Кіріспе

Ұлыбританиядағы дәстүрлі үй түрі

Қара үй (teach dubh; t(a)igh dubh) – бұл бұрын Ирландияда, Гебрид аралдарында және Шотландияның таулы аймақтарында кең таралған дәстүрлі үй түрі.

Атаудың шығу тегі

Қара үй атауының шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар. Әсіресе Льюис аралында, ескі қара үйлерді кейбір жаңа ақ үйлерден (teach bán, teach geal; taigh geal) ажырату үшін қолданылған сияқты. Қара (dubh) және шатыр (tughadh) сөздерінің дыбысталуының ұқсастығынан да шатасу туындауы мүмкін.

Сипаттама

Ғимараттар көбінесе екі қабатты құрғақ тас қабырғалармен салынған, олардың арасы топырақпен толтырылған. Шатырлары ағаш қабырғалармен жабылған, үстіне шөп немесе астық сабаны немесе қамыстың қабаттары жабылған. Едені көбінесе тас плиткалар немесе тығыздалған топырақтан жасалған, ортасында от жағуға арналған ошақ болған. Түтін шығаруға арналған мұржа болмаған. Оның орнына түтін шатыр арқылы шығып кеткен. Бұл интерьердің қара күйеге боялуына себеп болды, бұл да "қара үй" деген атаудың пайда болуына әсер еткен болуы мүмкін. Қара үйде мал мен адамдар бірге тұрған. Адамдар бір жағында, ал мал екінші жағында тұрды, оларды бөлу үшін араға қоршау қойылған.

Льюис қара үйі

Льюис қара үйлері көне заманға тән көрініске ие болғанымен, олардың көпшілігі 150 жылдан аспайтын уақыт аралығында салынған. Көптеген үйлер 1970 жылдарға дейін шатырымен жабылған күйде болды, бірақ қажетті жылдық жөндеулер жасалмағандықтан тез нашарлап кетті. Адамдар ішкі санитарлық тораптары мен жақсы жылытылған заманауи тұрғын үйлерге көшіп барғанда, көпшілігі қирап қалды. Дегенмен, қара үйлер, әсіресе демалыс орны ретінде, қайта қалпына келтірілуде. Льюис аймағындағы қара үйлердің шатырлары астық сабанымен қапталған, ал қабырғалары ішкі жағынан топырақпен нығайтылған, қалың тас қабырғалардан тұрады. Шатырдың ағаш конструкциясы қабырғаның ішкі бетінен өрлеп, қабырға басында (тобхта) ерекше жиек құрайды, бұл шатыр жабу үшін қол жеткізуді қамтамасыз етеді. Жануарлар мен адамдар бір есікті пайдаланып, бір кеңістіктің әртүрлі бөліктерінде өмір сүрді. Әдетте, бірнеше ұзын бөлмелер қатарлас салынды, әрқайсысының жеке қырқасы болды, бұл Льюис қара үйлеріне ерекше сыртқы түрін береді. Қара үйлердің нақты бастауы белгісіз, өйткені он сегізінші ғасырға дейінгі үлгілердің өте аз бөлігі ғана қазылған. Бұған себеп – ертедегі қара үйлер кейінгілерінен айырмашылығы, шөп пен сабаннан салынған болуы мүмкін және қолданыстан шыққаннан кейін тез топыраққа сіңіп кеткен. Солтүстік Атлантикадағы ұзын үйлер дәстүрінің ең алғашқы нысандарының бірі ретінде, мал мен адамдардың бір шатыр астында өмір сүрген қара үйлердің тамыры 1000 жылдан астам уақытқа созылуы мүмкін. Льюис аймағындағы қара үйлер сыртқы Гебридтердің қатал климатында сақталу үшін өзгертілген. Төмен, дөңгелектелген шатырлар, мықты арқандармен бекітілген, күшті Атлантика желдеріне қарсы тұру үшін, ал қалың қабырғалар жылуды сақтау және шатырдың ағаш конструкциясының бүйіндік күштеріне төзу үшін жасалған.