Кіріспе

Солтүстік-шығыс Италияның жойылған үнді-еуропалық тілі – жойылған венетик тілі. Бұл тілге б.з.д. 6-1 ғасырларға жататын 300-ден астам қысқа жазулар куәлік етеді. Оның тұрғындары римдіктерде венетилер, ал гректерде энеттер деп аталған ежелгі халықтармен байланыстырылады. Тіл шамамен 1 ғасырда, жергілікті халық римдік мәдени аймағына сіңісіп кеткен кезде жойылды. Реитияға арналған құрбандықтар туралы жазулар венетик тілі туралы біліміміздің маңызды көздерінің бірі болып табылады.

Тілдік жіктеме

Венетик тілі – сандық тіл. Жазу үлгілерінде этрус әліпбиіне ұқсас Солтүстік итальян әліпбиінің түрлі нұсқалары қолданылған. Венетик тілінің басқа үнді-еуропалық тілдермен байланысы әлі зерттелуде, бірақ көптеген ғалымдар венетик тілінің, либурниялықтан басқа, итальян тілдерімен ұқсастықтары бар екенін мойындайды, сондықтан оны кейде итальян тілдерінің қатарына жатқызады. Дегенмен, ол басқа Батыс үнді-еуропалық тілдермен (әсіресе кельт және герман тілдерімен) де ортақ белгілеріне ие болғандықтан, кейбір лингвистер оны тәуелсіз үнді-еуропалық тіл деп санайды. Венетик тілі бұрынғыда Батыс Балқанда қолданылған иллирия тілдерімен де байланысты болуы мүмкін, алайда иллирия және венетик тілдерінің тығыз байланысты екендігі туралы теория қазіргі зерттеулерде пысықталып жатыр. Кейбір ғалымдар венетик тілін латын тілінен гөрі Оско-Умбрия тілдеріне жақын деп есептейді, бірақ көптеген сарапшылар, сөздік құрамындағы айырмашылықтарды ескере отырып, венетик тілінің итальян тілінің негізгі құрамына кірмей, одан ертеде бөлініп шыққандығын ұсынады. 2012 жылғы зерттеуде венетик тілінің морфологиясы кельт тіліне өте ұқсас екендігі, ал фонологиясы кельт және итальян тілдері арасында ортақ екендігі көрсетілді, яғни ол салыстырмалы түрде консервативті тіл. Алайда, мұндай фонологиялық ұқсастықтар аймақтық факторларға байланысты туындаған болуы мүмкін. Ретий тілімен де фонологиялық ортақтықтар анықталған. 2016 жылы келтолог Питер Шрайвер венетик және итальян тілдерінің үнді-еуропалық тілдердің итало-кельттік тармағының бір тармағын құрайтынын, ал екінші тармақтың кельт тілі екенін дәлелдеді.

Тағдыр

Рим әліпбиінде латын-венециялық екі тілде жазылған жазулар пайда болған кезеңде, яғни б.з.д. 150–50 жылдары, венеция тіліне латын сөздері көптеп енді. Зерттеушілердің пікірінше, венеция тілінен латын тіліне ауысу және оның нәтижесінде тілдің жоғалуы осыған дейін басталған болуы мүмкін.

Ерекшеліктері

Венетик тілінде шамамен алты, мүмкін жеті жалғау және төрт жіктеу болған (латын тіліне ұқсас). 60-қа жуық сөз белгілі, бірақ кейбіреулері латын тілінен (liber. tos. < libertus) немесе этрус тілінен қабылданған. Олардың көптегені анық индоевропалық текті көрсетеді, мысалы, vhraterei < PIE *bʰréh₂trey = бауырға.

Фоналогия

Венеция тілінде PIE *bʰ, *dʰ және *gʰ дыбыстары сөздің басында (латын және Оско-Умбрия тілдеріндегідей) сәйкесінше , және , ал сөздің ішінде, гласныйлар арасында (латын тіліндегідей) , және , болып дамыды. Венеция тілі үшін кемінде *bʰ және *dʰ дыбыстарының дамуы нақты куәландырылған. Фалискан және Оско-Умбрия тілдерінде де ішкі жағдайда , және , дыбыстары кездеседі. Сонымен қатар, PIE *kʷ > kv, *gʷ > w және PIE *gʷʰ > f дыбыстарының Венеция тілінде дамуына қатысты деректер бар, соңғы екеуі латын тіліндегі дамумен паралель; сондай-ақ PIE тізбегі *p kʷ > *kʷ kʷ регрессивті ассимиляциясы да бар, бұл ерекшелік италық және кельт тілдерінде де кездеседі. Крахе, Пелегрини, Просдокими және Лежун. Жақында Капуи және Бьянки да зерттеулер жүргізді.