Кирил әліпбиіндегі «ъ» және «ь» әріптері – славян тілдеріндегі дыбыстар. Қазіргі тілдерде өзгеріп, кейде жақсарған дауыссызға айналды. Бұл туралы мақаламыз оқыңыз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Кириллица әріптері
Letters of the Cyrillic script
Аер – кириллицадағы екі әріптің бірі, ъ (ѥръ, jerŭ) және ь (ѥрь, jerĭ). Глаголит әліпбиінде тиісінше (Ⱏ) және (Ⱐ) әріптері қолданылған. Олар бастапқыда славян тілдеріндегі «өте қысқа» дауыстыларды фонемалық тұрғыдан білдірді, соның ішінде Ескі шіркеу славян тілі, және жиынтығында йерлер деп аталады. Қазіргі славян тілдерінің барлығында олар әртүрлі «толық» дауыстыларға айналды немесе жоғалды, кейде жақын орналасқан дауыссыздың жұмсаруына (палатализациясына) себеп болды. «Ъ» әріпін әлі де дауысты белгісі ретінде қолданатын жалғыз славян тілі – болгар тілі, бірақ көп жағдайда ол 1945 жылға дейінгі болгар орфографиясында қолданылған ертерек ѫ (үлкен юс) әріпіне сәйкес келеді, ол бастапқыда /õ/ деп айтылған. Кириллицаны қолданатын көптеген тілдер йерлердің бірін немесе бірнешеуін орфографиялық мақсаттар үшін сақтап қалды. Кириллицаның артқы йері (Ъ, ъ, курсивпен Ъ, ъ), сондай-ақ ер немесе эр деп те аталады, қазіргі орыс және русин әліпбилерінде қатты белгі ретінде, ал болгар әліпбиінде ер голям (er golyam, «үлкен ер») деп аталады. Реформаға дейінгі орыс орфографиясы және Ескі шығыс славян және Ескі шіркеу славян тілдеріндегі мәтіндер бұл әріпті «back yer» деп атаған. Бастапқыда ол өте қысқа немесе қысқартылған орташа дөңгелек дауыстыны білдірді. Оның серігі, алдыңғы йер (Ь, ь, курсивпен Ь, ь), қазір орыс, белорус және украин тілдерінде жұмсақ белгі ретінде, ал болгар тілінде ер малък (er malak, «кіші ер») деп аталады, бастапқыда ъ-ден гөрі алдыңғырақ дауыстыны білдірді. Бүгінде ол серб және македон тілдерінен басқа, кириллицамен жазылған барлық славян тілдеріндегі дауыссыздың жұмсаруын (палатализациясын) көрсетеді, бірақ ол жұмсақ әріптердің түрінде із қалдырады. Болгар тілінде бұл әріп алдыңғы дауыссызды жұмсарта ма, әлде қарапайым дыбыс па деген пікірталас бар. Қазіргі монғол кириллицасында ь бұрынғы дауыссыздың жұмсаруын (палатализациясын) білдіру үшін де қолданылады, ал ъ жұмсарудың болмауын білдіреді. Дегенмен, ъ тек дауысты және иотацияланған дауысты арасындағы айырмашылықты жою үшін қажет, егер жұмсару болмауы керек болса, әдеттегідей. Сондықтан оны сирек қолданады. Мұндай жағдайларда жұмсаруды көрсетудің қажеті болмағандықтан, ъ орнына жиі қолданылатын ь әріпін қолдануда ешқандай жаңылыс туындамайды.
A yer is either of two letters in Cyrillic alphabets, ъ (ѥръ, jerŭ) and ь (ѥрь, jerĭ). The Glagolitic alphabet used, as respective counterparts, the letters (Ⱏ) and (Ⱐ). They originally represented phonemically the "ultra short" vowels in Slavic languages, including Old Church Slavonic, and are collectively known as the yers. In all modern Slavic languages, they either evolved into various "full" vowels or disappeared, in some cases causing the palatalization of adjacent consonants. The only Slavic language that still uses "ъ" as a vowel sign (pronounced /ɤ/) is Bulgarian, but in many cases, it corresponds to an earlier ѫ (big yus), originally pronounced /õ/, used in pre 1945 Bulgarian orthography. Many languages that use the Cyrillic alphabet have kept one or more of the yers to serve specific orthographic functions. The back yer (Ъ, ъ, italics Ъ, ъ) of the Cyrillic script, also spelled jer or er, is known as the hard sign in the modern Russian and Rusyn alphabets and as ер голям (er golyam, "big er") in the Bulgarian alphabet. Pre reform Russian orthography and texts in Old East Slavic and in Old Church Slavonic called the letter "back yer". Originally, it denoted an ultra short or reduced mid rounded vowel. Its companion, the front yer (Ь, ь, italics Ь, ь), now known as the soft sign in Russian, Belarusian and Ukrainian, and as ер малък (er malak, "small er") in Bulgarian, originally also represented a reduced vowel, more frontal than the ъ. Today, it marks the palatalization of consonants in all of the Slavic languages written in the Cyrillic script except Serbian and Macedonian, which do not use it at all, but it still leaves traces in the forms of the palatalized letters њ and љ. In Bulgarian, it is debated whether the letter palatalises the preceding consonant or is a simple sound See Bulgarian phonology. In the modern Mongolian Cyrillic alphabet, ь is also used to represent the palatalization of the previous consonant, while ъ represents a lack of palatalization. However, ъ is only necessary for the purposes of disambiguation between a consonant and an iotated vowel in situations when palatalization should not occur, as by default it would. It is therefore rarely used. As it is not necessary to specify palatalization under those circumstances, the much more common ь is frequently used as a substitute for ъ without any ambiguity arising.
Бастапқы қолданылуы
Ежелгі шіркеу славян тілінде "ер" деп аталатын "кемітілген дауыстыны" көрсету үшін қолданылған: ъ = , ь = дәстүрлі транскрипцияда. Олар прото-балто-славян және прото-индоевропалық қысқа және (латын тіліндегі angulus және ежелгі шіркеу славян тіліндегі ѫгълъ, < Ерте прото-славян *angulu < прото-балто-славян *ángulas < прото-индоевропалық *h₂éngulos) тілдерінен шыққан. Барлық батыс славян тілдерінде ер жойылды немесе күшті позицияларда өзгерді, ал оңтүстік славян тілдерінде күшті ердің түйіндемелері диалектіге қарай әртүрлі.
In Old Church Slavonic, the yer was used to indicate the so called "reduced vowel": ъ = , ь = in the conventional transcription. They stemmed from the Proto Balto Slavic and Proto Indo European short and (compare Latin angulus and Old Church Slavonic ѫгълъ, < Early Proto Slavic *angulu < Proto Balto Slavic *ángulas < Proto Indo European *h₂éngulos). In all West Slavic languages, the yer either disappeared or changed to in strong positions, and in South Slavic languages, the strong yer reflexes differ widely, according to dialect.