Кіріспе

Неолиттік камералы ұзын қоршау, Англияның Кент графтығында.

Колдрум Ұзын қоршауы, сондай-ақ Колдрум тастары және Адскомб тастары деп белгілі, Оңтүстік-Шығыс Англиядағы Кент графтығындағы Тротисклиф ауылының жанында орналасқан камералы ұзын қоршау. Б.з.д. төртінші мыңжылдықта, Ұлыбританияның ерте неолит кезеңінде салынған, қазір тек қираған күйінде сақталған. Археологтар ескерткіштің Еуропадан Ұлыбританияға егіншілік енгізілгеннен кейін көп ұзамай мал өсірушілер қоғамы салғанын анықтады. Неолит дәуіріндегі Еуропа бойынша кеңінен таралған ұзын қоршау салудың сәулеттік дәстүрінің бөлігі ретінде, Колдрум тастары Медуэй өзенінің жанында салынған қоршаулардың жергілікті аймақтық түріне жатады, қазір олар Медуэй мегалиттері деп белгілі. Олардың арасында ең жақсы сақталған нұсқасы осы. Ол өзеннің батыс жағында Аддингтон Ұзын қоршауы мен Честнатс Ұзын қоршауының жанында орналасқан. Тағы екі сақталған ұзын қоршау, Киттің Коти үйі және Кішкентай Киттің Коти үйі, сондай-ақ Кофин тасы және Ақ жылқы тасы сияқты болуы мүмкін қалдықтар Медуэйдің шығыс жағында орналасқан. Жерден және шамамен елу жергілікті сарсен тас мегалиттерінен салынған ұзын қоршау, жер бетіндегі төртбұрышты дөңгелек және оны қоршаған жиек тастардан тұрады. Дөңгелектің шығыс жағында тастан жасалған камера орналасқан, онда ерте неолит кезеңінде кем дегенде екі рет адам қаңқалары қойылған. Бұл қаңқалардың остеоархеологиялық талдауы кем дегенде он жеті адамның, ерлер, әйелдер және балалардың аралас сүйектерін көрсетті. Кем дегенде бір дене жерлену алдында бөлік-бөлік етіп кесілген, бұл мәйіттің денесін алып тастау және екінші рет жерлеу салтының болуын көрсетеді. Басқа қоршаулар сияқты, Колдрум да өлгендердің сүйектерін сақтауға арналған қабір ретінде қарастырылады, мүмкін ата-бабаларға табынумен байланысты сенім жүйесінің бөлігі ретінде, бірақ археологтар оның одан әрі діни, салт-дәстүрлік және мәдени мағыналары мен қолданыстары болуы мүмкін деп санайды. Ерте неолиттен кейін ұзын қоршау қирап, уақыт өте келе зақымданды, мүмкін орта ғасырдың соңында христиан иконоборшылары немесе қазына іздеушілердің салдарынан қасақана қиратылған. Жергілікті халықтың әңгімелерінде бұл жерде билеушінің жерленгені және көптеген тастар мотиві туралы айтылады. 19 ғасырда бұл қираған орынға тарих зерттеушілердің қызығушылығы артып, 20 ғасырдың басында археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. 1926 жылы меншік құқығы мұраны қорғаумен айналысатын National Trust қайырымдылық қорына берілді. Жыл бойы келушілерге тегін ашық, тастарда жыртылған ағаштар, 1 мамыр күні Моррис биі және түрлі заманауи жазықшылдық ритуалдары өткізіледі.

Атауы және орналасқан жері

Колдрум тастары жақын маңдағы Колдрум Лодж фермасының атымен аталады, ол кейіннен бұзылып кеткен. Ескерткіш Англияның оңтүстік-шығысындағы Кент графтығындағы Тротисклифф ауылының солтүстік-шығысында, "біршама оқшау жерде" орналасқан. Бұл орын сонымен қатар тарихи Паломниктер жолынан да жақын жерде орналасқан. Қабірге тек жаяу өтуге болатын Колдрум-лейн жолы арқылы жетуге болады. Колдрум-лейнге ең жақын автотұрақ Тротисклифтегі Пайнсфилд-лейннен таба аласыз. Адингтон ауылы шалқары орналасқан.

Контекст

Ерте неолит дәуірі – Ұлыбритания тарихындағы революциялық кезең. Б.з.д. 4500 және 3800 жылдар аралығында өмір салтында кең ауқымды өзгерістер болды, себебі Британ аралдарындағы қауымдар ауыл шаруашылығын негізгі күнкөріс түрі ретінде қабылдады, бұл бұрынғы мезолиттік кезеңді сипаттаған аңшы-жинақшы өмір салтын тоқтатты. Бұл континенттік Еуропалық қоғамдармен байланыс нәтижесінде болды; бұл өзгеріске мигранттардың көптеп келуі әсер еткені ме, әлде континенттен ауыл шаруашылығы технологияларын қабылдаған жергілікті мезолиттік британдардың ықпалы болғаны белгісіз. Қазіргі Кент аймағы, Теміз өзенінің сағасында орналасқандығы және Еуропа құрлығына жақындығы себепті, континенттік еуропалық қоныс жайлаушылар мен келушілердің келуі үшін маңызды болды. Британияның көп бөлігі орманды болды; Кентте кең ауқымды орманды тазарту тек Кейінгі қола дәуірінде (б.з.д. 1000-700 жылдар шамасында) жүргізілді. Медуэй өзені маңындағы, шамамен тарихи монолит – Ақ жылқы тасының жанындағы экологиялық деректер, бұл аймақтың ерте неолитте де көбінесе орманды болғанын, емен, шаған, қаратал/жылғатал және бадам жаңғақтарынан тұратын ормандармен жабылғанын көрсетеді. Британияның көп бөлігінде осы кезеңнен дәнді дақылдарға немесе тұрақты тұрғын үйлерге қатысты айғақтар аз, археологтарды аралдың ерте неолиттік экономикасы негізінен мал шаруашылығына, мал өсіруге және көшпелі немесе жартылай көшпелі өмір салтына негізделген деген қорытуға жетеледі.

Медуэй мегалиттері

Батыс Еуропа бойынша ерте неолитте адамдар алғаш рет монументалды құрылымдарды салған. Бұл құрылымдардың ішінде камералы ұзын дөңгелектер, төртбұрышты немесе сопақ пішінді топырақ үйінділері болды, олардың бірінде камера салынған. Кейбір камералар ағаштан, ал басқалары ірі тастардан тұрғызылған, қазір «мегалиттер» деп белгілі. Бұл ұзын дөңгелектер көбінесе қабірлер ретінде қолданылып, ішінде қайтыс болғандардың дене қалдықтары сақталған. Ерте неолитте адамдар көбінесе жалғыз жерленбеген, керісінше, өздерінің қауымдастарымен бірге ұжымдық жерлеу рәсіміне қатысқан. Бұл камералы қабірлер ерте неолит кезеңінде Батыс Еуропаның теңіз жағалауында, оңтүстік-шығыс Испаниядан Швецияның оңтүстігіне дейін, соның ішінде Британ аралдарының көп бөлігінде салынған. Бұл сәулеттік дәстүр біздің заманымыздан бұрынғы төртінші мыңжылдықтың бірінші жартысында континенттік Еуропадан Ұлыбританияға әкелінді. Гөбекли Тепе сияқты, олардан бұрын салынған тас ғимараттар болғанымен, камералы ұзын дөңгелектер адамзаттың тас қолданып салудың алғашқы және кең тараған дәстүрін құрайды. Қазір бәрі де қираған күйде және бастапқы көрінісін сақтамаса да, құрылыс кезінде Медуэй мегалиттері Ұлыбританиядағы ең ірі және көзге түсетін ерте неолиттік жерлеу ескерткіштерінің бірі болған. Медуэй өзенінің бойында, Солтүстік Даунс арқылы өтетін жерде орналасқан, олар Британ аралдарындағы мегалиттік ескерткіштердің ең оңтүстік-шығыс тобын және Шығыс Англиядағы жалғыз мегалиттік топты құрайды. Археологтар Брайан Филп пен Майк Датто Медуэй мегалиттерін Кенттегі «ең қызықты және танымал» археологиялық орындар деп атады, ал археолог Пол Эшби оларды «Оңтүстік Англиядағы ең әсерлі және монументалды құрылыстар» деп сипаттады. Медуэй мегалиттерін екі бөлек топқа бөлуге болады: біреуі Медуэй өзенінің батысында, екіншісі – Блю Белл төбесінде, екі топтың арақашықтығы шамамен алғанда ... және ... құрайды. Батыс топқа Колдрум Ұзын дөңгелегі, Аддингтон Ұзын дөңгелегі және Каштандар Ұзын дөңгелегі кіреді. Шығыс топ Смит мегалиті, Кит Коти үйі және Кіші Кит Коти үйінен тұрады, ал өзеннің шығыс жағындағы әртүрлі тастар, ең әйгілісі Табут тасы мен Ақ жылқы тасы, сондай-ақ осындай құрылымдардың бөлігі болуы мүмкін. Олардың барлығы бір уақытта салынған-ды, әлде бірінен кейін бірі салынған-ды, сондай-ақ олардың әрқайсысы бірдей мақсатта қолданылған-ды, әлде қолданылуында иерархия болған-ды, бәрі де белгісіз. Медуэйдің ұзын дөңгелектерінің бәрі бірдей жалпы жоспарға сәйкес келеді және барлығы шығыстан батысқа қарай бағытталған. Олардың әрқайсысының үйіндісінің шығыс жағында тас камерасы орналасқан, ал кіреберісінің екі жағында тас қасбеттері болған болуы мүмкін. Олардың ішкі биіктігі 3 метрге дейін жетеді, бұл оларды Ұлыбританиядағы көптеген басқа ұзын дөңгелектерден биік етеді. Камералар сарсеннен салынған, ол Кент аймағында кең таралған, тығыз, қатты және берік тас, эоцен дәуіріндегі құмнан пайда болған. Ерте неолиттік құрылысшылар жергілікті жерден тас блоктарын таңдап, содан кейін оларды ескерткіш салынатын жерге тасымалдаған. Медуэй мегалиттері арасындағы ортақ сәулеттік ерекшеліктер Британ аралдарындағы басқа жерде тікелей аналогтары жоқ, күшті аймақтық байланысты көрсетеді. Дегенмен, басқа аймақтық топтамалар сияқты, мысалы, Оңтүстік-Батыс Ұлыбританиядағы Котсуолд-Северн тобы, әртүрлі ескерткіштерде әртүрлі ерекшеліктер бар, мысалы, Колдрумнің тікбұрышты пішіні, Каштандар Ұзын дөңгелегінің қасбеті және Аддингтон мен Кит Котидегі ұзын, тар үйінділер. Бұл айырмашылықтар қабірлердің пайдалану барысында өзгертілуіне және бейімделуіне байланысты болуы мүмкін, бұл жағдайда ескерткіштер жиынтық құрылымдар болар еді. Бұл ескерткіштерді салған адамдарға бұрыннан бар, олар білетін қабірлер әсер еткен болуы мүмкін. Бұл адамдар жергілікті жерде өскен-ді, әлде Медуэй аймағына басқа жерден көшіп келген-ді белгісіз. Олардың сәулеттік жобаларының стильдік талдауына сүйене отырып, археолог Стюарт Пиггот Медуэй мегалиттерінің жоспары Төмен елдер аймағында пайда болды деп ойлады, ал оның әріптесі археолог Глин Дэниел сол дәлелдер Скандинавияның ықпалын көрсетті деп сенді. Джон Х. Эванс олардың Германиядан шыққандығын, ал Рональд Ф. Джессап олардың Котсуолд-Северн мегалиттік тобынан пайда болғандығын айтты. Эшби олардың бір аймақта тығыз орналасуы континенттік Солтүстік Еуропаның мегалиттік қабір-ғибадатхана дәстүріне ұқсас екенін атап өтті және Медуэй мегалиттерінің ерте неолиттік Еуропа бойынша кең таралған дәстүрдің аймақтық көрінісі екенін баса айтты. Дегенмен, қолда бар дәлелдермен нақты шығу тегін анықтау «мүмкін емес» екенін атап өтті.

Дизайн және құрылыс

Колдрумның ұзын құйыны бастапқыда төменгі топырақ үйіндісімен жабылған сарсен тас камерасынан тұратын, төменгі қабатты тақталармен шектелген еді. Ашби ескерткішті үш ерекшелікке бөлуге болады: камера, құйын және сарсен тас қоршауы. Ол шамамен 50 таспен салынған. Құйын жоспарында төртбұрышты пішінге жақын, ал ұзындығы шамамен ... метрді құрайды. Оның кең, шығыс жағында, камера орналасқан жерде, ескерткіштің өлшемдері ..., ал тар, батыс жағында ені 12 метрді (40 фут) құрайды. Осылайша, құйын "қиық конус пішіндес" болып табылады. Колдрум тастарының құрылысына жауапты мегалиттік құрылысшылар оны Солтүстік Даунсқа іргелес шағын қыраттың үстіне орналастырып, шығысқа қарай, Медуэй өзеніне қарап тұрғызған. Ол үлкен линчеттік тік жардың жиегінде орналасқан, бірақ құрылыс кезінде ескерткіштен қандай көріністер ашылғанын анықтау қиын, себебі айналасының қаншалықты тығыз орманды болғаны туралы мәліметтер жеткіліксіз. Егер аймақ тығыз орманды болмаса, айналаға 360 градусқа қарау мүмкін болған. Ескерткіштің осі Солтүстік Даунс пен Медуэй аңғарына қарай бағытталған, бұл басқа Медуэй мегалиттеріне тән. Археолог Сиан Киллик Колдрумның ұзын құйыны жақын жердегі елді мекеннің көз алдында салынған болуы мүмкін екенін ұсынды, және бұл "құрымдар мен рәсімдердің қабірлерде өту тәжірибесінде маңызды рөл атқарған, сондай-ақ қабір салушылар мен ландшафт арасындағы байланысты анықтаған болуы мүмкін". Колдрумның ұзын құйыны басқа Медуэй мегалиттерінен салыстырмалы түрде оқшауланған; осы тұрғыдан ол бірегей, себебі қалған мысалдар екі топқа шоғырланған. Жақын маңда тағы бір камералы құйын болған болуы мүмкін; Колдрум тастарынан солтүстікке қарай шамамен жарты шақырым жерде, шығыстан батысқа бағытталған, жермен тегістелген ұзын топырақ үйіндісі бар. Бұл басқа ескерткіштің қалдықтары болуы мүмкін, оның тастары алынып тасталған немесе көмілген. Колдрумның оңтүстігіндегі бірнеше үлкен сарсендер бұрынғыда жойылған осындай құйынның қалдықтарын көрсете алады.

Камера

Ішкі камераның ұзындығы 13 фут (4 метр), ені 5 фут (2 метр), бірақ бастапқы құрылысында ол әлдеқайда үлкен болған болуы мүмкін. Камераның ішкі биіктігі кем дегенде 6 фут (2 метр) болған. Қазіргі күйінде камераның солтүстік жағы екі тақтадан тұрады. Біреуі 8 фут (2 метр) ұзындықта, 7 фут (2 метр) тереңдікте және 1 фут (0 метр) қалыңдықта; екіншісі 5 фут (2 метр) ұзындықта, шамамен 6 фут (2 метр) тереңдікте және 2 фут (1 метр) қалыңдықта. Керісінше, камераның оңтүстік жағы бір тақтадан тұрады, оның ұзындығы 11 фут (3 метр), тереңдігі 7 фут (2 метр), ал шығыс жағындағы қалыңдығы 1 фут (0 метр). Камераның батыс жағы шамамен 4 фут (1 метр) ені бар, 1 фут (0 метр) қалыңдығы және 8 фут (2 метр) тереңдігі бар тақтамен жабылады. Камераның ашылуында, шығыс жағында құлаған, сынған тақта жатыр. Сонымен қатар, еңістің төменгі жағындағы көбінесе төртбұрышты тақта бұрын камераның шығыс жағының бөлігі болған болуы мүмкін. Қазба жұмыстары көрсеткендей, камераны қоршап, сарсендерін қолдау үшін кремний тас қолданылған; 20-ғасырғы жөндеу жұмыстары кезінде бұл көбінесе цементпен ауыстырылды, бұл тастардың тік тұруына мүмкіндік берді. Камераның алдында фасад болған болуы мүмкін, бұл Ұлыбританиядағы басқа камералы қабірлерде, мысалы Вест Кеннет Лонг Барроу және Уэйленд Смитиде байқалады. Сондай-ақ, камераның үстінде портал тас болған болуы мүмкін, өйткені Киттің Коти үйі мен Төменгі Киттің Коти үйінде көрінген. Ескерткіштің шығыс жағындағы еңістен құлаған көптеген үлкен тас тақталар осы қасбеттің немесе порталдың бөлігі болған болуы мүмкін.

Үстірт пен қабырға тастары

Бір кезде қабірді жапқан топырақ үйіндісі қазір шамамен 30 сантиметр (0 метр) биіктіктегі толқын ретінде ғана көрінеді. 19 ғасырда үйінді қабірдің батыс жағында биік болған, бірақ 1920 жылдары астындағы сарсендерді ашу үшін қазба жұмыстары арқылы алынып тасталды. Ерте неолит кезеңінде үйіндінің айналасында карьерлік шұңқыр болған болуы мүмкін, және қазір осы шұңқырдың ішінде борыш тастары орналасқан. Қабірдің айналасындағы борыш тастарда белгілі бір үлгілер байқалады: солтүстік жағындағылары көбінесе түзу сызықты, ал оңтүстік жағындағылары кішкентай және көбінесе дұрыс емес пішіндес. Геологиялық Фолькстоун төсектерінен алынған темір тас блоктарын пайдаланып салынған қосымша құрғақ тас қабырға болған болуы мүмкін, бұл Chestnuts Long Barrow-да анық көрінеді. Мұндай тас блоктары табиғатта сирек кездесетіндіктен, олар қазылып алынған болуы мүмкін. Ескерткіштің батыс жағындағы орталық борыш тасының бірінде де, сондай-ақ ескерткіштің оңтүстік-шығысындағы борыш тасында да сығу және жылтыратудың иісті сызығын табуға болады. Бұл сарсендердегі қыш және басқа да тас балталардың қайралуымен байланысты. Бұл құралдар қабірді тұрғызу үшін қолданылатын ағаштан жасалған рычагтар мен тіректерді кесу және ою үшін қайратылған болуы мүмкін. Құралдарды қайраудың ұқсас дәлелдері Батыс Кеннет Лонг Барроудан, сондай-ақ кейінірек Стоунхендж сияқты тарихқа дейінгі ескерткіштерден де табылды.

Мағынасы мен мақсаты

Британияның ерте неолит дәуіріндегі қауымдастықтар өлгендерді ритуалды түрде жерлеуге, мезолит дәуіріндегі ата-бабаларына қарағанда көбірек мән берген. Археологтар бұл құбылысты ерте неолиттік британдықтардың ата-бабаларға табынушылыққа берілуімен, өлгендердің рухтарына сенуімен және олардың тірі ұрпақтарының игілігі үшін табиғат күштерімен араласа алатынына нануымен байланыстырады. Археолог Робин Холгейт Медуэй мегалиттерінің жай ғана қабірлер емес, "оларды салған және пайдаланған қауымдар үшін әлеуметтік функцияны атқаратын қоғамдық ескерткіштер" екенін атап көрсетті. Сондықтан, ерте неолиттік адамдар қабірлерге – олардың ғибадатхана немесе киелі орын ретінде қызмет атқаруы мүмкін – өлгендерді құрметтеу және олардан көмек сұрау үшін ритуалдар өткізуге кіргені айтылады. Осы себепті тарихшы Рональд Хаттон осы ескерткіштерді "мазарлық киелі орындар" деп атады, олардың екі мақсатын көрсетеді. Британияда бұл қабірлер көбінесе көрнекті төбелер мен беткейлерде, мүмкін, әртүрлі аумақтардың шектесетін жерлерінде орналасқан. Археолог Каролина Малоун қабірлердің "аумақ, саяси адалдық, меншік және ата-бабалар" туралы ақпарат беретін әртүрлі жер белгілерінің бірі болғанын атап өтті. Көптеген археологтар осы мазарлық киелі орындардың әртүрлі тайпалар арасындағы аумақтық белгілер болғаны туралы пікірді қолдайды, ал басқалары мұндай белгілердің көшпелі малшылар қоғамына көп пайдасы болмайтынын айтады. Оның орнына, олар мал өткелдерін көрсететін белгілер болуы мүмкін деген болжам бар. Археолог Ричард Брэдли осы ескерткіштердің құрылысы жерді бақылау және меншікке алу әрекетін көрсетеді, бұл аңшы-жинаушы мезолиттен ерте неолиттік малшылыққа өту нәтижесінде пайда болған ойлау жолының өзгеруін көрсетеді. Басқалар осы ескерткіштердің мезолиттік аңшылар мен жинаушылардың қасиетті деп есептеген жерлерде салынғанын ұсынады.

Адам қалдықтары

Камераның ішінде адам қалдықтары орналастырылған, олар XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында белгілі уақыттарда табылған және алынып тасталған. XX ғасырдың басындағы қазба жұмыстары кезінде екі бөлек сүйек жиынтығы табылды, олардың әрқайсысы бірінің үстіне бірі орналасқан тас тақтаға жерленген. Камераның ішінде сонымен қатар шақ тастар мен аз мөлшерде керамика да кездесті.

Демография

Эшби оның мөлшері мен Фасселлдің үйі сияқты басқа ұзын обалармен салыстырғанда, Колдрум қабірінде жүзден астам адамның қабірі болуы мүмкін деп болжады. 20-шы ғасырдың басында жүргізілген қазба жұмыстары нәтижесінде жиырма екі адамның сүйегі деп саналған қалдықтар мұқият табылып, алынып шығарылды. Бұл қалдықтарды Корольдік хирургтар колледжінің мұражайының консерваторы сэр Артур Кит зерттеді. Ол 1913 жылы өз нәтижелерін жариялады, бұл еңбек денелердің нәсілдік ерекшеліктерін анықтауға бағытталған. Ол еңбегін «Христиандық дәуірінен бұрынғы Кент халқының дене бітімі христиандық дәуірдегі Кент адамынан көп ерекшеленбеген» деген қорытындымен аяқтады. 21-шы ғасырдың басында бұл сүйектерді сот тафономисі Майкл Вайсоцки басқарған команда қайта талдады, ал нәтижелері 2013 жылы жарияланды. Вайсоцкидің командасы «Колдрум халқының демографиясы, жерлеу салты, тамақтануы және күнкөрісі, сондай-ақ хронологиясы» туралы көбірек білу үшін «остеологиялық талдау, радиокөміртектік даталардың Байес модельдеуі және көміртек пен азоттың тұрақты изотоптық талдауы» жүргізді. Бұрынғы қорытындыларға қарсылық білдіріп, олардың баяндамасында ең кемінде он жеті адам болғаны көрсетілді. Бұл қалдықтар тоғыз ересек адамға (мүмкін бес еркек және төрт әйел), екі жасөспірімге (мүмкін 16-20 жас), төрт үлкен балаға және екі кішкентай балаға (біреуі шамамен бес жаста, екіншісі 24 мен 30 ай аралығында) тиесілі екені анықталды. Кит зерттеген бас сүйектерінің бір-біріне ұқсас белгілері бар екеніне сеніп, олардың барлығы «бір отбасыдан немесе ортақ тектің байланысты болған бірнеше отбасыдан» шыққан деген тұжырым жасады. Ұлыбританиядағы басқа ұзын обалардан алынған бас сүйектерінде де ұқсас байқаулар жасалды. Остеоархеологтар Мартин Смит пен Меган Брикли бұл кез келген обадағы барлық адамдардың бір отбасылық топқа жататынын міндетті түрде білдірмейтінін ескертті, себебі мұндай ортақ бас сүйегі белгілері «әлі салыстырмалы түрде аз және шашыраңқы» болған халыққа да сәйкес келеді, онда көптеген адамдар бір-бірімен туысқандық байланыста болар еді. Вайсоцкидің командасы бір жағдайдан басқа барлық жағдайларда сүйектердің сыну морфологиясының құрғақ сүйектердің сынуымен сәйкес келетінін атап өтті. Үш бас сүйекте зорлық-зомбылықтың іздері анықталды; бір ересек әйелдің сол жақ маңдай сүйегінде жазылмаған жарақат, бір ересек адамның (жынысы анықталмаған) сол жақ маңдай сүйегінде жазылмаған сынық, ал екінші ересек әйелдің оң жақ маңдай сүйегінде жазылған терең сынық болды. Қалдықтардың изотоптық талдауы сүйектердегі δ13C мәндерінің басқа да оңтүстік британдық неолиттік ескерткіштерінде кездесетіндей екенін көрсетті, бірақ δ15N мәндері айтарлықтай жоғары болды, ол уақыт өте келе өсті. Бұл деректерді түсіндіру қиын болса да, зерттеу тобы бұл адамдардың жануарлар ақуызына бай құрлықтық тамақтанып, уақыт өте келе тұщы су өзендерінен немесе сағалық аймақтардан алынған тағамдармен толықтырғанын көрсеткеніне сенді. Мәйітке көмілген ересек адамдардың тіс эмалі тозығы жеткен, ал тіс тістерінің жағылған бөлігінде дентин ашық көрінеді. Адам қалдықтарының радиокөміртектік санау нәтижесінде кейбіреулері б.з.д. 3980–3800 жылдары (95% ықтималдық) немесе б.з.д. 3960–3880 жылдары (68% ықтималдық) осы жерге әкелінгенін көрсетті. Содан кейін, 60–350 жыл (95% ықтималдық) немесе 140–290 жыл (68% ықтималдық) өткен соң, қабірге адам сүйектері қосымша жиналған. Бұл екінші кезең б.з.д. 3730–3540 жылдары (95% ықтималдық) немесе б.з.д. 3670–3560 жылдары (68% ықтималдық) басталған болуы мүмкін. Адам қалдықтарының радиокөміртектік санау нәтижесі Колдрум Ұзын Обасының құрылыс мерзімін міндетті түрде анықтамайды, өйткені адамдар ескерткіш салынғанға дейін немесе кейін қайтыс болған болуы мүмкін.

Өлімнен кейінгі куәлік

Кейбір сүйектерде (екі сан сүйегі, екі иық сүйегі және бір бас сүйегі) кесу іздері анықталды, остеоархеологиялық мамандар бұл іздер денелер тіршіліктерінен кейін, денелер бөліктерге бөлініп, сүйектер байланысқан тіндерден алынған кезде пайда болғанын болжайды. Олар сондай-ақ, кейбір сүйектерде кесу іздерінің болмауы, денелер бөліктерге бөлінуге дейін ішінара шіріген немесе жұмсақ тіндері алынған болуын көрсетеді. Кесу іздерінің дәлдігі осы бөліктерге бөлудің сақтықпен жасалғанын көрсетеді; "бұл шатақтап кесуді немесе мүсілімдік жасауды білдірмейді". Остеоархеологтардың адам жеуді анықтау үшін пайдаланатын критерийлердің ешқайсысы сүйектерде табылған жоқ. Бұл кесілген адам сүйектерінің жиынтығы Ұлыбританияның оңтүстігіндегі неолиттік сопақ қабірден табылған ең ірі жиынтық болып табылады, алайда бөліктерге бөлудің ұқсас дәлелдері Батыс Трамп, Эйфорд, Альдестроп және Хадденхем сияқты басқа неолиттік британдық орындардан да табылды. Бұл материалдың қалай пайда болғанына қатысты екі мүмкіндік бар. Біріншісі, өлгендердің денелері ашыққа шығарылып немесе табиғаттың ықпалына қалдырылып, содан кейін қабірге қайта жерленген. Екіншісі, олар қабірге қойылып, денесі шірігеннен кейін, қабірдің ішінде қайта орналастырылған. Бұл амалдар басқа да діни немесе рәсімдік амалдармен бірге жүрген болуы мүмкін, бірақ олардың тікелей дәлелі сақталған жоқ. Сүйектердің үстіне керамика сынықтары сияқты тұрмыстық қалдықтарды қосу осы орынға ғана тән емес, Оңтүстік Англиядағы камералы қабірлерде кең таралған. Киттің Коти үйінде табылған мысалға сүйене отырып, Эшби Колдрамның камерасының ішкі кеңістігі Вест-Кеннет және Уэйленд Смиттидің бүйірлік камералары сияқты бірдей мақсатта қолданылған медиалдық тақталармен бөлінген болуы мүмкін деп ойлады.

Зақымдану және бұзылу

Ерте неолит кезеңінен сақталған мегалитикалық қабірлердің бәрі есінен шығып, егіс шаруашылығының салдарынан қирады. Эшби Колдрум тастарын «Кенттегі ең аз зақымдалған мегалитикалық ұзын дөңгелек қабір» деп атап көрсеткен, алайда ол да алғашқы құрылысынан бері өткен алты мың жыл ішінде едәуір зақымданып, құлап кеткен. Ең айқын зақым – қабірдің шығыс жағының көбі құлап, бір кезде қабірдің қабырғасын тік тұрғызған тастар беткейдің төменгі бөлігіне құлап түскен. Керісінше, беткейдің төменгі бөлігіндегі сарсендер бастапқы ескерткіштің бөлігі болмауы мүмкін, олар жақын маңдағы егістіктерден фермерлер тапқан және сонда жинаған тастар болуы ықтимал. Каштандар ұзын дөңгелек қабірін қазу барысында, оның бір оқиғада жүйелі түрде жойылғаны анықталды, ал Эшби Колдрум тастарына да осыған ұқсас жағдай болған болуы мүмкін деп болжады. Оның пікірінше, 13-шы ғасырдың соңында немесе 14-шы ғасырдың басында христиандар христиан емес ескерткіштерді жоюға тырысқан кезде, қабірдің шетіне орнатылған тастар құлатылып, айналасындағы орға төселген, сосын көмілген. Ал 1957 жылы қазба жұмыстарын жүргізген археолог Джон Александр Медуэй қабірлерін қазына іздеген қарақшылар жойған деген болжам айтқан. Ол дәлел ретінде 1237 жылғы Close Roll құжатын көрсетті, онда қазына табу үшін Уайт аралындағы дөңгелек қабірлерді ашуға бұйрық берілген, және осы тәжірибе шамамен сол уақытта Кентке де тараған болуы мүмкін. Александр Кенттегі қираудың себебін арнайы комиссардың әрекеттерімен байланыстырды, сонымен қатар «Каштандардағы тонаудың шеберлігі мен мұқияттығы» жергілікті қоғамның күшіне жетпейтін ресурстарды қажет еткенін атап өтті. Эшби болса, кейінгі ғасырларда жергілікті тұрғындар зақымдалған Колдрум қабірінен сазды топырақ пен тас алып, оларды құрылыс материалы ретінде пайдаланған деген пікір білдірді.

Фольклор, халықтық дәстүр және қазіргі заманғы пагандық

1946 жылы фольклоршы Джон Х. Эванс Колдрум тастары орнында шайқас болғаны және оның ішінде "Қара ханзаданың" жерленгені туралы жергілікті халық сенімін жазбаға алған. Ол осы орында және басқа Медуэй мегалиттерінде болған шайқастар туралы әңгімелердің жергілікті халық арасында өздігінен пайда болмағанын, ал бесінші ғасырдағы Айлсфорд шайқасы осы аймақта болды деп есептеген антикварлардың теорияларынан тарағанын айтқан. Бұл шайқас туралы мәліметтер тоғызыншы ғасырғы аңглосаксон жылнамасында қамтылған. Эванс сондай-ақ Медуэй мегалиттеріне қатысты барлық жергілікті халық сенімдерін жазды, ол "соңғы буынға дейін" кеңінен таралған еді; оған сәйкес, ескерткіштегі тастардың санын дұрыс санау мүмкін емес. Бұл "саны санауға келмейтін тастар" мотиві тек Медуэй аймағына ғана тән емес, Ұлыбританиядағы басқа мегалиттік ескерткіштерде де кездеседі. Осыған қатысты ең ерте жазбалық дәлел 16 ғасырдың басындағы құжатта кездеседі, онда ол Уилтширдегі Стоунхендж тас шеңберіне қатысты, бірақ 17 ғасырдың басындағы құжатта ол Корнуоллдағы үш тас шеңберінен тұратын Hurlers-ге қатысты. Кейінгі жазбалардан оның Англияда кеңінен тарағаны, ал Уэльс пен Ирландияда бір-бір рет кездескені белгілі болды. Фольклоршы С. П. Менефи бұл мотивті мегалиттердің өздеріне жаны бар деген анимистік түсінікпен байланыстыруға болатынын болжады. Медуэй мегалиттерінде бірнеше заманауи жаңа діндердің өкілдері табылады, ал олардың ішіндегілер 1980 жылдардың соңынан бері Колдрум тастарында діни амалдар жасап келеді. Бұл діндердің өкілдері әдетте осы орындарды өз ата-бабаларымен және "жер энергиясының" көзімен байланыстырады. Дінтанушы Итан Дойл Уайт бұл орындардың, әсіресе, ата-бабалармен байланысы бар деп түсіндірілгенін айтты, себебі оларды қазіргі пагандықтар өздерінің "рухани ата-бабалары" деп санайтын неолиттік халықтар салған, сондай-ақ бұл орындар бұрын жерлеу орны болғандықтан, өлгендердің қалдықтарын сақтаған, олардың өзі де ата-бабалар ретінде қарастырылуы мүмкін. Осы мәселе бойынша пагандық көзқарастар ескі археологиялық түсіндірмелерге негізделген. Пагандықтар сонымен қатар мегалиттерді "жер энергиясының" көздерін көрсететін орындар ретінде қарастырады, олар көбінесе лей сызықтарында орналасқан, бұл идея, мүмкін, Джон Мишель сияқты "Жер құпияларының" жақтаушыларының жарияланымдарынан алынған. Пагандықтар кейде бұл орынға жеке немесе жұп болып барып, медитация жасап, дұға оқып немесе рәсімдер өткізеді, ал кейбіреулері онда көрінестер көргендерін айтады. Roharn's Grove деп аталатын заманауи друидтық тобы бұл орында тұрақты рәсімдер өткізеді, әсіресе Жылдың шеңберінен тұратын сегіз фестиваль кезінде. Колдрум тастары пагандық өмірлік кезеңдердің куәсі болды; шамамен 2000 жылы онда қол ұстасу рәсімі – немесе виккандық неке рәсімі – өткізілді. Odinic Rite ұйымының бір мүшесі, пұтқа табынушылар ұйымы, Колдрум тастарында топқа "кәсіби ант" берді, себебі ол онда ерекше оң энергия бар деп сезінді. Бұл орында саяси мақсаттағы рәсімдер де өткізілді. 1990 жылдардың соңында Paganlink ұйымының Оңтүстік Лондон филиалы Колдрум тастарында Медуэй аңғары арқылы Channel Tunnel Rail Link құрылысын тоқтатуға сәтсіз әрекет жасады. Саяси мақсаттағы тағы бір пагандық рәсімді 2010 жылдардың басында The Warrior's Call тобы жүзеге асырды, ол Ұлыбританияда фрекингтің алдын алу мақсатымен "Альбионның дәстүрлі рухтарын" шақырып, оған қарсы тұруға тырысты. 21 ғасырдың басында Хартли Моррис еркектері, моррис билеушілер тобы, әр мамыр күні таңертең "күнді ояту" үшін бұл орында кездесу салты қалыптасты. Бұл билер монументтің үстіндегі тастарда орындалады, содан кейін монументтің түбінде ән орындалады. Колдрум тастарындағы солтүстік жағынан асып тұрған ағаштар әр түрлі түсті жүздеген ленталар байланған жапсарлы ағаштарға айналды. Бұл кейбір пагандықтардың салты, бірақ оны көптеген басқа адамдар да орындайды; бір пагандық өзінің кішкентай ұлымен бірге ағашқа лента байлап, болашақта жақсы өмір сүруді тілегенін және "жер рухына" құрбандық ретінде бергенін айтқан. 2014 жылдың басында осы ағаштардың сабақтарында Ежелгі Футарк әліпбиінде жазылған рундық оюлар табылды, онда Норд құдайлары Тор мен Одиннің аттары жазылған; олар, мүмкін, осы құдайларға табынатын діни қозғалыстың мүшелері, Heathens-тер жасаған.

Ертедегі антиквариаттық сипаттамалар

Колдрум Лонг Барроудың ең алғашқы зерттеушілердің жазбалары жарияланбаған. 19-шы ғасырдың басында Барминг шлютері Марк Нобл, «Джентльменнің журналы» үшін осы орынның жоспарын жасады деген мәлімдеме бар, бірақ оны растайтын көшірмелер табылмаған. 1842 және 1844 жылдар аралығында преподобный Бил Посте «Колдрумдағы Друидтар қалдықтары» атты еңбегін жазды, онда ол осы ескерткішті сипаттады. Бұл сол кезде жарияланбады. Посте осы орынды Британияның темір дәуіріндегі друидтармен байланыстырып, «Колдрум» атауы тілдік жағынан кельт «Гейл Дун» сөзінен шыққан және бельгиялық басшылар осы жерде жерленген деген болжам жасады. Ол 1804 және 1825 жылдары осы жерден бас сүйектер табылғанын айтты. 1844 жылы Томас Райт есімді зерттеуші «Археологиялық журналда» «Колдрум тастары» және Медуэйдегі басқа мегалиттер туралы жазба жариялады. Райт олардың бар екендігі туралы жергілікті викарий, преподобный Ламберт Б. Ларкингтен хабардар болды және олармен бірге осы жерге сапар жасады. «Колдрумды» сипаттаған Райт, аймақтағы басқаларына «ортасында жер астындағы кромлек бар» «кішкентай тас шеңберін» айтты. Ол «Колдрумнан Кит Котти үйі деп аталатын белгілі ескерткішке дейін тас қатары үздіксіз созылғандығы» туралы халық арасындағы әңгімелерді айтты. 1857 жылы зерттеуші Дж. М. Кембл діни қызметкер Ларкингтің көмегімен осы жерде қазба жұмыстарын жүргізіп, Британдық археологиялық қауымдастықтың орталық комитетіне өздерінің табылғандары туралы есеп берді. Ескерткішті тас шеңбер ретінде сипаттап, олар осы жерде англосаксон керамикасын тапқанын мәлімдеді және «Колдрум тастары» деп аталумен қатар, ескерткіштің «Адскомб тастары» деген аты да бар екенін атап өтті. Кемблдің пікірінше, бұл ескі ағылшын сөзінен туындаған. 1863 жылдың тамызында Рочестерде апталық жиналысын өткізген Археологиялық институт мүшелері зерттеуші Чарльз Роуч Смит басшылығымен осы жерге барды. Сол жылы Йоркшир зерттеушісі Чарльз Мур Джессоп «Джентльменнің журналында» осы ескерткішті «кельт» тас шеңбер деп сипаттады. 1869 жылы зерттеуші А. Л. Льюис алғаш рет осы жерге барып, жергілікті тұрғындардан бірнеше жыл бұрын камераның ішінде немесе жақын жерде бас сүйек табылғанын, бірақ олар оны цығанның деп санайтынын білді. Кейінгі деректерде бұл туралы былай делінген: рұқсатсыз камераның ортасында қазба жасаған екі адам адам сүйегін тапты, оның бас сүйегі Меопамдағы шіркеудің бақшасына қайтадан жерленді. 1878 жылы «The Journal of the Anthropological Institute of Great Britain and Ireland» журналында жарияланған жазбада Льюис көптеген туристер Киттің Коти Хаусына барса да, «Колдерхам немесе Колдрум лоджіндегі тастардың одан да қызықты жинағы туралы естігендер немесе көргендер өте аз» екенін атап өтті. Ол ескерткіштің «бөлме» мен «овал» тастан тұрады деп есептеді, бұл олардың «екі түрлі» екендігін көрсетеді. 1880 жылы археолог Флиндерс Петри «Колдрехам» тастарының бар екендігін Кент жер жұмыстары тізіміне енгізді; бұрынғы зерттеуші тастарды овал пішіндес деп сипаттағанын ескергенмен, ол оларды камераның айналасында «тұрақты қоршау» құрайтынын сипаттады. Содан кейін ескерткіштің кішкентай, негізгі жоспарын қосты. 1889 жылдың тамызында екі археолог-әуесқой Джордж Пэйн мен А. А. Арнольд осы ескерткішке тап болды, ол жергілікті тұрғындар арасында «Колдрум тастары» және «Друид ғибадатханасы» деп аталатын; Пэйннің айтуынша, «өте үлкен тастар бұталар мен бұталармен өсіп кеткендіктен, оларды ажырату мүмкін болмады». Келесі жылы ол қайтып келіп, бұталардың бұтақтары мегалиттерді ашу үшін кесілгенін байқады. Пайн өзінің 1893 жылғы Collectanea Cantiana кітабында бұл 1844 жылы баспа түрінде алғаш рет сипатталғанымен, «сол уақыттан бері ешкім оларды дұрыс жазуға немесе жоспар жасауға тырысқан жоқ» деп атап өтті. Осы себепті ол жер иесінің рұқсатын алып, майор А.О. Грин, Бромптондағы суреттеу жөніндегі нұсқаушы, 1892 жылдың тамызында ескерткіштің суреттеуін жүргізу үшін келісім шарт жасады. Ол археолог Огастус Питт Риверске хат жазып, Колдрум тастарын 1882 жылғы Ежелгі ескерткіштерді қорғау туралы заңға сәйкес заңды қорғалатын орын ретінде жоспарлауға шақырды. Пайн Колдрум тастарын «округтегі өз түріндегі ең керемет ескерткіш, әрі барлық қамқорлық пен назар аударуға лайық» деп сипаттады. Ол оны Британиядағы басқа ескерткіштермен салыстырып, оның «қамбараға арналған екені, әрі Британияны Рим билегенге дейінгі дәуірге жататын» екені сөзсіз екенін айтты. Пэйн сонымен қатар Колдрумды Аддингтон Лонг Барроумен байланыстыратын тас жолдары туралы халық арасындағы әңгімелерді атап өтті, бірақ осы ерекшеліктердің қандай да бір физикалық дәлелдерін таба алмады. 1904 жылы Джордж Клинч «Man» журналындағы Корольдік антропологиялық институтында Медуэй мегалиттері туралы жазба жариялады, онда ол Колдрум тастарын «бірден ең керемет және ең аз белгілі» деп атады. Оның дизайны «неолиттік дәуірдің соңында» салынғанын көрсетеді деп ұсынды, ол мегалиттерді жасаудағы жұмысты Стоунхенждегідей жұмыспен салыстырды, бірақ Колдрум тастары «қамбаралық қазаншұңқырды» көрсететініне назар салды. Соңында ол осы орынды 1900 жылғы Ежелгі ескерткіштерді қорғау туралы заңға сәйкес қорғау қажеттігін айтты. Сол мәселеде Льюис осы ескерткіш бұрын жер бетіне үйілген екенін жоққа шығарды, себебі ол «мұндай нәрсе болған ешқандай дәлелді көре алмады» және оның орнына оны Avebury, Arbor Low және Stanton Drew сияқты тас шеңбер деп түсіндірді, орталық бөлме қасиетті орын болғанын ұсынды.

Археологиялық қазба

Колдрум тастары бірнеше рет қазылған. 1910 жылғы 16 сәуірде әуесқой археолог Ф. Дж. Беннетт осы жерде қазба жұмыстарын бастады, ол бұрын Аддингтон Лонг Барроудан неолиттік тас құралдарын тауып алған еді. Көп ұзамай ол «Колдрумдағы небары бірнеше дюйм тереңдіктегі бор топырағының астында» адам сүйектерін тапты. 1910 жылғы тамызда ол қазба жұмыстарын жалғастыру үшін қайта оралды, бұл жолы оның немере қызы мен күйеуі, екеуі де краниологияға қызығушылық танытқан стоматологтар болды; сол күні олар адам бас сүйегінің бөліктерін тапты, оны толыққанды қалпына келтіре алды. Бірнеше күннен кейін ол сәулетші Э. В. Филкинспен бірге камераның солтүстік-батыс бұрышында қазба жұмыстарын жүргізді; сол күні олар екінші бас сүйегін, тағы да сүйектерді, кремний құрал мен қыш ыдыстың сынықтарын тапты. Кейіннен бұл қыш ыдыстың англосаксондық екені анықталды. Сол айдың соңында Джордж Пэйн мен Ф. В. Ридер Беннеттпен оның табылғандарын талқылау үшін кездесті. Екі қызығушылық танытқан әуесқой археолог, Бойд және Харкер мырзалардың көмегімен қазба жұмыстары қыркүйек айының басында қайта басталды. 2009 жылы археологтар Мартин Смит пен Меган Брикли Беннетт қазбаларын жүргізу кезінде Питт Риверстің қазбалардың толық тіркелуі керек деген кеңесін ескергенін атап өтті. Олар Беннетт «нақты жоспарлар мен кескіндер, ескерткіштің фотосуреттері және жердің қалыптасу процестерін мұқият қарастыруға жасаған тырысқандарын» байқады. Монументтің ауыл шаруашылығы жерінде салынғанын айта отырып, Беннетт жариялаған есебінде антрополог Джеймс Фрейзердің «Алтын тармақ» еңбегіндегі ойларын келтіріп, Колдрум тастары «бір кезде, бастапқыда міндетті түрде болмаса да, астық құдайы мен егіншілікке арналған болуы мүмкін» деген пікір білдірді. Ол осы жерде табылған адам сүйектері құнарлылық ритуалдарында құрбан болған адамдарға тиесілі деп сенді; керісінше, Эванс кейіннен «біз адам құрбандығы болған-болмағанын білуге мүмкіндігіміз жоқ» деді. 1922 жылғы қыркүйекте Филкинс Колдрумда тағы да қазба жұмыстарын жүргізді, бұл жолы Грейвсенд тұрғыны Чарльз Гилберттің көмегімен. Олардың жобасы Британ қауымдастығы мен Антикварлар қоғамы берген гранттар есебінен қаржыландырылды, Филкинс жоба басталғанда, учаске төңірегінде «шағын джунгли» өскенін атап өтті, оны тазалау қажет болды. Қазба жұмыстары кем дегенде 1926 жылға дейін үздіксіз жүргізілді. Адам қалдықтары табылып, Корольдік хирургтар колледжінің сэр Артур Кит иелігіне берілді. Сондай-ақ, 1939-1945 жылдар аралығында осы жерден табылған адам сүйектері Тротисклифтегі шіркеудің ауласына қайта жерленгені туралы мәліметтер бар. Бұл қазба ескерткішті қоршаған барлық сарсендерді, оның ішінде бұрын көмілгендерін де ашты. Камераның тастары Филкинс қажет деп тапқан жерлерде бетон негіздермен нығайтылды. Филкинс қазбаларын жан-жақты жүргізгенімен, тас ойықтары, қаптама тастары және олардың үйіндімен байланысы ескерілмеді. 1998 жылы Эшби «қазіргі заманғы көзқараспен қарағанда, [Филкинстің қазбаларында] осы ғасырдың басындағы жалпы стандарттармен салыстырғанда кемшіліктерді байқауға болады, бірақ оған мақтау айтуға болады» деп атап өтті.

Ұлттық қордың басқаруы

1924 жылы Кент туралы жарияланғанда, археолог О. Г. С. Кроуфорд, сол кезде Орданс Survey-дің археологиялық қызметкері болып жұмыс істеді, Колдрум тастарын басқа Медвей мегалиттерімен бірге тізімдеді. 1926 жылы Колдрум тастары Ұлттық Трастқа берілді, ол оны Кенттің тарихшысы Бенджамин Харрисонға арналған ескерткіш ретінде белгіледі. Бұл оқиғаны тақтаға жазып орнатты, алайда ескерткішті қате түрде тас шеңбер деп атады; 1953 жылы археолог Лесли Гринселл «осы қате жақын арада түзетілуіне үміттенемін» деген пікір білдірді. Қазірге дейін Трастқа тиесілі болып табылатын бұл орын жыл бойы тегін келушілерге ашық. Трасттың сайтында келушілерге «барудың ең жоғарғы нүктесінен тамаша көріністерді табуға» кеңес беріледі. Джон Х. Эванс бұл орынды Медвей мегалиттерінің ішіндегі «ең әсерлісі» деп сипаттаса, Гринселл оны «ең жақсы және ең толық» деп атады. Колдрум тастарын діни рәсімдері үшін пайдаланатын жандар Трасттың орынды басқаруына риза, бірақ мүгедектер үшін кірудің қиындығына байланысты кейбір наразылықтары бар. Ескерткіштің ортасындағы шөпте күйген жер бар, оны діншіл де, дінсіз де пайдаланған болуы мүмкін, ал орынға жауапты Траст күзетшісі оны қайтадан себудің орнына сол күйінде қалдыруға шешім қабылдады, осылай от жағатындарды тастарға жақын емес, сол жерде жағуға шақыру үшін. Сонымен қатар, келушілер тастап кеткен қоқыстар да мәселе тудырып отыр, оны діншіл жандар, осы орынға жиі келетіндер тазалап тұрады.