Кіріспе

Финн және Хенгест – Дж. Р. Р. Толкиннің 1982 жылы Алан Блис редакциялаған және оның өлімінен кейін кітап түрінде жарық көрген зерттемесі. Финн мен Хенгест – ежелгі ағылшын эпосы «Беовульф» және «Финнсбург шайқасы» фрагментінде кездесетін екі англосаксон батыры. Хенгест кейде Кент патшасымен теңестіріледі. Ол және оның інісі Хорса (атының мағынасы «айғыр» және «ат») 5 ғасырда Британияға жалдамалы әскер ретінде келген алғашқы англосаксон көшпендерінің аңызға толы басшылары болды.

Қысқаша мазмұны

Хенеф, Хок Хаф-Дэйннің ұлы, Дания халқының иелері. Олар Ютландияның бір бөлігін (әлде Кимбрия түбегінің солтүстік бөлігін) басып алып, оның бұрынғы ют билеушілерін жер аударды. Фрис Лендінің (қазіргі Фрисландия, Нидерланды) патшасы Финн, иеліктен шығарылған юттарға өз жерлеріне қоныстануға және оның қызметіне кіруге рұқсат берді. Финн Хенефтің үлкен әпкесі Хилдебурхқа үйленеді және олардың ұлын (аты Фридуульф болған шығар) Хенефтің үйіне тәрбиелеуге жібереді. Шамамен 450 жылы Хенеф Фрис-Лэндке күзде кетеді. Оның мақсаты – Финннің өскен ұлын қайтарып алып, қысты Финннің қамалында тойлау. Хенеф шамамен алпыс ханнан тұратын сүйіншілдік топты әкеледі. Бұл хандардың ішіндегі ең бастысы – Хенгест есімді ют, Хенефке қызмет ететін юттар тобының басшысы. Айырықшасы, ешкім күтпегендей, олар Финннің бекінісіне келгенде, Финннің хандарының көп бөлігі де юттар екенін, әсіресе Геральфтың Хенеф халқы жаулап алған патшалықтың заңды мұрагері болып көрінетінін, және бұл фризиялық юттар Хенгест пен оның тобымен қандық қарым-қатынаста екенін анықтады, себебі Хенгест жаулап алған даниялықтарды қолдады. Осының салдарынан Хилдебурхтың «юттардың адалдығын мақтауға негізі болмады», өйткені бұл адалдық оның ағасы, күйеуі және ұлының қазасына әкелді. Финн (Толкиннің түсіндіруінде кінәсіз болып көрінеді) тараптарды бөліп, қиындықтарды болдырмауға тырысады, Хенеф пен оның хандарына патшалық сарайды беруге және өзінің хандарын басқа ғимаратқа көшіруге рұқсат береді. Бірақ фриздік юттар таңертеңгі шабуыл жасап, Хенгест пен оның тобын күтпеген жерден ұстауға тырысады. Алайда, даниялықтар қиындық күтіп отыр, күзетші олардың жақындап келе жатқан шамдарының жарығын көреді. Ол сұрақ қояды: «Бұл жарық не? Бұл Шығыстағы таң ба, әлде ұшқан аждаһа ма, әлде габельдер өртеніп жатыр ма?» Хенеф жауап береді: «Бұл Шығыстағы таң емес, бұл ұшқан аждаһа да емес, бұл сарайдың қабырғалары да өртенген жоқ», бұл шабуыл. Дайындықпен, даниялықтар мен Хенгесттің юттары сарайдың екі есігін шабуылдан қорғайды. Гудхер Геральфқа шабуылда «бағалы өмірін» тәуекелге салмауға ескертеді, бірақ ол шабуылдайды және бірінші болып құлайды. Финннің фриз хандары, Финннің ют хандарымен некелік және достық байланыста болғандықтан, даниялықтарға қарсы күреске қосылады. Даниялықтар бес күн бойы бірде-бір адамын жоғалтпай сарайды ұстап тұрады. Бесінші күні таңертең фриздер сарайға күшпен кіреді, ал шайқаста Хенеф пен Фридуульф екеуі де қаза табады. (Фридуульф қай жақта соғысқандығы белгісіз, бірақ Толкин оның бала асырап алған әкесі мен ағасы Хенефпен бірге сарайда болған болуы мүмкін деп санайды; бұл Беовульфтің Фридуульфті Хенефтің жанында жерлеуге тырысқандығын түсіндіреді.) Даниялықтардың тірі қалғандары мен Хенгестпен одақтасқан юттар фриздер мен юттарды сарайдан қуып шығып, есікті қайтадан жабады. Осы кезде Финн (жеке өзі күреске қатыспаған болуы мүмкін) араласып, аман қалғандармен келісім жасауға ұсыныс жасайды. Толкин атап өткендей, даниялықтар қазір бірнеше артықшылыққа ие болды: Финн көптеген адамдарын жоғалтқандықтан, ол қайтадан сарайға кіре алмады. Даниялықтар оның патшалық сарайын басып алды, ал ол оларды шығару үшін оны өртеп жібергісі келмеді. Финн өзінің қайын інісі және қонағы болған Хенефтің қазасына кінәлі және ұялған болуы керек. Сарай ішінде аман қалғандар екі топқа бөлінеді: Хунлафинг («Хунлафтың ұлы») басқарған даниялықтар және Хенгест басқарған юттар. Юттар – Хенгесттің жеке тобы, және олар Хенгест оған ергендіктен ғана Хенефке адалдық танытты. Алғашында Финн тек даниялықтармен татуласуға тырысады, бірақ даниялықтар кез келген бейбіт келісімге Хенгест пен оның адамдарын қосу керек деп талап етеді. Финн келіседі және бейбітшілік антына қол қояды: даниялықтар мен Хенгесттің адамдары қаруларын тастайды, ал қыс біткенше Фрис-Лендтен кете алмайды, сондықтан олар Финннің үстеліне отырып, оны қорғаушы ретінде қабылдайды (өйткені олар азық-түлік пен қамтамасыз етудің жалғыз көзі болды және олар қыста оның қонақтары болуға ниеттенген). Финн даниялықтарға қыста тұруға бөлек сарай береді, оны юттар ұлдарымен бөлісу керектігін айтады (яғни Хенгест пен оның тобы). Ол сондай-ақ, өз хандарының қайсысы да қақтығысты жаңартуға тырысса (даниялықтарды өздерінің қожайынын өлтіргендерді ұстанады деп мазақтап), Финн өзі жазалайтынын, мүмкін өліммен жазалайтынын ескертеді. Хенеф пен Фридуульфтің денелері құрметпен өртеледі. Қыс бойы даниялықтар мен олардың ют одақтастары Хенефтің құлауы туралы ойланып, күйінеді. Хенгест екі міндеттің арасында қалды: Финнмен жасалған бейбіт келісімді сақтау ма, әлде құлаған әміршісіне адалдығын орындау ма? Соңында Хунлафтың ұлы Хенефтің қылышы болған Хильделеоманы («Шабуылдың жалыны») алып, Хенгесттің жанына салады. Хенгест «әлемнің кеңесінен бас тартпайды» (яғни, барлығының келісетін нәрсесіне келіседі) және оның Хенефке адалдығы Финнге деген міндеттемесінен жоғары тұрады деп шешеді. (Дегенмен, Толкин Хенгест Финнге ешқандай ант бермегенін, тек Финн мен даниялықтарға ант бергенін айтады.) Көктем келгенде даниялықтар үйіне қайтады және Хенефтің құлауы туралы әңгімелейді. Олар күшпен Финннің бекінісіне қайта оралады. Хенгест, бейбіт келісімнің шарттарын сақтау сылтавымен Фрис-Лэндте қалған, қақпаларды басып кіргізеді және даниялықтар Финннің бекінісін тонап, Финн мен оның барлық хандарын өлтіріп, қаланы өртеп, Хильдебурхты алып үйіне қайтады.

Талдау

Кітап Толкиннің Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және кейін жасаған, өңделген лекциялар сериясына негізделген. Лекцияларында Толкин "Финнсбургтегі шайқас" және "Беовульф" дастанындағы Хенгестті аңыз емес, тарихи тұлға деп сараптап, бұл еңбектерде англосаксон жылнамасында аталған Хенгесттің ауызша құралып, таратылған тарихынан эпизодтар жазылғанын айтты. Бұл пікір кейбір ортағасырлық тарихшылар мен англосаксон ғалымдары тарапынан Толкиннің алғашқы лекцияларынан бастап, сондай-ақ осы өлімнен кейінгі жинақтың жарық көргеннен кейін қолдау тапты. Толкиннің лекцияларында ол "эотенас" сөзінің "Беовульф" дастанындағы түсініксіз пайда болуын түсіндіретін "юттар екі жақта" деген теорияны сипаттады. Толкин бұл сөзді "юттар" деп оқып, бұл шайқастың таза ютардың ішкі жанжалы болғанын, ал Финн мен Хнеф жай ғана оқиғаның құрбаны болғанын болжады. Толкин олардың қатысуын және олардың күмәнді адалдығын өзінің түсіндірмесімен байланыстырды. Жақындағы зерттеулер Толкиннің Хенгест туралы көзқарастарының оның ерте ағылшын тегін мифологиялық тұрғыдан бейнелеуіне қалай әсер еткенін қарастырды.