Кіріспе

Санскрит тілінен алынған ағылшын тіліндегі сөздер тізімі

Бұл санскрит тілінен шыққан ағылшын тіліндегі сөздердің тізімі. Бұл сөздердің көпшілігі санскрит тілінен тікелей қарыз емес. Кейбір сөздердің мағынасы қарыз алғаннан кейін сәл өзгерген. Екі тіл де үнді-еуропа тілдер отбасына жатады және көптеген бір түбірлі сөздері бар. "Өлім", "Аяқ", "Соң", "Жол", "Ана", "Әке" және (1-10) сандарының атаулары сияқты көптеген сөздер ағылшын және санскрит тілдерінің, сондай-ақ неміс, латын, француз және парсы сияқты басқа үнді-еуропа тілдерінің бір түбірлі сөздері болып табылады. Дегенмен, бұл тізімде тек санскриттен алынған сөздер келтірілген.

А

Амбарелла түпкілікті түрде санскрит тілінен: अम्बरेल्ला, бір түрлі ағаш. Анилин француз тілінен (Aniline) және португал тілінен (Anil) арап тілінен (النيل al nili) және парсы тілінен (نیلا nila) алынған, ақырында санскрит тілінен (नीली nili). Арий санскрит тілінен (आर्य IAST) шыққан, "асыл" дегенді білдіреді; ария сондай-ақ "денсаулық" дегенді де білдіреді. Арияның есімдік түрі – Арияна, салауатты, асыл адам, бірақ бастапқыда прото-индо-ирандық автонимі – áryas болған. 1839 жылы алғаш рет ағылшын тілінде кездеседі, бұл, әдетте, Еуропадағы неміс және француз тілдерінде жазған бұрынғы ғалымдардан алынған қарыз сөз, олар өз кезегінде санскриттен тікелей қарыз алған. Атолл Дхивехи тілінен (އަތޮޅު) шыққан, мүмкін санскрит тілінен (अन्तला IAST), "ішкі" дегенді білдіреді, бірақ басқа теориялар да бар. Абарин француз тілінен (aubergine), каталон тілінен (albergínia) арап тілінен (بَاتِنْجَان ISO) және парсы тілінен (بادنجان bâdenjân) алынған, түпкілікті түрде санскрит тілінен (वातिगगम IAST), баклажан дегенді білдіреді. Аватар санскрит тілінен (अवतार avatāra) алынған, "түсу" дегенді білдіреді, аватар – жер бетіндегі қиындықтар кезінде Құдайдың адам кейпінде көрінуі. Осылайша, Кришна мен Рама екеуі де Вишнудың аватарлары болды, ол көптеген рет аватар ретінде көрінді, оның ішінде он ең маңыздысы саналады.

Б

Бандана санскрит тілінен алынған бन्धन bandhana, "байлау". Баян – хинди тілінен baniyaa, түпнұсқасы санскрит тілінен вणिज् vaṇij, яғни "саудагер". Басмати – иісі мен текстурасы үшін жоғары бағаланатын ұзын дәнді күріш түрі. Хинди тіліндегі басамти арқылы санскрит тіліндегі वास vāsa сөзінен шыққан. Бахуврихи – санскрит тілінен алынған, "көп күріш" деген мағына беретін күрделі сөз. Биди – хинди тіліндегі बीड़ी арқылы, түптеп келгенде санскрит тіліндегі वितिक vitika сөзінен шыққан. Бхакти – санскрит тілінен алынған "бхакти", үлес немесе, одан да маңыздысы, құлшыныс. Бринжал – португал тілінен bringella немесе beringela, парсы тілінен بادنجان badingān, ал одан бұрын санскрит тілінен vātiṅgaṇa сөзінен алынған. Будда – санскрит тілінен алынған बुद्ध buddha, "оянған, ағарған" дегенді білдіреді, Буддизмнің негізін қалаушы Сиддхартха Гаутамаға қатысты. Сондай-ақ, Будданың іліміне сәйкес ағарған адамға немесе Будданың бейнесіне қатысты.

С

Candy Орта ағылшын тілінен candi, кристалдалған қант, sugre candi сөзінің қысқартылған түрі, ескі француз тілінен sucre candi, түптеп келгенде араб тілінен sukkar qandī: sukkar – қант, qandī – қант кесектерінен тұрады (qand – кристалдалған қант кесегі, пали тіліндегі kaṇḍa-ға ұқсас үнді тілінен, санскрит тіліндегі खाण्डक khaṇḍakaḥ, khaṇḍaḥ – бөлік, фрагмент, мүмкін Мунда тілінен). Кармин және Кримсон Араб тіліндегі Kirmiz сөзінен (кейін француз тілінде дамыған), санскрит тіліндегі कृमि kṛmi – "құрт" деген мағынаны білдіреді. Кашмир 1680 жылдар, "кашмир жүнінен жасалған шаль", Кашмирдің ескіше жазылуынан, Гималай мемлекетінен, онда жүнді ұзын жүнді ешкілерден алған. Чакрам санскрит тілінен चक्रं Cakram, дөңгелек лақтырылатын қару, өткір жиекті дискі. Чакрам сөзі 'Chakra' сөзінен туындаған, ол "спираль немесе шеңбер" дегенді білдіреді. Чита – санскрит тілінен चित्रस chitra s – "ерекше белгіленген". Чинц – хинди тілінен chint, санскрит тілінен chitra s – "ашық, жарқын". Чукар – хинди тілінен चकोर cakor және урду тілінен چکور chukar, түптеп келгенде санскрит тілінен चकोर cakorah. Чукер – хинди тілінен चक्कर және урду тілінен چکر chakkar, санскрит тілінен चक्र cakra – "шеңбер, дөңгелек". Цитипати – санскрит тілінен चिति पति citi pati – "көтеру қаруының иесі". Кот – хинди тілінен खाट khaat – "төсек", санскрит тілінен खट्वा khatva. Копра – португал тілінен copra (16 ғ.), koppara (хинди тіліндегі khopra сөзімен байланысты) – "кокос майын алу үшін қолданылатын піскен кокос"; хинди тіліндегі khopri – "бас сүйек", санскрит тіліндегі kharparah – "бас сүйек" сөздерімен байланысты. Каури – хинди тілінен कौड़ी kauri және урду тілінен کمتدب kauri, маратхи тілінен कवडी kavadi, санскрит тілінен कपर्द kaparda. Кримсон – көне испан тілінен cremesin, орта ғасырлық латын тілінен cremesinus, парсы тілінен قرمز qirmiz – "kermes", бұл санскрит тілінен कृमिज krmi ja – сөздермен аударылғанда "құрттан шыққан қызыл бояу". Крокус – грек тілінен κρόκος crocus, семит тілдері арқылы (мысалы, еврей тілінде כרכום karkōm, арамей тілінде ܟܘܪܟܡܐ kurkama, парсы тілінде كركم kurkum – шафран немесе шафран сарысы); түптеп келгенде санскрит тілінен कुङ्कुमं kunkumam.

D

Дал – үнді тілі арқылы дал, түпнұсқасы санскрит тілінен алынған दल dala, бұршақ қабығының жапырағы, үнді тағамының бір түрі; сонымен қатар, бұл бұршақтарды да білдіреді. Дас – санскрит тілінен алынған दास daasa, құл немесе қызметші. Дәса деген мақалаға да қараңыз. Датура – латын және хинди тілдері арқылы: धतूरा dhatūra "жимсон шөбі", түпнұсқасы санскрит тілінен धत्तूरा dhattūrā, гүлді өсімдік түрі. Деодар – хинди тілінен деодар deodār, түпнұсқасы санскрит тілінен देवदारु devadāru, ағаш түрі. Дева – санскрит тілінен шыққан, "құдай" дегенді білдіреді, латын тіліндегі deus "құдай" деген сөзімен байланысты. Деви – санскрит тілінен алынған देवी devi, "құдайша" дегенді білдіреді. Дхарма – санскрит тілінен: धर्म dharma; латын тілінен: firmus, "өз міндеті мен табиғатына сай болу" және "құдай заңы" мағыналарын береді, сондай-ақ "Дін". Дхоти – хинди тілі арқылы dhotī (Hindi: धोती), түпнұсқасы санскрит тілінен dhautī (Sanskrit: धौती), "жуу" дегенді білдіреді, Үндістанда қолданылатын дәстүрлі ерлер киімі. Белге байланатын және аяқтардың көп бөлігін жабатын мата. Дингхи – хинди тілінен шыққан dingi "кішкентай қайық", мүмкін санскрит тілінен дрона drona сөзінен алынған. Двандва – санскрит тілінен шыққан техникалық термин, сөзбе-сөз "жұп" дегенді білдіреді.

G

Ганжа – хинди тілі арқылы ганджа (gaanja немесе "қендір"), түптеп келгенде санскрит тілі арқылы ганджа (gañjā немесе "қендір"). Гарри – хинди тіліндегі gādī (гади) сөзі арқылы, ал ол санскрит тіліндегі garta (гарта) сөзінен шыққан, мағынасы – "көлік". Имбирь – көне ағылшын тіліндегі gingifer, gingiber сөздерінен, кейін латын тіліндегі gingiber, латын тіліндегі zingiberi, грек тіліндегі zingiberis, пракрит (орталық үнді) тіліндегі singabera, санскрит тіліндегі श्रङ्गवेर śrngavera сөздерінен, śrnga – "мүйіз" және vera – "дене" деген сөздердің қосындысынан шыққан, алайда ол тамил тіліндегі "Инчи" (இஞ்சி) сөзінен де шыққан болуы мүмкін. Гондвана – санскрит тіліндегі goṇḍa (гонда, Деванагари: गोण्ड) – "Гонд тайпасы немесе тау тұрғындары" және vana (вана, Деванагари: वन) – "орман" деген екі сөзден құралған. Гуар – хинди тілі арқылы गार, түптеп келгенде санскрит тілінен алынған gopālī (гопали) – бір жылдық бұршақ. Гунни – парсы тіліндегі گونی "Gooni" – қап, және хинди тіліндегі गोनी, түптеп келгенде санскрит тілінен алынған goni (гони) – "қап". Гуркха – непал тілі арқылы Горкха, түптеп келгенде санскрит тілінен алынған goraksa (горақша), "малшы". Гурка – непал тіліндегі Gorkha (Горкха) сөзінен шыққан, қасиетті Горханаттың ізбасарлары. Гуру – хинди тілі арқылы гуру, түпнұсқасы – санскрит тіліндегі guru (гуру), мағынасы – "ұстаз".

Ж

Шакал түрікше çakal, парсыша شغال shaghal, орта үндіше shagal сөздерінен, ал түпкілікті түбі санскритше शृगाल srgala – "ұлығушы" деген мағынаны білдіреді. Жаггерь португал тілінен jágara, jagre және малаялам тілінен ഛക്കര chakkara арқылы келген, ал түптеп келгенде санскритше शर्करा śarkarā сөзінен шыққан. Жава – бастапқыда Индонезияның қазіргі аралдарында және Жавада өсетін кофе түрі. 20 ғасырдың басында ол жалпы кофе деген мағынаны білдірген. Арал атауы санскрит тілінен Явадвипа – "арпа аралы" деп қысқартылған, онда yava – "арпа", dvipa – "арал" деген сөздер бар. Джугарнаут – Одия тілінен जगन्नाथ Jagannatha арқылы, түптеп келгенде санскрит тілінен जगन्नाथ jagat natha s, яғни "әлемнің иесі" деген мағынаны білдіреді. Джунгли – хинди тілінен जंगल jangal – "шөл, орман"; сондай-ақ парсы тілінен جنگل jangal – орман деген мағынаны білдіреді; ал түпкілікті түбі санскрит тілінен алынған jangala, яғни "құрғақ" дегенді білдіреді. Жут – санскрит тілінен juta s сөзінен шыққан, "қиылған шаш" деген мағынаны білдіреді.

L

Лах – урду тілінен لاکھ, парсы тілінен لاک және хинди тілінен लाख lakh – пракрит тілінен लक्ख lakkha, ал түптеп келгенде санскрит тілінен лаक्षा lākṣā, яғни лак. Лакир француз тілінен Laque және португал тілінен Laca – араб тілінен لك lakk, хинди тілінде लाख, пракрит арқылы, ал түптеп келгенде санскрит тілінен лаक्षा lākṣā. Лангур – хинди тілінен लुट lut, бұл түптеп келгенде санскрит тілінен लङ्गूल langūla. Лилак – араб тілінен للك lilak, парсы тілінен نیلک nilak, «көкшіл» деген мағынаны білдіреді, ал түптеп келгенде санскрит тілінен नील nila, яғни «қою көк» дегенді білдіреді. Лоут – санскрит тілінен लुण्टा lota m немесе लुण्ठति luṇṭhati, «ұрлайды» деген мағынаны білдіреді, хинди тілінен लूट lūṭ арқылы, «тоналған нәрсе» дегенді білдіреді.

М

Махараджа – хинди тілі арқылы महाराजा, түптеп келгенде санскрит тілінен махараджа маха раджа, яғни «үлкен патша» дегенді білдіреді. Махарани – үнді тілі арқылы Махарани, ақырында санскрит тілінен махараджи махараджини, яғни «махараджаның жұбайы» дегенді білдіреді. Махариши – санскрит тілінен महर्षि маха риши, яғни «үлкен дана» дегенді білдіреді. Махатма – санскрит тілінен महात्मा махатма, яғни «ұлы дем, жан» дегенді білдіреді. Махаяна – санскрит тілінен алынған Махаян маха-яна, яғни «үлкен көлік» дегенді білдіреді. Махут – хинди махут арқылы (махаваттың нұсқасы), түптеп келгенде санскрит महामात्रः mahāmātrah. Мандала – санскрит тілінен алынған मण्डल мандала, яғни «диск, шеңбер». Мандарин – португал mandarim, голланд mandarijn, малай mantri немесе menteri, және хинди मंत्री mantri «кеңесші» арқылы, түптеп келгенде санскрит मन्त्रिन् mantri, яғни «кеңесші». Мантра – санскрит тілінен алынған मन्त्र mantra, яғни «қасиетті хабар немесе мәтін» дегенді білдіреді. Мая – санскрит тілінен алынған माया māyā, бұл діни термин иллюзиямен байланысты. Мокша – санскрит тілінен मोक्ष moksha, өлім мен қайта туудан азат ету. Mugger – хинди मगर және урду मगर арқылы, түпнұсқасы санскрит тілінен алынған मकर makara («теңіз жануары»), крокодил сияқты, ол жасырын шабуыл жасайды. Мунг бұршағы – хинди тілі арқылы मुग mū̃g және пали/пракрит मुग्ग mugga, түпкілікті санскрит मुद्ग mudga, бұршақ түрі. Маск – орта ағылшынша muske, орта французша Musc, кеш латынша Muscus және кеш грекше μόσχος moskhos, парсыша موشک mushk арқылы, түптеп келгенде санскрит मुस्क muska «жатырша» дегенді білдіреді, мус («тышқан») сөзінің кішіретіліп айтылуынан. Мiна – хинди тілі арқылы मैना maina, түпкілікті санскрит मदन madana, яғни «сүйіспеншілік» дегенді білдіреді.

N

Наинсоук – хинди тілі арқылы наинсух, түптеп келгенде санскрит тілінен алынған наяна суха (nainasukh), яғни "көзге жағымды". Нард – көне француз тілі арқылы нард (narde) және латын тілінен nardus, грек тілінен νάρδος (nardos), мүмкін түптеп келгенде санскрит тілінен алынған. Наргиле – француз тілінен Narguilé және парсы тілінен نارگيله (nārghīleh) арқылы, соңында санскрит тілінен नारिकेल (nārikela). Нарк – бәлкім, ромалық тілден nak ("мұрын"), хинди тілі арқылы नाक (nak), түпкілікті санскрит тілінен नक्र (nakra). Ним – хинди тілі арқылы नीम (nīm), түпнұсқасы санскрит тілінен निम्ब (nimba), бір түрлі ағаш. Нилгай – хинди тілі арқылы नीलगाय (nīlgāy), яғни "көк сиыр", түпнұсқасы санскрит тілінен नीलगौ (nīla gau), бұқаға ұқсас жануар. Нирвана – санскрит тілінен निर्वाण (nirvāṇa), "көтерілу, жоғары жағдай, трансценденттік, бақыт" мағынасын береді, сөзбе-сөз "жою, жоғалу" дегенді білдіреді.

О

Опал француз тілінен opalle, латын тілінен opalus, грек тілінен ὀπάλλιος opallios сөзі арқылы келген, ал түпкілікті түбі санскрит тіліндегі उपल upala болуы мүмкін. Ал оранжи (апельсин) көне француз тіліндегі orenge, ортағасырлық латын тіліндегі orenge және итальян тіліндегі arancia арқылы араб тіліндегі نارنج naranj, парсы тіліндегі نارنگ narang және санскрит тіліндегі नारङ्ग naranga сөздерінен өтті, бұл "апельсин ағашы" деген мағынаны білдіреді және протодравидиан тілінен шыққан.

R

Раита – санскрит тілінен алынған, hindi тіліндегі райта арқылы, йогурт пен көкөністерден жасалған Оңтүстік Азия дәмдеуіші және қосымша тағам. Raj – hindi тіліндегі raj және пали/пракрит тілдеріндегі rajja арқылы, ақырында санскрит тілінен шыққан राज्य rājya, яғни «патшалық» немесе «мемлекет». Raj – билеушінің мемлекеті немесе билік аймағы. Раджа – hindi тілі арқылы, санскрит тілінен шыққан राजन् rājān, «патша» деген мағынаны білдіреді. Рамтил – hindi тілі арқылы, ақырында санскрит тілінен шыққан रामतिल rāmatila, «қоңыр қара жусан» дегенді білдіреді. Рани – hindi тілі арқылы, ақырында санскрит тілінен алынған राज्ञी rājnī, раджаның әйелі. Күріш – көне француз тіліндегі ris және итальян тіліндегі riso арқылы, латын тілінен oriza, грек тіліндегі ὄρυζα oryza, үнді-иран тілі арқылы, ақырында санскрит тіліндегі व्रीहि vrihi «күріш», ал бастауы протодравидиялық arisi сөзі. Рупия – hindi тіліндегі रुपया rupiyā арқылы, ақырында санскрит тілінен шыққан रूप्यक rūpyaka, үнді күміс монетасы.

С

Сахарид – латын тіліндегі Saccharon және грек тіліндегі σάκχαρον, пали тіліндегі सक्खर sakkharā сөздерінен, түптеп келгенде санскрит тіліндегі शर्करा sarkarā сөзінен. Самбал – африкаанс, индонезия және тамил тілдері арқылы சம்பல் campāl, түптеп келгенде санскрит тіліндегі सम्बार sambhārei сөзінен. Сандал ағашы – орта ағылшын тіліндегі sandell, көне француз тіліндегі sandale, ортағасырлық латын тіліндегі sandalum, ортағасырлық грек тіліндегі σανδάλιον sandalion (сандалон сөзінің кішіртілген түрі) және араб және парсы тілдеріндегі صندل сөздері арқылы, түптеп келгенде санскрит тілінен алынған. Сапфир – көне француз тіліндегі saphir, латын тіліндегі sapphirus және грек тіліндегі σάπφειρος sappheiros сөздерінен, семит тілінен (мысалы, еврей тілінде: ספיר sapir); мүмкін, түпкі тегі санскрит тіліндегі शनिप्रिय sanipriya сөзі, сөзбе-сөз "Сатурн (Шани) құдайына қасиетті" дегенді білдіреді. Сари – хинди тіліндегі साड़ी sari және пракрит тіліндегі सदि sadi сөздері арқылы, ақырында санскрит тіліндегі सति sati "киім" сөзінен. Шампунь – ағылшын-үнділік shampoo және хинди тіліндегі चाँपो champo сөздері арқылы, санскрит тілінен алынған. Шаль – парсы тіліндегі شال shal сөзінен, ақырында санскрит тіліндегі शाटी śāṭī, яғни "мата жолағы" дегенді білдіреді. Сингапур – малай тіліндегі Singapura арқылы, түптеп келгенде санскрит тіліндегі सिंहपुर simhapura, сөзбе-сөз "арыстан қаласы". Шри-Ланка – санскрит тілінен: श्री लंका, яғни "қадірлі арал". Бұл жерде Шри немесе Лакшми, байлық құдайының мекендейтіні айтылады. Шәкер – көне француз тіліндегі sucre, итальян тіліндегі zucchero, ортағасырлық латын тіліндегі succarum, араб тіліндегі: سكر sukkar және парсы тіліндегі: شکر shakar сөздері арқылы, түптеп келгенде санскрит тіліндегі शर्करा śarkara, "ұнтақталған немесе қанты бар қант" (алғашқыда "ұсақ тас" немесе "құм") дегенді білдіреді. Сунн – хинди тіліндегі सुन्न сөзі арқылы, түптеп келгенде санскрит тіліндегі सन sāna, Азия өсімдігінің бір түрі. Свами – хинди тіліндегі स्वामी swami сөзі арқылы, түптеп келгенде санскрит тіліндегі स्वामी svami, яғни "ұстаз" дегенді білдіреді. Свастика – санскрит тіліндегі स्वस्तिक сөзінен, діни рәсімдермен және болжамдармен байланысты символ. Свастика "әл-ауқатпен байланысты, сәттілік әкелетін нысан" дегенді білдіреді.

Т

Майтхили және бенгал тілдеріндегі така: টাকা санскрит тілінен – टङ्क танка. Талипот – үнді, индонезия және малай тілдеріндегі талипат сөзі, санскрит тілінен तालपत्र tālapatra, пальманың бір түрі. Танк – португалдар Үндістаннан әкелген, хинди тілінен шыққан сөз, мысалы, гуджарати tankh "цистерна, жер асты су қоймасы", маратхи tanken немесе tanka "су қоймасы, резервуар". Мүмкін, түпнұсқасы санскрит тілінен шыққан tadaga "қолаң, көл, тоған" сөзінен, кейіннен "сұйықтық сақтауға арналған үлкен жасанды ыдыс" мағынасында бекітілген. Тенду – хинди арқылы, түптеп келгенде санскрит тілінен तैन्दुक tainduka. Тепаи – хинди тілінен तिपाई tipāi және урду тілінен تپائي tipāʼī арқылы келген, бұл санскриттің үш (त्रि, trí) және аяқ (पाद, pā́da) сөздерінен құралған. Туг – маратхи тілінен ठग thag арқылы, мүмкін, санскрит тілінен स्थग sthaga шыққан, "жалақор" деген мағына береді. Тил – санскрит тілінен तिलः tilah, өсімдік түрі. Тодди – хинди тілінен तरी tari арқылы, түптеп келгенде санскрит тілінен तल tala, сондай-ақ дравидтік тегі болуы мүмкін. Тун – хинди тілінен तुन tūn арқылы, түптеп келгенде санскрит тілінен तुन्न tunna, ағаш түрі. Топ – хинди тілінен टॉप ṭop арқылы, мүмкін, пракрит тілінен थुपो thūpo шыққан, ақырында санскрит тілінен स्तूप stūpa. Тутти – орта ағылшын тілінен tutie, көне француз, ортағасырлық латын tūtia, араб توتي tūtiyā, және парсы توتیا арқылы келген, түпкілікті санскрит тілінен तुत्थ tuttha, "көк витриол" деген мағына береді, сондай-ақ дравидтік тегі болуы мүмкін.