Кіріспе
Першерон – Францияның батысындағы Уайн өзені аңғарында, бұрынғы Перш провинциясының бөлігінде пайда болған жұмыс аттарының тұқымы. Әдетте сұр немесе қара түсті болады, Першерон аттары жақсы дамыған бұлшық еттерімен, ес білу қабілетімен және жұмысқа ынтасымен танымал. Олардың нақты тегі белгісіз болғанымен, тұқымның ата-бабалары 17 ғасырда аңғарда болғандығы мәлім. Олар соғыс аттарынан тараған деп саналады. Уақыт өте келе, олар пошта вагондарын тарту үшін, кейіннен ауыл шаруашылығында және ауыр жүктерді тасымалдау үшін қолданыла бастады. 18-19 ғасырлардың шегінде араб қаны қосылды. 19 ғасырдың соңында Франциядан Першерон экспорты күрт өсті, ал тұқымдық кітап 1893 жылы Францияда құрылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін мыңдаған Першерон Франциядан АҚШ-қа жіберілді, бірақ соғыс басталғаннан кейін экспортқа тыйым салынды. Соғыс кезінде бұл тұқым Еуропада кеңінен қолданылды, тіпті кейбір аттар АҚШ-тан Францияға соғысқа көмектесу үшін қайтарылды. 1918 жылдан бастап Першерон Ұлыбританияда өсіріле бастады, сондай-ақ 1918 жылы Британдық Першерон Жылқы Қоғамы (BPHS) құрылды. Тұқымдық кітаптардың меншігі бірнеше рет ауысқаннан кейін, 1934 жылы АҚШ-тағы Першерон тіркелімі құрылды. 1930 жылдары АҚШ-тағы жұмыс аттарының 70% Першерон тұқымынан болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін олардың саны күрт азайды. Дегенмен, популяциясы қайта жаңғырды және 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, тек АҚШ-та жылына шамамен 2500 Першерон тіркелді. Бұл тұқым әлі де жұмыс аттары ретінде кеңінен қолданылады, ал Францияда оларды ет өндіру үшін де өсіреді. Першеронды бірнеше жеңіл тұқымды аттармен будандастырып, шаруашылыққа және спортқа жарамды аттар шығарылған. Таза тұқымды Першерон аттары орман шаруашылығында, арба тартуда, сондай-ақ міну үшін, оның ішінде түрлі ағылшын ат спортында, мысалы, конкурда қолданылады.
The Percheron is a breed of draft horse that originated in the Huisne river valley in western France, part of the former Perche province, from which the breed takes its name. Usually gray or black in color, Percherons are well muscled, and known for their intelligence and willingness to work. Although their exact origins are unknown, the ancestors of the breed were present in the valley by the 17th century. They are believed to descend from war horses. Over time, they began to be used for pulling stagecoaches; and later, for agriculture and hauling heavy goods. In the late 18th and early 19th centuries, Arabian blood was added to the breed. Exports of Percherons from France rose exponentially in the late 19th century, and the first purely Percheron stud book was created in France in 1893. Before World War I, thousands of Percherons were shipped from France to the United States, but after the war began, an embargo stopped shipping. The breed was used extensively in Europe during the war, with some horses being shipped from the United States back to France to help in the war effort. Beginning in 1918, Percherons began to be bred in the United Kingdom; in 1918, the British Percheron Horse Society (BPHS) was formed. After a series of name and studbook ownership changes, the current United States Percheron registry was created in 1934. In the 1930s, Percherons accounted for 70% of the draft horse population in the United States, but their numbers declined substantially after World War II. However, the population began to recover; and, as of 2009, around 2,500 Percheron horses were registered annually in the United States alone. The breed is still used extensively for draft work; in France, they are also bred for horse meat. They have been crossed with several light horse breeds to produce both stock horses and sport horses. Purebred Percherons are used for forestry work and pulling carriages, as well as work under saddle, including competition in various English riding disciplines, including show jumping.
Сипаттамалары
Першеронның идеалдық мөлшері елдерге қарай өзгереді. Францияда биіктігі – аралығында, ал салмағы – аралығында болады. Америка Құрама Штаттарында першеронның биіктігі әдетте – аралығында болады, американдық першеронның орташа салмағы шамамен , ал ең жоғары салмағы шамамен құрайды.
Олар көбінесе сұр немесе қара түсті болады, бірақ американдық тіркелімде роан, құлыншық және кездік түсті аттарды тіркеуге де рұқсат етіледі. Францияда тек сұр немесе қара түсті жылқыларды тіркеуге болады.
Француздық тіркелімдегі жылқылардың мойнына Société Hippique Percheronne қоғамының инициалдары – "SP" әріптерімен белгі қойылады.
Тарих
Першерон тұқымы Францияның Уазен өзені аңғарында пайда болды, ол Орн аймағында басталады – бұрынғы Перше провинциясының бір бөлігі, осы аймақтан тұқым өз атын алды. Тұқымның тегі туралы бірнеше теория бар, бірақ оның нақты шығу тегі белгісіз. Тұқымның негізгі ата-тегінің бірі 496 жылдан кейін Клодвиг I-нің Бретондықтардан түткіндірген биелері болуы мүмкін. Тағы бір мүмкіндік – 8 ғасырда Испаниядан морилер әкелген Барб тұқымды айғырлар. Морилер 732 жылы Пуатье шайқасында жеңілді, ал олардың бір бөлігі Першеден келген жауынгерлерге түскен болуы мүмкін. Кейбір теориялар Першерон мен Булонна тұқымдарының тығыз байланысты екенін, ал Булонна тұқымы Цезарь легиондарына күш беру үшін Бретаньға әкелінген кезде Першеронға әсер еткенін айтады. 8 ғасырда Барб айғырлары жергілікті биелермен шағылыстырылған, ал Перше графы крест жорықтарынан және Испания жеріне жасаған жорықтардан оралғаннан кейін тұқымға шығыс жылқысының қаны қосылды. Ротру III Кастилиядан жылқы әкелгенде испан тұқымдарының қаны да араласты. Тұқымның шығу тегіне қатысты теорияларға қарамастан, тұқым тарихшылары Перше аймағының жер бедері мен климаты тұқымның дамуына ең үлкен әсер еткенін мойындайды. 13 ғасырға жататын «Гийом де Доль» романында атқа сілтеме жасалған, онда басты кейіпкер «Перше графының атын» дайындауды сұрайды, бұл «қарғалы рыцарға мінуге болатын зор атты» білдіруі мүмкін, ол поэманың географиялық ортасында өсірілген. 17 ғасырда қазіргі Першерон тұқымының ата-бабалары кішкенірек, орташа бойлы және ептірек болған. Бұл аттар көбінесе сұр түсті болған, орта ғасырлардағы суреттерде француз рыцарлары осы түсті аттарда бейнеленген. Зәрлі рыцарлар дәуірінен кейін жылқы өсірудегі басты назар ауыр салмақты дилижанстарды жылдам тротамен тарта алатын аттарды өсіруге ауысты. Сұр аттар түнде жақсы көрінетіндіктен, оларға басымдық берілді. Осындай аттар «Дилижанс аттары» деп аталды, себебі олар тартқан дилижанстар осылай аталған. Дилижанстарды теміржол алмастырғаннан кейін, қазіргі Першерон тұқымы ауыл шаруашылығында және ауыр жүк тасымалдауда қолданылатын, жүктерді доктан теміржол терминалдарына тасымалдауға арналған, сәл ірілеу ат ретінде қалыптасты.
19 ғасыр
Араб тайыншалары 1760 жылы Ле Пиндегі патшалық тұқымдық шаруашылығында қолданыла бастағанда, першерон өсірушілеріне әскерлік аттар өсіру үшін пайдаланылды. 1789 және 1800 жылдардың басында Першеронның жоғалу қаупі туды, себебі француз революциясы кезінде және одан кейін жылқы өсіру тоқтатылды. Тұқымның алғашқы тарихында Першерон өсіруді қайта бастауға көмектескен қан ретінде Ле Пиннен шыққан екі сұр араб тайыншасы, Годольфин мен Галлиполи есімдері айтылады. Алайда кейінірек жүргізілген зерттеулер Годольфиннің қалыпты дене бітімі мен ерекше құндылығы жоқ, ал Галлиполидің тегі белгісіз, көк түсті ат екенін анықтады. Қазіргі заманғы тұқым тарихшылары 19 ғасырдың басында тұқымды қайта жаңғырту үшін жеткілікті асыл тұқымды мал қалғанын жоққа шығарып, ерекше емес тегі мен дене бітімі бар екі аттың тұқымға елеулі әсер еткеніне күмәнді екенін мәлімдейді. 1823 жылы Першерон тұқымының негізін қалаушы тайынша Жан-ле-Бланк туды. Бүгінгі күні барлық першеронның тегі осы тайыншаға жетеді. 19 ғасырдың ортасында АҚШ-та жергілікті жылқыларды жақсарту үшін першерон тайыншалары жергілікті биелермен шағылыстырылып, мыңдаған будандасқан жылқылар алынды. 1860 жылдардағы Америка Азамат соғысынан кейін жылқы саны күрт азайды, соның салдарынан үлкен жұмыс аттарына, әсіресе өсіп келе жатқан қалаларда және Батыста үлкен қажеттілік туды. 1876 жылы Чикагодағы Першерон өсірушілерінің тобы Норман Першерон қауымдастығын құрды, сонымен бірге тұқымдық кітап бастау алды. Норман Першерон қауымдастығы – АҚШ-тағы алғашқы таза тұқымды мал шаруашылығы қауымдастығы. 1877 жылы атаудан "Норман" сөзі алынып тасталды. Кейін 1893 жылғы экономикалық дағдарыс кезінде Першерон қауымдастығы банкротқа ұшырап, жұмысын тоқтатты. 19 ғасырдың соңында Першеронды АҚШ-тан Ұлыбританияға экспорттау басталды, онда олар үлкен қалалардағы автобустарды тарту үшін пайдаланылды. Ұлыбританияға алғаш рет әкелінген першеронның арасында АҚШ-тан келген мыңдаған будандасқан жылқылар да болды. Ұлыбританияда автобус тарту қызметін аяқтағаннан кейін көптеген жылқылар фермерлерге сатылды. Басқа импортталған жылқылар Британ армиясына сатылды, ал 1900 жылы 325 жылқы Бур соғысында пайдалану үшін Оңтүстік Африкаға жіберілді. 20 ғасырдың басында Першерон белгиялық, Клайдсдейл және Шир тұқымдарымен бірге төрт ірі жұмыс ат тұқымының бірі болды. Өсірушілер жылқыларын айтарлықтай ақшаға сата алатын, әсіресе АҚШ пен Канадада, онда асыл тұқымды малдың бағасы жоғары болды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Ногент-ле-Ротру, Ле-Хавр және АҚШ арасында Першерон саудасы гүлденді. Алайда соғыс басталғаннан кейін француз першерондарына экспортқа тыйым салынды. 1916 жылдың сәуірінде Франциядан АҚШ-қа 59 жылқы жіберуге рұқсат берілгеннен басқа, бұл тыйым соғыс аяқталғанға дейін күшінде болды. Соғыс Першерон тұқымына зиян келтірді, себебі шайқасқа аттар, жем-шөп және ұстамалар тартылды, ал тыйым алынғаннан кейін Франция американдық өсірушілердің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін жеткілікті сапалы немесе саны бойынша жылқыға ие болған жоқ. Тыйым АҚШ-та тұқым шаруашылығының өркендеуіне әкелді, Франциядан Першеронның көпшілігін импорттаудың бұрынғы практикасын алмастырды, ал соғыс жылқылары соғыста қажеттілерді жеткізу үшін АҚШ-тан Еуропаға басқа бағытта жіберілді. Першеронның төменгі аяқтарында қауырсынның болмауы оны соғыста жиі жұмыс істейтін лайда күтіп-ұстауды жеңілдетті. Олардың асфальтталған жолдарда жылдам жүгіруі оларды моторы бар көліктерге қарағанда әмбебап етіп жасады, және олар тыныш мінез-құлқына байланысты қарумен және алдыңғы бөлімшелерде жұмыс істеуге пайдалы болды. 1918 жылы Британдық Першерон ат қоғамы құрылды. Британдық өсірушілер мен иелері Першеронды Франциядан, сондай-ақ кейде Канададан, егер ол тым қымбат болмаса, импорттауды жалғастырады. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін механикаландырудың артуы Першерон популяциясының азаюына әкелді. 1966 жылы француздық тұқымдық кітапқа Францияның басқа аймақтарындағы Першеронға жақын типтер енгізілді, соның ішінде Беррихон, Ниверне, Марна, Аугерон, Бурбонне, Луара және Саон-э-Луара аттары кірді. 1989 жылы өткен Першеронның дүниежүзілік конгресі кезінде француз өсірушілері туристік мақсаттарда, сондай-ақ Жапонияға экспорттауға және басқа да нарықтарға жеңіл тұқым қажет екенін түсінді. 1993 жылы Silver Shadows Sheik қара тайыншасымен бастап, американдық тайыншаларды Францияға импорттау үрдісі басталды. Бұл тайынша және басқалары француз Першеронының сәнді, кішірек және нәзік көрінісін жасау үшін пайдаланылды, сонымен бірге дәстүрлі сүйек және аяқ құрылымын сақтады. Импортталған барлық тайыншалар қара болды, Францияда қара Першеронның танымалдығын қайта жандандырды. Сондай-ақ 1993 жылы Société Hippique Percheronne туристік және экспорттық нарықтардың өсіп келе жатқанын ескере отырып, басқа жұмыс ат тұқымдары үшін 1996 жылға дейін тыйым салынбаған құйрық тілуге тыйым салды. Бұл жартылай немiс тiлiндегi сұранысқа және Cheval сияқты журналдардың ықпалына байланысты болды. 1988 жылы АҚШ-та 1088 Першерон болды, ол 1998 жылға қарай 2257-ге жетті. 2012 жылғы мәліметтер бойынша, American Livestock Breeds Conservancy Першеронды "қалпына келіп жатқан" деп санайды, яғни тұқым "қадағалау" санатында болу үшін қажетті санды асып түскен, бірақ оны қадағалау қажеттілігі сақталады.
Аугерон
Аугерон, сондай-ақ Caen немесе Virois деп аталады, 19 ғасырда Першерон тұқымынан дамыған. Аугерондар ашық сұр түсті, биік, мықты, жақсы денелі және сергекті болады. Олардың бойы жоғары, бірақ Виреде өсірілген жылқылар стандарттан кішірек келеді. Дегенмен, 1904 жылғы бір мәтінде "Каен Виру" тұқымын Аугерон тұқымымен бірге атаған. 19 ғасырда бұл жылқылар Төмен Нормандиядағы Арженс және Бае жәрмеңкелерінде сатылды, және олардың бағасы жоғары болды. 1858 жылы Аугерон жылқысы 600-ден 1200 франкқа дейін сатылды. 1913 жылы Ож (Auge) аймағындағы шаруалар Аугерон жылқысын тіркеу үшін "Аугерон тұқымдық қоғамы" (Société hippique du trait augeron) құрды. Мұның бір себебі Першерон жылқысын өсіру ортасын қорғау болды: Першеге жақын жерде туған жануарлар ғана тұқымдық кітапқа тіркелуге және осылайша "Першерон" атауын пайдалануға құқылы болды. Бұл шектеу Першеден тыс жерде туған жақын маңдағы жылқылардың бірнеше популяцияларын, мысалы, Мэн және Аугеронды тіркеуден шығарды.
Қолданылуы
Першерон – бүгінгі таңда әлемдегі француздық тұқымдардың ең танымал және көп тараған тұқымы. Олар Арден және Владимир ауыр жүк көтергіш аттарды жақсартуға, сондай-ақ андалузиялық және першерон аттарының араласуынан туған испандық Норман тұқымын шығаруға пайдаланылды. 19-шы ғасырдың соңында Париждегі аттардың көп бөлігін першерондар құрады. Першерон әлі де жүк тасу жұмыстары үшін кеңінен қолданылады және басқа тұқымдар сияқты, Францияда ет өндірісі үшін де қолданылады. АҚШ-тағы ең танымал ат командаларының бірі – Heinz hitch першерондары, олар Tournament of Roses Parade-де бірнеше рет көрсетілді. Ұлыбританияда першерондар жарнамалық және таныстыру мақсатында, сондай-ақ орман шаруашылығы және ауыл шаруашылығы жұмыстарында қолданылады. Ауыр аңшы аттарды өсірушілер олардың дене бітімін үлкейту және мінез-құлқын жақсарту үшін оларды жеңіл аттармен будандастырады. Фолкленд аралдарында да, Солтүстік Австралияда да першерондар жергілікті биелермен, негізінен Фолкленд аралдарындағы криоллолармен шағылыстырылып, ірі және төзімді жылқылар шығарылды. Бұл будандасқан жылқылар Фолкленд аралдарының субполярлық климатында да, Австралияның субтропикалық климатында да мал өсіруге кеңінен қолданылады. Австралияда оларды тауарлық полиция аттары ретінде пайдалану үшін толыққанды жылқылармен будандастырады. 1978 жылы Ұлыбританияда алғашқы Дүниежүзілік Першерон Конгресі өтті және одан бері жыл сайын өткізіліп келеді. Көрмелердің көп бөлігі Солтүстік Америкада өткенімен, төрт көрме – 1980, 1989, 2001 және 2011 жылдары – Францияда өтті. Жыл сайын шілде айында Францияның ұлттық тұқымдық көрмесі Харрас-дю-Пинде өткізіледі. 2000-жылдардың басынан бері АҚШ армиясының Форт Сэм Хьюстон кассион және жерлеу салтанатты взводы әскери кассионды тасу үшін першерондарды пайдаланып келеді. 2019 жылдың мәліметі бойынша, Форт Сэм Хьюстон кассион взводында 11 жұмыс істейтін першерон және жерлеу процессиясында атсыз жылқы ретінде қолданылатын бір жеңіл ат болды. Жерлеу рәсімдерін орындаудан басқа, Caisson Percherons Сан-Антонио мал көрмесінде және Родеода, сондай-ақ Оңтүстік Техас аймағындағы АҚШ армиясының жұмылдыру шараларында да жиі көрсетіледі.