Кіріспе
Прагматизмдегі ақиқат теориясы – прагматизм және прагматизм философияларындағы ақиқат туралы теория. Ақиқаттың прагматикалық теориясын алғаш рет Чарльз Сандерс Пирс, Уильям Джеймс және Джон Дьюи ұсынды. Бұл теориялардың ортақ белгілері – шындық сияқты күрделі ұғымдардың мағынасын анықтау құралы ретінде прагматикалық максимаға ден қою; және сенім, нақтылық, білім немесе ақиқаттың ізденіс процесінің нәтижесі екендігіне баса назар аудару.
A pragmatic theory of truth is a theory of truth within the philosophies of pragmatism and pragmaticism. Pragmatic theories of truth were first posited by Charles Sanders Peirce, William James, and John Dewey. The common features of these theories are a reliance on the pragmatic maxim as a means of clarifying the meanings of difficult concepts such as truth; and an emphasis on the fact that belief, certainty, knowledge, or truth is the result of an inquiry.
Өмірбаян
Шындықтың прагматикалық теориялары ежелгі философияның және схоластиканың бұрынғы идеяларынан қалыптасты. Шындық туралы прагматикалық ойлар көбінесе "логика мен зерттеу", "не нәрсенің шын екенін бағалау" және "ақиқатты білдіретін сөздер" сияқты мүлдем бөлек түсініктермен шатастырылады.
Логика және зерттеу
Бір классикалық тұжырымдамада ақиқат логиканың жақсылығы ретінде анықталады, онда логика – нормативтік ғылым, яғни, жақсылықты немесе құндылықты зерттеу, оның білімін және оған жету жолдарын іздеу. Осы көзқарас бойынша, ақиқатты зерттеу, білім және логика контексінен тыс, барлығын кеңінен қарастыра отырып, тиімді талқылау мүмкін емес. Ақиқаттың мәнін зерттеудің көпшілігі ақпаратты, мағыналы немесе маңызды элементтің түсінігімен басталады, оның ақпаратының, мағынасының немесе маңыздылығының ақиқаттығы күмәнда болуы мүмкін және оны бағалау қажет. Контекстке байланысты бұл элемент артефакт, өрнек, бейне, әсер, лирика, белгі, орындалым, сурет, сөйлем, таңба, тізбек, символ, мәтін, ой, нысан, айтылған сөз, сөз, туынды және т.б. деп аталуы мүмкін. Қандай жағдай болмасын, ақпаратты, мағынаны немесе мәнді жеткізушілердің шындықты жеткізуші екенін бағалау міндеті туады. Бұл бағалау әдетте белгілі бір шындық предикаты арқылы білдіріледі, оның таңбаға оң қолданылуы немесе басқасы, таңбаның шын екенін көрсетеді.
Шындықтың предикаттары
Шындық теориялары "нағыз" предикатының сипатына әсер ететін бірнеше сипаттама өлшемдері бойынша сипатталуы мүмкін. Әртүрлі теорияларда қолданылатын шындық предикаттарын белгінің шындығын бағалау үшін аталуы тиіс нәрселердің санына қарай жіктеуге болады, ал белгінің өзі бірінші нәрсе ретінде есептеледі. Формальды логикада бұл сан предикаттың ариті деп аталады. Шындық предикаттарының түрлерін әртүрлі теоретиктер маңызды деп санайтын нақтырақ белгілердің санына қарай бөлуге болады. Монадалық шындық предикаты – ол негізгі субъектісіне, әдетте нақты бейнелеуге немесе оның абстрактілі мазмұнына, басқа нәрсеге сілтеме жасамай қолданылады. Мұндай жағдайда, шындықты айтушы өзінің шындығын айтады деуге болады. Диадикалық шындық предикаты – ол негізгі субъектісіне тек екінші субъектіге қатысты қолданылады. Көбінесе қосымша субъект – объект, интерпретатор немесе бейнелеумен қандай да бір байланысы бар тіл болады. Триадалық шындық предикаты – ол негізгі субъектісіне тек екінші және үшінші субъектіге қатысты қолданылады. Мысалы, шындықтың прагматикалық теориясында белгінің объектісін де, оның интерпретаторын немесе интерпретант деп аталатын басқа белгіні де нақтылау қажет, содан кейін ғана белгі өз объектісіне қатысты шындық деп айтуға болады. Мұндай радикалды қарапайым жіктеу схемасына қатысты бірнеше ескертулерді есте ұстау керек, өйткені нақты тәжірибеде таза типтер сирек кездеседі, сондай-ақ шындық теориясы "шамалы" k-адилік деп айтуға болатын жағдайлар да бар, немесе егер белгілі бір егжей-тегжейлі мәліметтерді жойып, талқылаудың нақты контекстінде назардан тыс қалдырса, ол "болар" еді. Бірақ, шындық предикаттарының ариті бойынша жалпы бөлінісін ескере отырып, әр түрдің ішінде одан әрі түрлерді бірнеше нақтырақ белгілерге сәйкес ажыратуға болады. Типикалық сәйкестік теориясындағы қызығушылық тудыратын шындық предикаты бейнелеулер мен объективті жағдайлар арасындағы қатынасты көрсетеді, сондықтан ол көбінесе диадикалық предикат арқылы білдіріледі. Жалпы алғанда, бейнелеу объективті жағдайға қатысты, қысқаша айтқанда, белгі объектіге қатысты дейміз. Осы отбасыдағы теориялар бойынша сәйкестіктің сипаты әртүрлі болуы мүмкін. Сәйкестік өте кездейсоқ болуы мүмкін немесе ол аналогия, икона немесе морфизм сипатын қабылдауы мүмкін, осылайша бейнелеу сәйкес элементтердің және ұқсас құрылымның болуы арқылы өз объектісіне сәйкес келеді.
Сындар
Бірнеше қарсылықтар әдетте шындықтың прагматикалық түсіндірмесіне жасалады. Біріншіден, Джеймс теориясын талқылау кезінде Бертранд Расселдің (1907) тұжырымдамасы бойынша прагматизм ақиқат ұғымын эпистемологиямен шатастырады. Прагматизм шындықтың көрсеткіші немесе белгісі ретінде сипатталады. Оны "ақиқат" сөзінің мағынасын түсіндіретін теория деп қарастыруға болмайды. Көрсеткішті атау мен мағынасын берудің арасында айырмашылық бар. Мысалы, күн батқанда көше шамдары жанса, ол кеш кіріп келе жатқанын көрсететін белгі. "Кеш кіріп келе жатқанда" деген сөзді "көшедегі жарық жанған кезде" деп түсіну қателік болар еді. Сол сияқты, бір ұйғарым зерттеудің идеалдық шегіндегі кемелді ғылымның бір бөлігі болуы шындықтың көрсеткіші болғанымен, бұл "ақиқат" сөзінің мағынасы емес. Расселдің қарсылығы – прагматизм шындықтың көрсеткішін "ақиқат" предикатының мағынасымен шатастырады. Бұл екеуінің арасында айырмашылық бар және прагматизм оларды жаңылыстырады. Бұл жағдай прагматизмнің Берклидің "болу – қабылдану" деген көзқарасына ұқсас, ол да бір нәрсенің бар екендігінің белгісін немесе дәлелін "бар" сөзінің мағынасымен немесе бір нәрсенің болуы үшін не қажет екендігімен шатастырады. Прагматизмге қарсы басқа да наразылықтарға сенімнің "жұмыс істеуі" немесе "сенудің пайдалы болуы" дегенді қалай анықтаймыз деген сұрақтар кіреді. Бұл терминдерді алғаш рет Джеймс кеңінен қолданды, бұл көптеген пікірталастарға әкелді. Шындықтың сенімді, күрделі консенсус теориясы, Пирс теориясының тілдік әрекет теориясымен және әлеуметтік теориямен үйлесімі, Юрген Хабермас ұсынған және қорғаған, идеалдық консенсусқа жетудің әмбебап прагматикалық шарттарын белгілейді және прагматикалық консенсус теориясының шындыққа қатысты бұрынғы нұсқаларына көптеген қарсылықтарға жауап береді. Хабермас нақты консенсусты, яғни белгілі бір қоғамда қалыптасқан сенімдерді, және рационалды консенсусты, яғни "идеалдық тілдік жағдайға" жақын жағдайларда қол жеткізілген консенсусты нақты ажыратады. Мұндай жағдайларда зерттеушілер немесе қоғам мүшелері басым сенімдерді тоқтатады немесе ескермейді және шындыққа бағытталған, жақсы аргумент күшімен басқарылатын рационалды диалогқа қатысады. Бұл диалогқа қатысушылардың барлығына фактілерді растау, нормативтік және экспрессивтік тілдік әрекеттерді жасауға тең мүмкіндік беріледі және диалог билік араласуымен немесе жүйелі коммуникацияға кедерес келтіретін факторларды ішкі қабылдауымен бұрмаланбайды. Соңғы Пирсшілдер, Шерил Мисак және Роберт Б. Талис Пирстің ақиқат теориясын Хабермас теориясынан жақсартуға және кеңес беру демократиясының эпистемологиялық тұжырымдамасын ұсынуға тырысты.