Кіріспе
Римдік заңгер (б.з. 2 ғ.) – Гай (шамамен б.з. 130–180 ж.) – римдік заңгер. Оның жеке өмірі туралы, тіпті аты (Гай немесе Каюс – тек жеке аты (praenomen)) туралы да аз мәлімет белгілі. Өмір сүру мерзімін анықтау да қиын, бірақ ол б.з. 110 жылдан кем дегенде б.з. 179 жылға дейін өмір сүрген болуы мүмкін, өйткені ол сол кезеңде қабылданған заңнама туралы жазған. Оның еңбектеріндегі ішкі деректерге сүйенсек, ол императорлар Адриан, Антонин Пий, Марк Аврелий және Коммодтың тұсында белгілі болған. Оның шығармалары 130 және 180 жылдар аралығында жазылған. Бірақ, оның өлімінен кейін жазбалары зор құқықтық мәнге ие деп танылды және император Феодосий II оны «Цитирование туралы заңда» Папиниан, Ульпиан, Модестин және Павлуспен бірге сот қызметкерлері істерді қарағанда ескеретін бес заңгердің бірі деп атады. Осы заңгерлердің еңбектері рим құқығының маңызды көзіне айналды. «Институттардан» басқа, рим құқығының негіздерін толық баяндайтын еңбектерден өзге, Гай Магистраттардың эдикттері, Он екі тақта (Ad Legem XII Tabularum), маңызды Papia Poppaea заңы және тағы да бірнеше тақырыптар бойынша трактаттардың авторы болды. Оның рим құқығының тарихына деген қызығушылығы айқын, сондықтан оның еңбегі ертедегі институттар тарихын зерттеушілер үшін құнды. Рим заңгерлерінің екі мектебі арасындағы пікір таластарында ол көбінесе Сабиниан мектебінің жақтасы болды, олар Атей Капитоның ізбасарлары саналды, оның өмірі туралы Тациттың «Жылнамаларында» айтылады, және бұл мектеп ежелгі қағидаларды мүмкіндігінше қатаң сақтауды және жаңалықтарға қарсы тұруды жақтады. Гайдың еңбектерінен көптеген цитаталар Юстиниан I-нің тапсыруымен Трибониан жасаған «Дигест» жинағында кездеседі, осылайша рим құқығы жүйесінде берік орын алды; ал Юстинианның «Институттарын» Гайдың «Институттарымен» салыстырғанда, кейінгі еңбектің барлық әдісі мен құрылымы бұрынғысынан көшірілгенін, ал көптеген бөлімдер сөзбе-сөз бірдей екенін көруге болады. «Дигест» және Юстинианның «Институттары» «Corpus Juris Civilis» құрамына кіреді. Б.з. 130-180 жылдар аралығында Гай мен Юстиниан арасындағы үш ғасырлық кезеңнің көп бөлігінде оның «Институттары» рим құқығын оқыған барлық студенттер үшін негізгі оқулық болды.
Gaius ('/g//eɪ//ə//s/; fl. AD 130–180) was a Roman jurist. Little is known about his personal life, including his name (Gaius or Caius being merely his personal name (praenomen)). It is also difficult to ascertain the span of his life, but it is assumed he lived from AD 110 to at least AD 179, as he wrote on legislation passed within that time. From internal evidence in his works it may be gathered that he flourished in the reigns of the emperors Hadrian, Antoninus Pius, Marcus Aurelius and Commodus. His works were thus composed between the years 130 and 180. After his death, however, his writings were recognized as of great authority, and the emperor Theodosius II named him in the Law of Citations, along with Papinian, Ulpian, Modestinus and Paulus, as one of the five jurists whose opinions were to be followed by judicial officers in deciding cases. The works of these jurists accordingly became most important sources of Roman law. Besides the Institutes, which are a complete exposition of the elements of Roman law, Gaius was the author of treatises on the Edicts of the Magistrates, on the Twelve Tables (Ad Legem XII Tabularum), on the important Lex Papia Poppaea, and on several other topics. His interest in the antiquities of Roman law is apparent, and for this reason his work is most valuable to the historian of early institutions. In the disputes between the two schools of Roman jurists he generally attached himself to that of the Sabinians, who were said to be followers of Ateius Capito, of whose life we have some account in the Annals of Tacitus, and to advocate a strict adherence as far as possible to ancient rules, and to resist innovation. Many quotations from the works of Gaius occur in the Digest, created by Tribonian at the direction of Justinian I, and so acquired a permanent place in the system of Roman law; while a comparison of the Institutes of Justinian with those of Gaius shows that the whole method and arrangement of the later work were copied from that of the earlier, and very numerous passages are word for word the same. The Digest and the Institutes of Justinian are part of the Corpus Juris Civilis. Probably, for the greater part of the period of three centuries which elapsed between Gaius and Justinian, his Institutes had been the familiar textbook for all students of Roman law.
Институттар
Гайдың институттары, шамамен 161 жылы жазылған, заң институттарының кіріспелік оқулығы болып табылады және төрт кітапқа бөлінген: біріншісі – адамдар және олардың заң алдындағы мәртебесінің айырмашылықтарын қарастырады; екіншісі – заттар мен оларға құқықтарды алу жолдары, оның ішінде өсиеттерге қатысты заң; үшіншісі – мұрагерлік және міндеттемелер; төртіншісі – сот процестері мен олардың формалары. Гайдың еңбегі Юстинианның еңбегінен тарихи зерттеушілер үшін әлдеқайда қызықтырақ, себебі Гай сот істерінің формулалар жүйесімен – яғни, іс алғаш рет келіп түскен претордың жюдекске берген ресми нұсқауларымен қаралатын заманда өмір сүрген. Бұл формулалардың мазмұнын білмей, Рим құқығы тарихындағы ең маңызды мәселені шешу мүмкін емес, сондай-ақ Римнің ежелгі заңына тән қатаң ережелердің преторлардың теңдік принципімен қалай өзгертілгенін, жаңа жағдайларға бейімделгенін және дамыған қоғамның қажеттіліктерімен үйлесім тапқандығын көрсету де қиын. Гайдың куәлігінен бұл нәтиже, Англиядағы сот актілеріне дейінгі кезеңдегідей, ерекше соттар тобының арқасында емес, формулаларды манипуляциялау арқылы қол жеткізілгені анық. Юстиниан заманында бұл жұмыс аяқталды және формулярлық жүйе жойылды. Бұл еңбек қазіргі ғалымдар үшін ұзақ уақыт бойы жоғалып кеткен, бірақ 1816 жылы Б.Г. Нибур Верона кітапханасында палимпсест тапты, онда Әулие Иеронимнің еңбектерінің үстіне бұрынғы жазбалар жазылған, олар Гайдың жоғалған еңбегі екені анықталды. Алайда, палимпсесттің көп бөлігі Аугуст фон Бетман Холльвегтің көмегімен оқылды және мәтін енді толыққанды деп есептеледі. Соңғы кезде папирустардан екі жинақ табылған. Гайдың еңбегінің табылуы бұрыннан белгісіз болған Рим құқығы тарихының маңызды бөліктеріне жарық түсірді. Гай берген тарихи ақпараттың көп бөлігі Юстинианның жинақтарында жоқ, әсіресе сот процесінің ежелгі формалары туралы мәліметтер. Бұл формаларда салыстырмалы құқық ғылымы үшін құнды мысалдарды ұсынатын, ең алғашқы заманнан сақталған іздерді табуға болады, олар басқа ерте замандағы құқықтық рәсімдердің ерекшеліктерін түсіндіруге көмектеседі. Институттардың көптеген басылымдары бар, олардың алғашқысы И.Ф.Л. Гошеннің 1820 жылы Берлинде жарық көрген басылымы. 1911 жылғы "Британ энциклопедиясы" мақаласының авторы 1885 жылы жарық көрген Эдвард Посттың ағылшын тіліндегі басылымын ұсынады, онда ағылшын тіліне аударма және кеңінен түсіндірмелер бар. Жақындағы басылымдарға Э. Секкель мен Б. Куеблердің (8-ші басылым; Лейпциг, 1939); Франсис де Зулуэта, өзінің латын мәтінімен, ағылшын тіліне аудармасымен және түсіндірмелерімен (1946); және В.М. Гордон мен О.Ф. Робинсонның (Лондон, 1988), ағылшын тіліне аудармасымен және Секкель мен Куеблердің латын мәтінімен жарық көрген еңбектері жатады. Гайдың айтқан ертедегі сот процесінің формаларын басқа алғашқы қоғамдардың қолданған тәсілдерімен салыстыру Сэр Генри Мэннің "Ежелгі институттар" кітабының 9-тарауында кездеседі. Қосымша ақпарат алу үшін М. Глассонның "Гай және жауап беру құқығы туралы зерттеу" еңбегін қараңыз.
Көңіл көтеру
1950 жылдары поляк-американдық мүсінші Джозеф Киселевскиге Вашингтондағы АҚШ Өкілдер палатасы ғимаратындағы галерея есігінің үстіне орналастырылатын төрт мәрмәр рельеф жасау тапсырылды. Олардың диаметрі әрқайсысы 28 дюймді құрайды. Гай рельефі – осы төрт рельефтің бірі.