдықтары мезолиттік антропологиялық сериялардың жартысын құрайды және болашақ биоархеологиялық және ДНК зерттеулері үшін маңызды. Бірақ Лепенски Вирдің зор маңызына қарамастан, ол әлі де ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұралар тізіміне енбеген. Бұл мемлекеттік бюрократия мен кейбір техникалық мәселелерге және Лепенски Вир мұражайының аяқталуын күтуге байланысты. Тағы бір мәселе, ескерткіштің бастапқы орны су астында қалған және биікке көшірілген болуы мүмкін. 61 және 65 үйлер жылжытылмады, су деңгейі төмен болғанда, олар тек жер бетінен төмен орналасқан, сондықтан техникалық тұрғыдан оларды ЮНЕСКО тізіміне ұсынуға болады. Архитектор Бранислав Крстич (1922–2016), ЮНЕСКО-ның бұрынғы комиссары, 2010 жылы Лепенски Вирді Темір қақпа шатқалының баршасымен бірге "біртұтас мәдени және табиғи ескерткіш" ретінде тізімге енгізуді ұсынды. Крстичтің сөзіне қарағанда, ежелгі мәдениеттерден басқа, Лепенски Вирдің кеңінен таралған аймағы кейіннен Римнің және Византияның Дунай бойындағы лимесінің бөлігі болды, Голубац бекінісі мен Фетислам сияқты римдік және ортағасырлық бекіністерді қамтиды, ал алып Темір қақпа тоғаны 20 ғасырдағы индустриализация мен электрлендірудің ескерткіші. Ристич бұл әрекетке қарсы шығып, түпнұсқа "мөлдір" артефакттарды (мүсіндерді) қираған сәулет қалдықтарынан бөліп алу керек деді, себебі олар ішінара су астында қалғандықтан, ішінара 1960 жылдардағы қазбалар кезіндегі археологиялық басқарудың нашарлығынан қирады. Ол сәулет қалдықтары бастапқыда нәзік болғанын және қазба кезінде ішінара ғана көрсетілгенін, бірақ көшіру кезінде толығымен жойылғанын мәлімдеді. Архитектор және суретші Александр Дероко оны "20 ғасырдың ең үлкен мәдени трагедиясы" деп атады және "әлемдік деңгейдегі ғалымдар енді бұл жерді зерттей алмайды" деді. Музейдегі жоғары және қайта құрылған бөлімді Милорад Медич басқаратын жобамен көшіру жоспарланған, ол үй қабаттарын болат каркастарда көшіруді көздеді. Бірақ көшіру кезінде нәзік қабаттар бөлшектерге айналып, шаңға ұшырады, сондықтан олар бөлек көшіріліп, музейде қайта құрастырылды. Ристич назарды толығымен сақталған мүсіндерге аудару керек деп санайды: "ЛАСКОДАҒЫ үңгір суреттері 20,000-30,000 жыл бұрынғы палеолит адамының жанын ашқандай, Лепенски Вирдегі тас мүсіндер 7,000-9,000 жыл бұрынғы мезолит адамының жанын ашады". Ол музейді "жаны да, ғылымы да жоқ, мағынасы жоқ толық емес жалғандық" деп айыптады. Ол Лепенски Вир маңыздылығына орай, Децебалдың (бірінші ғасырдың дактар басшысы) бетінің алып тік қабырғаға ойылған мүсініне тең келетін лайықты ескерткішке ие болуы керек деп қорытындылады. Ол сербтің аналогы Лепендік мүсіндерінен шығатын алып бет болуы керек екенін ұсынды, ол Дунайдан көтеріліп тұрарлықтай көрінеді, ал Лепена тасы Лепенски Вир мен Власак арасындағы орталық жерде ескерткіш орналасуына ыңғайлы болар еді.