Кіріспе

Римдік заңгер (б.з. 2 ғ.) – Гай (шамамен б.з. 130–180 ж.) – римдік заңгер. Оның жеке өмірі туралы, тіпті аты (Гай немесе Каюс – тек жеке аты (praenomen)) туралы да аз мәлімет белгілі. Өмір сүру мерзімін анықтау да қиын, бірақ ол б.з. 110 жылдан кем дегенде б.з. 179 жылға дейін өмір сүрген болуы мүмкін, өйткені ол сол кезеңде қабылданған заңнама туралы жазған. Оның еңбектеріндегі ішкі деректерге сүйенсек, ол императорлар Адриан, Антонин Пий, Марк Аврелий және Коммодтың тұсында белгілі болған. Оның шығармалары 130 және 180 жылдар аралығында жазылған. Бірақ, оның өлімінен кейін жазбалары зор құқықтық мәнге ие деп танылды және император Феодосий II оны «Цитирование туралы заңда» Папиниан, Ульпиан, Модестин және Павлуспен бірге сот қызметкерлері істерді қарағанда ескеретін бес заңгердің бірі деп атады. Осы заңгерлердің еңбектері рим құқығының маңызды көзіне айналды. «Институттардан» басқа, рим құқығының негіздерін толық баяндайтын еңбектерден өзге, Гай Магистраттардың эдикттері, Он екі тақта (Ad Legem XII Tabularum), маңызды Papia Poppaea заңы және тағы да бірнеше тақырыптар бойынша трактаттардың авторы болды. Оның рим құқығының тарихына деген қызығушылығы айқын, сондықтан оның еңбегі ертедегі институттар тарихын зерттеушілер үшін құнды. Рим заңгерлерінің екі мектебі арасындағы пікір таластарында ол көбінесе Сабиниан мектебінің жақтасы болды, олар Атей Капитоның ізбасарлары саналды, оның өмірі туралы Тациттың «Жылнамаларында» айтылады, және бұл мектеп ежелгі қағидаларды мүмкіндігінше қатаң сақтауды және жаңалықтарға қарсы тұруды жақтады. Гайдың еңбектерінен көптеген цитаталар Юстиниан I-нің тапсыруымен Трибониан жасаған «Дигест» жинағында кездеседі, осылайша рим құқығы жүйесінде берік орын алды; ал Юстинианның «Институттарын» Гайдың «Институттарымен» салыстырғанда, кейінгі еңбектің барлық әдісі мен құрылымы бұрынғысынан көшірілгенін, ал көптеген бөлімдер сөзбе-сөз бірдей екенін көруге болады. «Дигест» және Юстинианның «Институттары» «Corpus Juris Civilis» құрамына кіреді. Б.з. 130-180 жылдар аралығында Гай мен Юстиниан арасындағы үш ғасырлық кезеңнің көп бөлігінде оның «Институттары» рим құқығын оқыған барлық студенттер үшін негізгі оқулық болды.

Институттар

Гайдың институттары, шамамен 161 жылы жазылған, заң институттарының кіріспелік оқулығы болып табылады және төрт кітапқа бөлінген: біріншісі – адамдар және олардың заң алдындағы мәртебесінің айырмашылықтарын қарастырады; екіншісі – заттар мен оларға құқықтарды алу жолдары, оның ішінде өсиеттерге қатысты заң; үшіншісі – мұрагерлік және міндеттемелер; төртіншісі – сот процестері мен олардың формалары. Гайдың еңбегі Юстинианның еңбегінен тарихи зерттеушілер үшін әлдеқайда қызықтырақ, себебі Гай сот істерінің формулалар жүйесімен – яғни, іс алғаш рет келіп түскен претордың жюдекске берген ресми нұсқауларымен қаралатын заманда өмір сүрген. Бұл формулалардың мазмұнын білмей, Рим құқығы тарихындағы ең маңызды мәселені шешу мүмкін емес, сондай-ақ Римнің ежелгі заңына тән қатаң ережелердің преторлардың теңдік принципімен қалай өзгертілгенін, жаңа жағдайларға бейімделгенін және дамыған қоғамның қажеттіліктерімен үйлесім тапқандығын көрсету де қиын. Гайдың куәлігінен бұл нәтиже, Англиядағы сот актілеріне дейінгі кезеңдегідей, ерекше соттар тобының арқасында емес, формулаларды манипуляциялау арқылы қол жеткізілгені анық. Юстиниан заманында бұл жұмыс аяқталды және формулярлық жүйе жойылды. Бұл еңбек қазіргі ғалымдар үшін ұзақ уақыт бойы жоғалып кеткен, бірақ 1816 жылы Б.Г. Нибур Верона кітапханасында палимпсест тапты, онда Әулие Иеронимнің еңбектерінің үстіне бұрынғы жазбалар жазылған, олар Гайдың жоғалған еңбегі екені анықталды. Алайда, палимпсесттің көп бөлігі Аугуст фон Бетман Холльвегтің көмегімен оқылды және мәтін енді толыққанды деп есептеледі. Соңғы кезде папирустардан екі жинақ табылған. Гайдың еңбегінің табылуы бұрыннан белгісіз болған Рим құқығы тарихының маңызды бөліктеріне жарық түсірді. Гай берген тарихи ақпараттың көп бөлігі Юстинианның жинақтарында жоқ, әсіресе сот процесінің ежелгі формалары туралы мәліметтер. Бұл формаларда салыстырмалы құқық ғылымы үшін құнды мысалдарды ұсынатын, ең алғашқы заманнан сақталған іздерді табуға болады, олар басқа ерте замандағы құқықтық рәсімдердің ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі. Институттардың көптеген басылымдары бар, олардың алғашқысы И.Ф.Л. Гошеннің 1820 жылы Берлинде жарық көрген басылымы. 1911 жылғы "Британ энциклопедиясы" мақаласының авторы 1885 жылы жарық көрген Эдвард Посттың ағылшын тіліндегі басылымын ұсынады, онда ағылшын тіліне аударма және кеңінен түсіндірмелер бар. Жақындағы басылымдарға Э. Секкель мен Б. Куеблердің (8-ші басылым; Лейпциг, 1939); Франсис де Зулуэта, өзінің латын мәтінімен, ағылшын тіліне аудармасымен және түсіндірмелерімен (1946); және В.М. Гордон мен О.Ф. Робинсонның (Лондон, 1988), ағылшын тіліне аудармасымен және Секкель мен Куеблердің латын мәтінімен жарық көрген еңбектері жатады. Гайдың айтқан ертедегі сот процесінің формаларын басқа алғашқы қоғамдардың қолданған тәсілдерімен салыстыру Сэр Генри Мэннің "Ежелгі институттар" кітабының 9-тарауында кездеседі. Қосымша ақпарат алу үшін М. Глассонның "Гай және жауап беру құқығы туралы зерттеу" еңбегін қараңыз.

Көңіл көтеру

1950 жылдары поляк-американдық мүсінші Джозеф Киселевскиге Вашингтондағы АҚШ Өкілдер палатасы ғимаратындағы галерея есігінің үстіне орналастырылатын төрт мәрмәр рельеф жасау тапсырылды. Олардың диаметрі әрқайсысы 28 дюймді құрайды. Гай рельефі – осы төрт рельефтің бірі.